# pali

volume: 124
item: 113
title: ekakaniddesavaṇṇanā^dukaniddesavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^891^eb^^b^.^eb^ Dukesu kodhaniddesādayo heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā. Heṭṭhā anāgatesu pana upanāhaniddesādīsu pubbakālaṃ kodhaṃ upanayhatīti aparakālakodho ^b^upanāho^eb^ nāma. Upanayhanākāro ^a^P0.0492^ea^^b^upanayhanā^eb^. Upanayhitassa bhāvo ^b^upanayhitattaṃ. Aṭṭhapanā^eb^ti paṭhamuppannassa anantaraṭṭhapanā mariyādaṭṭhapanā vā. ^b^Ṭhapanā^eb^ti pakatiṭhapanā. ^b^Saṇṭhapanā^eb^ti sabbatobhāgena punappunaṃ āghātaṭṭhapanā. ^b^Anusaṃsandanā^eb^ti paṭhamuppannena kodhena saddhiṃ antaraṃ adassetvā ekībhāvakaraṇā. ^b^Anuppabandhanā^eb^ti purimena saddhiṃ pacchimassa ghaṭanā. ^b^Daḷhīkamma^eb^nti thirakaraṇaṃ. ^b^Ayaṃ vuccatī^eb^ti ayaṃ upanandhanalakkhaṇo veraṃ appaṭinissajjanaraso upanāhoti vuccati; yena samannāgato puggalo veraṃ nissajjituṃ na sakkoti; ‘evaṃ nāma maṃ esa vattuṃ ananucchaviko’ti aparāparaṃ anubandhati; ādittapūtialātaṃ viya jalateva ^a^M0.0474^ea^; dhoviyamānaṃ acchacammaṃ viya, vasātelamakkhitapilotikā viya ca na parisujjhati.<br/><br/>[03]^b^892^eb^^b^.^eb^ Makkhanabhāvavasena ^b^makkho;^eb^ paraguṇamakkhanāya pavattentopi attano kāraṇaṃ, gūthapaharaṇakaṃ gūtho viya, paṭhamataraṃ makkhetīti attho. Tato parā dve ākārabhāvaniddesā. Niṭṭhurabhāvo ^b^niṭṭhuriyaṃ;^eb^ ‘taṃ nissāya ettakampi natthī’ti kheḷapātananti attho. ^b^Niṭṭhuriyakamma^eb^nti niṭṭhuriyakaraṇaṃ. Gahaṭṭho vā hi gahaṭṭhaṃ, bhikkhu vā bhikkhuṃ nissāya vasanto appamattakeneva kujjhitvā ‘taṃ nissāya ettakampi natthī’ti kheḷaṃ pātetvā pādena maddanto viya niṭṭhuriyaṃ nāma karoti. Tassa taṃ kammaṃ niṭṭhuriyakammanti vuccati. Lakkhaṇādito panesa paraguṇamakkhanalakkhaṇo ^a^V0.0465^ea^ makkho, tesaṃ vināsanaraso, parena sukatānaṃ kiriyānaṃ avacchādanapaccupaṭṭhāno.<br/><br/>[03]Paḷāsatīti ^b^paḷāso;^eb^ parassa guṇe dassetvā attano guṇehi samaṃ karotīti attho. Paḷāsassa āyanā ^b^paḷāsāyanā^eb^. Paḷāso ca so attano jayāharaṇato āhāro cāti ^b^paḷāsāhāro. Vivādaṭṭhāna^eb^nti vivādakāraṇaṃ. ^b^Yugaggāho^eb^ti samadhuraggahaṇaṃ. ^b^Appaṭinissaggo^eb^ti attanā gahitassa appaṭinissajjanaṃ. Lakkhaṇādito ^a^P0.0493^ea^ panesa yugaggāhalakkhaṇo paḷāso, paraguṇehi attano guṇānaṃ samakaraṇaraso, paresaṃ guṇappamāṇena upaṭṭhānapaccupaṭṭhāno. Paḷāsī hi puggalo dutiyassa dhuraṃ na deti, samaṃ pasāretvā tiṭṭhati, sākacchamaṇḍale aññena bhikkhunā bahūsu suttesu ca kāraṇesu ca ābhatesupi ‘tava ca mama ca vāde kiṃ nāma nānākaraṇaṃ? Nanu majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya ekasadisameva amhākaṃ vacana’nti vadati. Issāmacchariyaniddesā vuttatthā eva.<br/><br/>[03]^b^894^eb^^b^.^eb^ Māyāniddese ^a^V0.0466^ea^^b^vācaṃ bhāsatī^eb^ti jānaṃyeva ‘paṇṇattiṃ vītikkamantā bhikkhū bhāriyaṃ karonti, amhākaṃ pana vītikkamaṭṭhānaṃ nāma natthī’ti upasanto viya bhāsati. ^b^Kāyena parakkamatī^eb^ti ‘mayā kataṃ idaṃ pāpakammaṃ mā keci jāniṃsū’ti kāyena vattaṃ karoti. Vijjamānadosapaṭicchādanato cakkhumohanamāyā viyāti ^b^māyā^eb^. Māyāvino bhāvo ^b^māyāvitā^eb^. Katvā pāpaṃ puna paṭicchādanato aticca āsaranti etāya ^a^M0.0475^ea^ sattāti ^b^accāsarā^eb^. Kāyavācākiriyāhi aññathā dassanato vañcetīti ^b^vañcanā^eb^. Etāya sattā nikarontīti ^b^nikati;^eb^ micchākarontīti attho. ‘Nāhaṃ evaṃ karomī’ti pāpānaṃ vikkhipanato ^b^vikiraṇā^eb^. ‘Nāhaṃ evaṃ karomī’ti parivajjanato ^b^pariharaṇā^eb^. Kāyādīhi saṃvaraṇato ^b^gūhanā^eb^. Sabbatobhāgena gūhanā ^b^parigūhanā^eb^. Tiṇapaṇṇehi viya gūthaṃ kāyavacīkammehi pāpaṃ chādetīti ^b^chādanā^eb^. Sabbatobhāgena chādanā ^b^paṭicchādanā^eb^. Na uttānaṃ katvā dassetīti ^b^anuttānīkammaṃ^eb^. Na pākaṭaṃ katvā dassetīti ^b^anāvikammaṃ^eb^. Suṭṭhu chādanā ^b^vocchādanā^eb^. Katapaṭicchādanavasena punapi pāpassa karaṇato ^b^pāpakiriyā^eb^. ^b^Ayaṃ vuccatī^eb^ti ayaṃ katapaṭicchādanalakkhaṇā māyā nāma vuccati; yāya samannāgato puggalo bhasmāpaṭicchanno viya aṅgāro, udakapaṭicchanno viya khāṇu, pilotikāpaliveṭhitaṃ viya ca satthaṃ hoti.<br/><br/>[03]Sāṭheyyaniddese ^a^P0.0494^ea^^b^saṭho^eb^ti asantaguṇaparidīpanato na sammā bhāsitā. Sabbatobhāgena saṭho ^b^parisaṭho^eb^. ^b^Yaṃ tatthā^eb^ti yaṃ tasmiṃ puggale. ^b^Saṭha^eb^nti asantaguṇadīpanaṃ kerāṭiyaṃ. ^b^Saṭhatā^eb^ti saṭhākāro. ^b^Kakkaratā^eb^ti padumanālissa viya aparāmasanakkhamo kharapharusabhāvo. ^b^Kakkariya^eb^ntipi tasseva vevacanaṃ. ^b^Parikkhattatā pārikkhattiya^eb^nti padadvayena nikhaṇitvā ṭhapitaṃ viya daḷhakerāṭiyaṃ vuttaṃ. ^b^Idaṃ vuccatī^eb^ti idaṃ attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ nāma vuccati; yena samannāgatassa puggalassa kucchiṃ vā piṭṭhiṃ vā jānituṃ na sakkā.<br/><br/>[21]Vāmena sūkaro hoti, dakkhiṇena ajāmigo;<br/><br/>[22]Sarena nelako hoti, visāṇena jaraggavoti.<br/><br/>[03]Evaṃ vuttayakkhasūkarasadiso hoti. ^b^Avijjā^eb^diniddesā vuttatthā eva.<br/><br/>[03]^b^902^eb^^b^.^eb^ Anajjavaniddese ^b^anajjavo^eb^ti anujutākāro. Anajjavabhāvo ^b^anajjavatā^eb^. ^b^Jimhatā^eb^ti candavaṅkatā. ^b^Vaṅkatā^eb^ti gomuttavaṅkatā. ^b^Kuṭilatā^eb^ti naṅgalakoṭivaṅkatā. Sabbehipi imehi padehi kāyavacīcittavaṅkatāva kathitā.<br/><br/>[03]Amaddavaniddese na mudubhāvo ^b^amudutā^eb^. Amaddavākāro ^b^amaddavatā^eb^. Kakkhaḷabhāvo ^b^kakkhaḷiyaṃ^eb^. Maddavakarassa sinehassa abhāvato pharusabhāvo ^b^phārusiyaṃ^eb^. Anīcavuttitāya ujukameva ṭhitacittabhāvo ^b^ujucittatā^eb^^a^M0.0476^ea^. Puna amudutāgahaṇaṃ tassā visesanatthaṃ ‘amudutāsaṅkhātā ujucittatā, na ajjavasaṅkhātā ujucittatā’ti.<br/><br/>[03]^b^903^eb^^b^.^eb^^b^Akkhanti^eb^niddesādayo khantiniddesādipaṭipakkhato veditabbā.<br/><br/>[03]^b^908^eb^^b^.^eb^ Saṃyojananiddese ^b^ajjhatta^eb^nti kāmabhavo. ^b^Bahiddhā^eb^ti rūpārūpabhavo. Kiñcāpi hi sattā kāmabhave appaṃ ^a^P0.0495^ea^ kālaṃ vasanti kappassa catutthameva koṭṭhāsaṃ, itaresu tīsu koṭṭhāsesu kāmabhavo suñño hoti tuccho, rūpārūpabhave bahuṃ kālaṃ vasanti, tathāpi nesaṃ yasmā kāmabhave cutipaṭisandhiyo bahukā honti, appā rūpārūpabhavesu, yattha ca cutipaṭisandhiyo bahukā tattha ālayopi patthanāpi abhilāsopi bahu hoti, yattha appā tattha appo, tasmā kāmabhavo ^a^V0.0467^ea^ ajjhattaṃ nāma jāto, rūpārūpabhavā bahiddhā nāma. Iti ajjhattasaṅkhāte kāmabhave bandhanaṃ ^b^ajjhattasaṃyojanaṃ^eb^ nāma, bahiddhāsaṅkhātesu rūpārūpabhavesu bandhanaṃ ^b^bahiddhāsaṃyojanaṃ^eb^ nāma. Tattha ekekaṃ pañcapañcavidhaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘pañcorambhāgiyāni pañcuddhambhāgiyānī’’ti. Tatrāyaṃ vacanattho – oraṃ vuccati kāmadhātu, tattha upapattinipphādanato taṃ oraṃ bhajantīti orambhāgiyāni. Uddhaṃ vuccati rūpārūpadhātu, tattha upapattinipphādanato taṃ uddhaṃ bhajantīti uddhambhāgiyānīti.<br/><br/>[06]Dukaniddesavaṇṇanā.


volume: 124
item: 114
title: dukaniddesavaṇṇanā^tikaniddesavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^909^eb^^b^.^eb^ Tikaniddese tīhi akusalamūlehi vaṭṭamūlasamudācāro kathito. Akusalavitakkādīsu vitakkanavasena ^b^vitakko,^eb^ sañjānanavasena ^b^saññā,^eb^ sabhāvaṭṭhena ^b^dhātū^eb^ti veditabbā. Duccaritaniddese paṭhamanayo kammapathavasena vibhatto, dutiyo sabbasaṅgāhikakammavasena, tatiyo nibbattitacetanāvaseneva.<br/><br/>[03]^b^914^eb^^b^.^eb^ Āsavaniddese suttantapariyāyena tayova āsavā kathitā.<br/><br/>[03]^b^919^eb^^b^.^eb^ Esanāniddese ^a^M0.0477^ea^ saṅkhepato ^b^tattha katamā kāmesanā^eb^ti ādinā nayena vutto kāmagavesanarāgo ^b^kāmesanā. Yo bhavesu bhavacchando^eb^tiādinā nayena vutto bhavagavesanarāgo ^b^bhavesanā. Sassato loko^eb^tiādinā nayena vuttā diṭṭhigatikasammatassa brahmacariyassa gavesanā diṭṭhi ^b^brahmacariyesanā^eb^ti veditabbā. Yasmā ca na kevalaṃ rāgadiṭṭhiyo eva esanā, tadekaṭṭhaṃ pana kammampi esanā eva, tasmā taṃ dassetuṃ dutiyanayo vibhatto. Tattha ^b^tadekaṭṭha^eb^nti sampayuttekaṭṭhaṃ veditabbaṃ. Tattha ^a^P0.0496^ea^ kāmarāgekaṭṭhaṃ kāmāvacarasattānameva pavattati; bhavarāgekaṭṭhaṃ pana mahābrahmānaṃ. Samāpattito vuṭṭhāya caṅkamantānaṃ jhānaṅgānaṃ assādanakāle akusalakāyakammaṃ hoti, ‘aho sukhaṃ aho sukha’nti vācaṃ bhinditvā assādanakāle vacīkammaṃ, kāyaṅgavācaṅgāni ^a^V0.0468^ea^ acopetvā manasāva assādanakāle manokammaṃ. Antaggāhikadiṭṭhivasena sabbesampi diṭṭhigatikānaṃ caṅkamanādivasena tāni hontiyeva.<br/><br/>[03]^b^920^eb^^b^.^eb^ Vidhāniddese ‘‘kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.95) ākārasaṇṭhānaṃ vidhā nāma. ‘‘Ekavidhena ñāṇavatthū’’tiādīsu (vibha. 751) koṭṭhāso. ‘‘Vidhāsu na vikampatī’’tiādīsu (theragā. 1079) māno. Idhāpi mānova vidhā nāma. So hi seyyādivasena vidahanato vidhāti vuccati. Ṭhapanaṭṭhena vā vidhā. Tasmā ‘seyyohamasmī’ti evaṃ uppannā mānavidhā mānaṭhapanā ^b^seyyohamasmīti vidhā^eb^ti veditabbā. Sesapadadvayesupi eseva nayo.<br/><br/>[03]^b^921^eb^^b^.^eb^ Bhayaniddese ^b^jātiṃ paṭicca bhaya^eb^nti jātipaccayā uppannabhayaṃ. ^b^Bhayānaka^eb^nti ākāraniddeso. ^b^Chambhitatta^eb^nti bhayavasena gattacalanaṃ. ^b^Lomahaṃso^eb^ti lomānaṃ haṃsanaṃ, uddhaggabhāvo. Iminā padadvayena kiccato bhayaṃ dassetvā puna ^b^cetaso utrāso^eb^ti sabhāvato dassitaṃ.<br/><br/>[03]^b^922^eb^^b^.^eb^ Tamaniddese vicikicchāsīsena avijjā kathitā. ‘‘Tamandhakāro sammoho, avijjogho mahabbhayo’’ti vacanato hi avijjā ^b^tamo^eb^^a^M0.0478^ea^ nāma. Tiṇṇaṃ pana addhānaṃ vasena desanāsukhatāya vicikicchāsīsena desanā katā. Tattha ‘kiṃ nu kho ahaṃ atīte khattiyo ahosiṃ udāhu brāhmaṇo vesso suddo kāḷo odāto rasso dīgho’ti kaṅkhanto ^b^atītaṃ addhānaṃ ārabbha kaṅkhati^eb^ nāma. ‘Kiṃ nu kho ahaṃ anāgate khattiyo bhavissāmi udāhu brāhmaṇo vesso…pe… dīgho’ti kaṅkhanto ^b^anāgataṃ addhānaṃ ārabbha kaṅkhati^eb^ nāma. ‘Kiṃ nu kho ahaṃ etarahi khattiyo udāhu brāhmaṇo vesso suddo; kiṃ vā ahaṃ rūpaṃ udāhu vedanā saññā saṅkhārā viññāṇa’nti kaṅkhanto ^b^paccuppannaṃ addhānaṃ ārabbha kaṅkhati^eb^ nāma.<br/><br/>[03]Tattha kiñcāpi khattiyo vā attano khattiyabhāvaṃ, brāhmaṇo vā brāhmaṇabhāvaṃ, vesso vā vessabhāvaṃ, suddo vā suddabhāvaṃ ajānanako nāma natthi, jīvaladdhiko ^a^P0.0497^ea^ pana satto khattiyajīvādīnaṃ vaṇṇādibhedaṃ sutvā ‘kīdiso nu kho amhākaṃ abbhantare jīvo – kiṃ nu kho ^a^V0.0469^ea^ nīlako udāhu pītako lohitako odāto caturaṃso chaḷaṃso aṭṭhaṃso’ti kaṅkhanto evaṃ kaṅkhati nāma.<br/><br/>[03]^b^923^eb^^b^.^eb^^b^Titthāyatanānī^eb^ti titthabhūtāni āyatanāni, titthiyānaṃ vā āyatanāni. Tattha titthaṃ nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo. Titthiyā nāma yesaṃ tā diṭṭhiyo ruccanti khamanti. Āyatanaṭṭho heṭṭhā vuttoyeva. Tattha yasmā sabbepi diṭṭhigatikā sañjāyamānā imesuyeva tīsu ṭhānesu sañjāyanti, samosaramānāpi etesuyeva samosaranti sannipatanti, diṭṭhigatikabhāve ca nesaṃ etāniyeva kāraṇāni, tasmā titthāni ca tāni sañjātānītiādinā atthena āyatanāni cāti titthāyatanāni; tenevatthena titthiyānaṃ āyatanānītipi titthāyatanāni. ^b^Purisapuggalo^eb^ti satto. Kāmañca purisotipi puggalotipi vutte sattoyeva vutto, ayaṃ pana ^b^sammutikathā^eb^ nāma yo yathā jānāti tassa tathā vuccati. ^b^Paṭisaṃvedetī^eb^ti attano santāne uppannaṃ jānāti, paṭisaṃviditaṃ karoti anubhavati vā. ^b^Pubbekatahetū^eb^ti pubbe katakāraṇā, pubbe katakammapaccayeneva paṭisaṃvedetīti attho. Ayaṃ nigaṇṭhasamayo. Evaṃvādino pana te kammavedanañca kiriyavedanañca paṭikkhipitvā ekaṃ vipākavedanameva sampaṭicchanti. Pittasamuṭṭhānādīsu (mahāni. 5) ca aṭṭhasu ābādhesu ^a^M0.0479^ea^ satta paṭikkhipitvā aṭṭhamaṃyeva sampaṭicchanti, diṭṭhadhammavedanīyādīsu ca tīsu kammesu dve paṭikkhipitvā ekaṃ aparāpariyavedanīyameva sampaṭicchanti, kusalākusalavipākakiriyasaṅkhātāsu ca catūsu cetanāsu vipākacetanaṃyeva sampaṭicchanti.<br/><br/>[03]^b^Issaranimmānahetū^eb^ti issaranimmānakāraṇā; brahmunā vā pajāpatinā vā issarena nimmitattā paṭisaṃvedetīti attho. Ayaṃ brāhmaṇasamayo. Ayañhi nesaṃ adhippāyo – imā tisso vedanā paccuppanne attanā katamūlakena vā āṇattimūlakena vā pubbe katena vā ahetuappaccayā vā paṭisaṃvedetuṃ nāma na sakkā; issaranimmānakāraṇā eva pana imā paṭisaṃvedetīti. Evaṃvādino panete heṭṭhā vuttesu aṭṭhasu ābādhesu ekampi asampaṭicchitvā sabbaṃ paṭibāhanti. Tathā diṭṭhadhammavedanīyādīsupi sabbakoṭṭhāsesu ^a^P0.0498^ea^ ekampi asampaṭicchitvā sabbaṃ paṭibāhanti.<br/><br/>[03]^b^Ahetu appaccayā^eb^ti hetuñca paccayañca vinā akāraṇeneva paṭisaṃvedetīti attho. Ayaṃ ^a^V0.0470^ea^ ājīvakasamayo. Evaṃ vādino etepi heṭṭhā vuttesu kāraṇesu ca byādhīsu ca ekampi asampaṭicchitvā sabbaṃ paṭikkhipanti.<br/><br/>[03]^b^924^eb^^b^.^eb^^b^Kiñcanā^eb^ti palibodhā. ^b^Rāgo kiñcana^eb^nti rāgo uppajjamāno satte bandhati palibundheti, tasmā kiñcananti vuccati. Dosamohesupi eseva nayo. ^b^Aṅgaṇānī^eb^ti ‘‘udaṅgaṇe tattha papaṃ avindu’’nti (jā. 1.1.2) āgataṭṭhāne bhūmippadeso aṅgaṇaṃ. ‘‘Tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamatī’’ti (ma. ni. 1.184; a. ni. 10.51) āgataṭṭhāne yaṃ kiñci malaṃ vā paṅko vā. ‘‘Sāṅgaṇova samāno’’ti (ma. ni. 1.57) āgataṭṭhāne nānappakāro tibbakileso. Idhāpi tadeva kilesaṅgaṇaṃ adhippetaṃ. Teneva ^b^rāgo aṅgaṇa^eb^ntiādimāha.<br/><br/>[03]^b^Malānī^eb^ti malinabhāvakaraṇāni. ^b^Rāgo mala^eb^nti rāgo uppajjamāno cittaṃ malinaṃ karoti, malaṃ gāhāpeti, tasmā malanti vuccati. Itaresupi dvīsu eseva nayo.<br/><br/>[03]Visamaniddese ^a^M0.0480^ea^ yasmā rāgādīsu ceva kāyaduccaritādīsu ca sattā pakkhalanti, pakkhalitā ca pana sāsanatopi sugatitopi patanti, tasmā pakkhalanapātahetuto ^b^rāgo visama^eb^ntiādi vuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^Aggī^eb^ti anudahanaṭṭhena aggi. ^b^Rāgaggī^eb^ti rāgo uppajjamāno satte anudahati jhāpeti, tasmā aggīti vuccati. Dosamohesupi eseva nayo. Tattha vatthūni – ekā kira daharabhikkhunī cittalapabbatavihāre uposathāgāraṃ gantvā dvārapālakarūpaṃ olokayamānā ṭhitā. Athassā anto rāgo uppanno. Sā teneva jhāyitvā kālamakāsi. Bhikkhuniyo gacchamānā ‘ayaṃ daharā ṭhitā, pakkosatha na’nti āhaṃsu. Ekā gantvā ‘kasmā ṭhitāsī’ti hatthe gaṇhi. Gahitamattā parivattitvā patitā. Idaṃ tāva rāgassa anudahanatāya vatthu. Dosassa pana anudahanatāya manopadosikā devā daṭṭhabbā. Mohassa anudahanatāya khiḍḍāpadosikā devā daṭṭhabbā. Mohanavasena hi tesaṃ satisammoso hoti. Tasmā khiḍḍāvasena āhārakālaṃ ativattitvā kālaṃ karonti. ^b^Kasāvā^eb^ti ^a^P0.0499^ea^ kasaṭā nirojā. Rāgādīsu ca kāyaduccaritādīsu ca ekampi paṇītaṃ ojavantaṃ natthi, tasmā ^b^rāgo kasāvo^eb^tiādi vuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^925^eb^^b^.^eb^^b^Assādadiṭṭhī^eb^ti ^a^V0.0471^ea^ assādasampayuttā diṭṭhi. ^b^Natthi kāmesu doso^eb^ti kilesakāmena vatthukāmapaṭisevanadoso natthīti vadati. ^b^Pātabyata^eb^nti pātabbabhāvaṃ paribhuñjanaṃ ajjhoharaṇaṃ. Evaṃvādī hi so vatthukāmesu kilesakāmaṃ pivanto viya ajjhoharanto viya paribhuñjati. ^b^Attānudiṭṭhī^eb^ti attānaṃ anugatā diṭṭhi. ^b^Micchādiṭṭhī^eb^ti lāmakā diṭṭhi. Idāni yasmā ettha paṭhamā sassatadiṭṭhi hoti, dutiyā sakkāyadiṭṭhi, tatiyā ucchedadiṭṭhi, tasmā tamatthaṃ dassetuṃ ^b^sassatadiṭṭhi assādadiṭṭhī^eb^tiādimāha.<br/><br/>[03]^b^926^eb^^b^.^eb^^b^Arati^eb^niddeso ca ^b^vihesā^eb^niddeso ca vuttatthoyeva. Adhammassa cariyā ^b^adhammacariyā,^eb^ adhammakaraṇanti attho. Visamā cariyā, visamassa vā kammassa cariyāti ^b^visamacariyā. Dovacassatāpāpamittatā^eb^ niddesā vuttatthā eva. Puthunimittārammaṇesu pavattito nānattesu saññā ^b^nānattasaññā^eb^. Yasmā vā aññāva kāmasaññā, aññā byāpādādisaññā, tasmā ^a^M0.0481^ea^ nānattā saññātipi nānattasaññā. Kosajjapamādaniddesesu pañcasu kāmaguṇesu vissaṭṭhacittassa kusaladhammabhāvanāya ananuyogavasena līnavuttitā ^b^kosajjaṃ,^eb^ pamajjanavasena pamattabhāvo ^b^pamādo^eb^ti veditabbo. ^b^Asantuṭṭhitā^eb^diniddesā vuttatthā eva.<br/><br/>[03]^b^931^eb^^b^.^eb^ Anādariyaniddese ovādassa anādiyanavasena anādarabhāvo ^b^anādariyaṃ^eb^. Anādariyanākāro ^b^anādaratā^eb^. Sagaruvāsaṃ avasanaṭṭhena agāravabhāvo ^b^agāravatā^eb^. Sajeṭṭhakavāsaṃ avasanaṭṭhena ^b^appatissavatā^eb^. ^b^Anaddā^eb^ti anādiyanā. ^b^Anaddāyanā^eb^ti anādiyanākāro. Anaddāya ayitassa bhāvo ^b^anaddāyitattaṃ^eb^. Asīlassa bhāvo ^b^asīlyaṃ. Acittīkāro^eb^ti garucittīkārassa akaraṇaṃ.<br/><br/>[03]^b^932^eb^^b^.^eb^ Assaddhabhāvo ^b^assaddhiyaṃ^eb^. Asaddahanākāro ^b^asaddahanā^eb^. Okappetvā anupavisitvā aggahaṇaṃ ^b^anokappanā^eb^. Appasīdanaṭṭhena ^b^anabhippasādo^eb^.<br/><br/>[03]^b^Avadaññutā^eb^ti thaddhamacchariyavasena ‘dehi, karohī’ti vacanassa ajānatā.<br/><br/>[03]^b^934^eb^^b^.^eb^^b^Buddhā^eb^^a^P0.0500^ea^^b^ca buddhasāvakā cā^eb^ti ettha buddhaggahaṇena paccekabuddhāpi gahitāva. ^b^Asametukamyatā^eb^ti ^a^V0.0472^ea^ tesaṃ samīpaṃ agantukāmatā. ^b^Saddhammaṃ asotukamyatā^eb^ti sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā saddhammo nāma, taṃ asuṇitukāmatā. ^b^Anuggahetukamyatā^eb^ti na uggahetukāmatā.<br/><br/>[03]^b^Upārambhacittatā^eb^ti upārambhacittabhāvo. Yasmā pana so atthato upārambhova hoti, tasmā taṃ dassetuṃ ^b^tattha katamo upārambho^eb^tiādi vuttaṃ. Tattha upārambhanavasena ^b^upārambho^eb^. Punappunaṃ upārambho ^b^anupārambho^eb^ upārambhanākāro ^b^upārambhanā^eb^. Punappunaṃ upārambhanā ^b^anupārambhanā^eb^. Anupārambhitassa bhāvo ^b^anupārambhitattaṃ. Uññā^eb^ti heṭṭhā katvā jānanā. ^b^Avaññā^eb^ti avajānanā. Paribhavanaṃ ^b^paribhavo^eb^. Randhassa gavesitā ^b^randhagavesitā^eb^. Randhaṃ vā gavesatīti randhagavesī, tassa bhāvo randhagavesitā. ^b^Ayaṃ vuccatī^eb^ti ayaṃ paravajjānupassanalakkhaṇo upārambho nāma vuccati, yena samannāgato puggalo, yathā nāma tunnakāro ^a^M0.0482^ea^ sāṭakaṃ pasāretvā chiddameva oloketi, evameva parassa sabbepi guṇe makkhetvā aguṇesuyeva patiṭṭhāti.<br/><br/>[03]^b^936^eb^^b^.^eb^^b^Ayoniso manasikāro^eb^ti anupāyamanasikāro. ^b^Anicce nicca^eb^nti anicceyeva vatthusmiṃ ‘idaṃ nicca’nti evaṃ pavatto. ^b^Dukkhe sukha^eb^ntiādīsupi eseva nayo. ^b^Saccavippaṭikulena cā^eb^ti catunnaṃ saccānaṃ ananulomavasena. ^b^Cittassa āvaṭṭanā^eb^tiādīni sabbānipi āvajjanasseva vevacanāneva. Āvajjanañhi bhavaṅgacittaṃ āvaṭṭetīti cittassa ^b^āvaṭṭanā^eb^. Anuanu āvaṭṭetīti ^b^anāvaṭṭanā^eb^. Ābhujatīti ^b^ābhogo^eb^. Bhavaṅgārammaṇato aññaṃ ārammaṇaṃ samannāharatīti ^b^samannāhāro^eb^. Tadevārammaṇaṃ attānaṃ anubandhitvā uppajjamāne manasikarotīti ^b^manasikāro^eb^. ^b^Karotī^eb^ti ṭhapeti. ^b^Ayaṃ vuccatī^eb^ti ayaṃ anupāyamanasikāro uppathamanasikāralakkhaṇo ayonisomanasikāro nāma vuccati. Tassa vasena puggalo dukkhādīni saccāni yāthāvato āvajjituṃ na sakkoti.<br/><br/>[03]Kummaggasevanāniddese yaṃ kummaggaṃ sevato sevanā kummaggasevanāti vuccati, taṃ dassetuṃ ^b^tattha katamo kummaggo^eb^ti ^a^P0.0501^ea^ dutiyapucchā katā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.<br/><br/>[06]Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 124
item: 115
title: tikaniddesavaṇṇanā^catukkaniddesavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^939^eb^^b^.^eb^ Catukkaniddese ^a^V0.0473^ea^ taṇhuppādesu ^b^cīvarahetū^eb^ti ‘kattha manāpaṃ cīvaraṃ labhissāmī’ti cīvarakāraṇā uppajjati. ^b^Itibhavābhavahetū^eb^ti ettha ^b^itī^eb^ti nidassanatthe nipāto; yathā cīvarādihetu evaṃ bhavābhavahetūtipi attho. ^b^Bhavābhavo^eb^ti cettha paṇītapaṇītatarāni telamadhuphāṇitādīni adhippetāni. Imesaṃ pana catunnaṃ taṇhuppādānaṃ pahānatthāya paṭipāṭiyāva cattāro ariyavaṃsā desitāti veditabbā.<br/><br/>[03]Agatigamanesu ^a^M0.0483^ea^^b^chandāgatiṃ gacchatī^eb^ti chandena pemena agatiṃ gacchati, akattabbaṃ karoti. Parapadesupi eseva nayo. Tattha yo ‘ayaṃ me mitto vā sandiṭṭho vā sambhatto vā ñātako vā lañjaṃ vā pana me detī’ti chandavasena assāmikaṃ sāmikaṃ karoti – ayaṃ chandāgatiṃ gacchati nāma. Yo ‘ayaṃ me verī’ti pakativeravasena vā taṅkhaṇuppannakodhavasena vā sāmikaṃ assāmikaṃ karoti – ayaṃ ^b^dosāgatiṃ gacchati^eb^ nāma. Yo pana mandattā momūhattā yaṃ vā taṃ vā vatvā assāmikaṃ sāmikaṃ karoti – ayaṃ ^b^mohāgatiṃ gacchati^eb^ nāma. Yo pana ‘ayaṃ rājavallabho vā visamanissito vā anatthampi me kareyyā’ti bhīto assāmikaṃ sāmikaṃ karoti – ayaṃ ^b^bhayāgatiṃ gacchati^eb^ nāma. Yo vā pana bhājiyaṭṭhāne kiñci bhājento ‘ayaṃ me mitto vā sandiṭṭho vā sambhatto vā’ti pemavasena atirekaṃ deti, ‘ayaṃ me verī’ti dosavasena ūnakaṃ deti, momūhattā dinnādinnaṃ ajānamāno kassaci ūnakaṃ kassaci adhikaṃ deti, ‘ayaṃ imasmiṃ adīyamāne mayhaṃ anatthampi kareyyā’ti bhīto kassaci atirekaṃ deti, so catubbidhopi yathānukkamena chandāgatiādīni gacchati nāma. Ariyā etāya na gacchantīti ^b^agati,^eb^ anariyā iminā agatiṃ gacchantīti ^b^agatigamanaṃ^eb^. Imaṃ dvayaṃ catunnampi sādhāraṇavasena vuttaṃ. Chandena gamanaṃ ^b^chandagamanaṃ^eb^. Idaṃ dosādīnaṃ asādhāraṇavasena vuttaṃ. Sakapakkharāgañca parapakkhadosañca purakkhatvā asamaggabhāvena gamanaṃ ^b^vaggagamanaṃ^eb^. Idaṃ chandadosasādhāraṇavasena vuttaṃ. Vārino viya yathāninnaṃ gamananti ^b^vārigamanaṃ^eb^. Idaṃ catunnampi sādhāraṇavasena vuttaṃ.<br/><br/>[03]Vipariyāsesu ^a^P0.0502^ea^ aniccādīni vatthūni niccantiādinā nayena viparītato esantīti vipariyāsā, saññāya vipariyāso ^b^saññāvipariyāso^eb^. Itaresupi dvīsu eseva nayo. Evamete catunnaṃ ^a^V0.0474^ea^ vatthūnaṃ vasena cattāro, yesu vatthūsu saññādīnaṃ vasena dvādasa honti. Tesu aṭṭha sotāpattimaggena pahīyanti. ^b^Asubhe subha^eb^nti saññācittavipallāsā sakadāgāmimaggena tanukā honti, anāgāmimaggena pahīyanti. ^b^Dukkhe sukha^eb^nti saññācittavipallāsā arahattamaggena pahīyantīti veditabbā.<br/><br/>[03]Anariyavohāresu ^a^M0.0484^ea^^b^anariyavohārā^eb^ti anariyānaṃ lāmakānaṃ vohārā. ^b^Diṭṭhavāditā^eb^ti ‘diṭṭhaṃ mayā’ti evaṃ vāditā. Ettha ca taṃ taṃ samuṭṭhāpikacetanāvasena attho veditabbo. Saha saddena cetanā kathitātipi vuttameva. Dutiyacatukkepi eseva nayo. Ariyo hi adisvā vā ‘diṭṭhaṃ mayā’ti disvā vā ‘na diṭṭhaṃ mayā’ti vattā nāma natthi; anariyova evaṃ vadati. Tasmā evaṃ vadantassa etā saha saddena aṭṭha cetanā anariyavohārāti veditabbā.<br/><br/>[03]Duccaritesu paṭhamacatukkaṃ veracetanāvasena vuttaṃ, dutiyaṃ vacīduccaritavasena.<br/><br/>[03]Bhayesu paṭhamacatukke jātiṃ paṭicca uppannaṃ bhayaṃ ^b^jātibhayaṃ^eb^. Sesesupi eseva nayo. Dutiyacatukke rājato uppannaṃ bhayaṃ ^b^rājabhayaṃ^eb^. Sesesupi eseva nayo.<br/><br/>[03]Tatiyacatukke ^b^cattāri bhayānī^eb^ti mahāsamudde udakaṃ orohantassa vuttabhayāni. Mahāsamudde kira mahindavīci nāma saṭṭhi yojanāni uggacchati. Gaṅgāvīci nāma paṇṇāsa. Rohaṇavīci nāma cattālīsa yojanāni uggacchati. Evarūpā ūmiyo paṭicca uppannaṃ bhayaṃ ^b^ūmibhayaṃ^eb^ nāma. Kumbhīlato uppannaṃ bhayaṃ ^b^kumbhīlabhayaṃ^eb^. Udakāvaṭṭato bhayaṃ ^b^āvaṭṭabhayaṃ^eb^. Susukā vuccati caṇḍamaccho; tato bhayaṃ ^b^susukābhayaṃ^eb^.<br/><br/>[03]Catutthacatukke ^b^attānuvādabhaya^eb^nti pāpakammino attānaṃ anuvadantassa uppajjanakabhayaṃ. ^b^Parānuvādabhaya^eb^nti parassa anuvādato uppajjanakabhayaṃ. ^b^Daṇḍabhaya^eb^nti agārikassa raññā pavattitadaṇḍaṃ, anagārikassa vinayadaṇḍaṃ paṭicca uppajjanakabhayaṃ. ^b^Duggatibhaya^eb^nti cattāro apāye paṭicca uppajjanakabhayaṃ. Iti ^a^P0.0503^ea^ imehi catūhi catukkehi soḷasa mahābhayāni nāma kathitāni.<br/><br/>[03]Diṭṭhicatukke ^a^V0.0475^ea^ timbarukadiṭṭhi (saṃ. ni. 2.18) nāma kathitā. Tattha ^b^sayaṃkataṃ sukhadukkha^eb^nti vedanaṃ attato samanupassato vedanāya eva vedanā katāti uppannā diṭṭhi. Evañca sati tassā vedanāya pubbepi atthitā āpajjatīti ayaṃ sassatadiṭṭhi nāma hoti. ^b^Saccato thetato^eb^ti saccato thirato. ^b^Paraṃkata^eb^nti ^a^M0.0485^ea^ paccuppannavedanato aññaṃ vedanākāraṇaṃ vedanattānaṃ samanupassato ‘aññāya vedanāya ayaṃ vedanā katā’ti uppannā diṭṭhi. Evaṃ sati purimāya kāraṇavedanāya ucchedo āpajjatīti ayaṃ ucchedadiṭṭhi nāma hoti. ^b^Sayaṃkatañca paraṃkatañcā^eb^ti yathāvutteneva atthena ‘upaḍḍhaṃ sayaṃkataṃ, upaḍḍhaṃ parena kata’nti gaṇhato uppannā diṭṭhi – ayaṃ sassatucchedadiṭṭhi nāma. Catutthā akāraṇā eva sukhadukkhaṃ hotīti gaṇhato uppannā diṭṭhi. Evaṃ sati ayaṃ ahetukadiṭṭhi nāma. Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti.<br/><br/>[06]Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 124
item: 116
title: catukkaniddesavaṇṇanā^pañcakaniddesavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^940^eb^^b^.^eb^ Pañcakaniddese yasmā yesaṃ sakkāyadiṭṭhiādīni appahīnāni, te bhavaggepi nibbatte etāni ākaḍḍhitvā kāmabhaveyeva pātenti, tasmā ^b^orambhāgiyāni saṃyojanānī^eb^ti vuttāni. Iti etāni pañca gacchantaṃ na vārenti, gataṃ pana ānenti. Rūparāgādīnipi pañca gacchantaṃ na vārenti, āgantuṃ pana na denti. Rāgādayo pañca lagganaṭṭhena ^b^saṅgā,^eb^ anupaviṭṭhaṭṭhena pana ^b^sallā^eb^ti vuttā.<br/><br/>[03]^b^941^eb^^b^.^eb^^b^Cetokhilā^eb^ti cittassa thaddhabhāvā kacavarabhāvā khāṇukabhāvā. ^b^Satthari kaṅkhatī^eb^ti satthu sarīre vā guṇe vā kaṅkhati. Sarīre kaṅkhamāno ‘dvattiṃsavaralakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ nāma sarīraṃ atthi nu kho natthī’ti kaṅkhati. Guṇe kaṅkhamāno ‘atītānāgatapaccuppannajānanasamatthaṃ sabbaññutañāṇaṃ atthi nu kho natthī’ti kaṅkhati. ^b^Vicikicchatī^eb^ti vicinanto kicchati, dukkhaṃ āpajjati, vinicchetuṃ na sakkoti. ^b^Nādhimuccatī^eb^ti ^a^P0.0504^ea^ ‘evameta’nti adhimokkhaṃ na paṭilabhati ^a^V0.0476^ea^. ^b^Na sampasīdatī^eb^ti guṇesu otaritvā nibbicikicchabhāvena pasīdituṃ anāvilo bhavituṃ na sakkoti.<br/><br/>[03]^b^Dhamme^eb^ti pariyattidhamme ca paṭivedhadhamme ca. Pariyattidhamme kaṅkhamāno ‘tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassānīti vadanti, atthi nu kho etaṃ natthī’ti kaṅkhati. Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno ‘vipassanānissando maggo nāma ^a^M0.0486^ea^, magganissando phalaṃ nāma, sabbasaṅkhārapaṭinissaggo nibbānaṃ nāmāti vadanti, taṃ atthi nu kho natthīti kaṅkhati’.<br/><br/>[03]^b^Saṅghe kaṅkhatī^eb^ti ‘ujuppaṭipannotiādīnaṃ padānaṃ vasena evarūpaṃ paṭipadaṃ paṭipannā cattāro maggaṭṭhā cattāro phalaṭṭhāti aṭṭhannaṃ puggalānaṃ samūhabhūto saṅgho nāma atthi nu kho natthī’ti kaṅkhati. Sikkhāya kaṅkhamāno ‘adhisīlasikkhā nāma adhicittasikkhā nāma adhipaññā sikkhā nāmāti vadanti, sā atthi nu kho natthī’ti kaṅkhati.<br/><br/>[03]^b^Cetasovinibandhā^eb^ti cittaṃ bandhitvā muṭṭhiyaṃ katvā viya gaṇhantīti cetasovinibandhā. ^b^Kāme^eb^ti vatthukāmepi kilesakāmepi. ^b^Kāye^eb^ti attano kāye. ^b^Rūpe^eb^ti bahiddhā rūpe. ^b^Yāvadattha^eb^nti yattakaṃ icchati tattakaṃ. ^b^Udarāvadehaka^eb^nti udarapūraṃ. Tañhi udaraṃ avadehanato udarāvadehakanti vuccati. ^b^Seyyasukha^eb^nti mañcapīṭhasukhaṃ utusukhaṃ vā. ^b^Passasukha^eb^nti yathā samparivattakaṃ sayantassa dakkhiṇapassavāmapassānaṃ sukhaṃ hoti, evaṃ uppannasukhaṃ. ^b^Middhasukha^eb^nti niddāsukhaṃ. ^b^Anuyutto^eb^ti yuttapayutto viharati. ^b^Paṇidhāyā^eb^ti patthayitvā. ^b^Sīlenā^eb^tiādīsu ^b^sīla^eb^nti catupārisuddhisīlaṃ. ^b^Vata^eb^nti vatasamādānaṃ. ^b^Tapo^eb^ti tapacaraṇaṃ. ^b^Brahmacariya^eb^nti methunavirati. ^b^Devo vā bhavissāmī^eb^ti mahesakkhadevo vā bhavissāmi. ^b^Devaññataro vā^eb^ti appesakkhadevesu vā aññataro. Kusaladhamme āvaranti nivārentīti ^b^nīvaraṇāni^eb^.<br/><br/>[03]^b^Mātā jīvitā voropitā hotī^eb^ti manusseneva sakajanikā manussamātā jīvitā voropitā hoti. ^b^Pitā^eb^pi ^a^P0.0505^ea^ manussapitāva. ^b^Arahā^eb^pi manussārahāva. ^b^Duṭṭhena cittenā^eb^ti vadhakacittena.<br/><br/>[03]^b^Saññī^eb^ti saññāsamaṅgī. ^b^Arogo^eb^ti nicco. ^b^Ittheke abhivadantī^eb^ti itthaṃ eke abhivadanti, evameke abhivadantīti attho. Ettāvatā soḷasa saññīvādā kathitā. ^b^Asaññī^eb^ti ^a^V0.0477^ea^ saññāvirahito. Iminā padena aṭṭha asaññīvādā kathitā. Tatiyapadena aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā kathitā. ^b^Sato vā pana sattassā^eb^ti athavā pana vijjamānasseva sattassa. ^b^Uccheda^eb^nti upacchedaṃ. ^b^Vināsa^eb^nti adassanaṃ. ^b^Vibhava^eb^nti bhāvavigamaṃ. Sabbānetāni aññamaññavevacanāneva. Tattha dve janā ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhanti – lābhī ^a^M0.0487^ea^ ca alābhī ca. Tattha lābhī arahato dibbena cakkhunā cutiṃ disvā upapattiṃ apassanto, yo vā cutimattameva daṭṭhuṃ sakkoti na upapātaṃ, so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Alābhī ‘ko paralokaṃ jānātī’ti kāmasukhagiddhatāya vā ‘yathā rukkhato paṇṇāni patitāni na puna viruhanti, evaṃ sattā’tiādinā vitakkena vā ucchedaṃ gaṇhāti. Idha pana taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena tathā ca aññathā ca vikappetvāva uppannā satta ucchedavādā kathitā. Tesañhi idaṃ saṅgahavacanaṃ. ^b^Diṭṭhadhammanibbānaṃ vā paneke^eb^ti ettha ^b^diṭṭhadhammo^eb^ti paccakkhadhammo vuccati. Tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Diṭṭhadhamme nibbānaṃ ^b^diṭṭhadhammanibbānaṃ;^eb^ imasmiṃyeva attabhāve dukkhā vūpasammanti attho. Idaṃ pañcannaṃ diṭṭhadhammanibbānavādānaṃ saṅgahavacanaṃ.<br/><br/>[03]^b^942^eb^^b^.^eb^^b^Verā^eb^ti veracetanā. ^b^Byasanā^eb^ti vināsā. ^b^Akkhantiyā^eb^ti anadhivāsanāya. ^b^Appiyo^eb^ti dassanasavanapaṭikūlatāya na piyāyitabbo. Cintetumpi paṭikūlattā mano etasmiṃ na appetīti ^b^amanāpo. Verabahulo^eb^ti bahuvero. ^b^Vajjabahulo^eb^ti bahudoso.<br/><br/>[03]^b^Ājīvakabhaya^eb^nti ājīvaṃ jīvitavuttiṃ paṭicca uppannaṃ bhayaṃ ^a^P0.0506^ea^. Taṃ agārikassapi hoti anagārikassapi. Tattha agārikena tāva ājīvahetu bahuṃ akusalaṃ kataṃ hoti. Athassa maraṇasamaye niraye upaṭṭhahante bhayaṃ uppajjati. Anagārikenāpi bahu anesanā katā hoti. Athassa maraṇakāle niraye upaṭṭhahante bhayaṃ uppajjati. Idaṃ ājīvakabhayaṃ nāma. ^b^Asilokabhaya^eb^nti garahabhayaṃ ^b^parisasārajjabhaya^eb^nti katapāpassa puggalassa sannipatitaṃ parisaṃ upasaṅkamantassa sārajjasaṅkhātaṃ bhayaṃ uppajjati. Idaṃ parisasārajjabhayaṃ nāma. Itaradvayaṃ pākaṭameva.<br/><br/>[03]^b^943^eb^^b^.^eb^ Diṭṭhadhammanibbānavāresu ^b^pañcahi kāmaguṇehī^eb^ti manāpiyarūpādīhi pañcahi kāmakoṭṭhāsehi bandhanehi vā. ^b^Samappito^eb^ti suṭṭhu appito allīno hutvā. ^b^Samaṅgībhūto^eb^ti samannāgato. ^b^Paricāretī^eb^ti tesu kāmaguṇesu yathāsukhaṃ indriyāni cāreti sañcāreti ito cito ^a^V0.0478^ea^ ca upaneti; atha vā pana laḷati ramati kīḷatīti. Ettha ca duvidhā kāmaguṇā – mānussakā ceva dibbā ca. Mānussakā mandhātukāmaguṇasadisā daṭṭhabbā; dibbā paranimmitavasavattidevarājassa kāmaguṇasadisāti. Evarūpe kāme ^a^M0.0488^ea^ upagatañhi te paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotīti vadanti. Tattha ^b^paramadiṭṭhadhammanibbāna^eb^nti paramaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ, uttamanti attho.<br/><br/>[03]Dutiyavāre hutvā abhāvaṭṭhena ^b^aniccā;^eb^ paṭipīḷanaṭṭhena ^b^dukkhā;^eb^ pakatijahanaṭṭhena ^b^vipariṇāmadhammā^eb^ti veditabbā. ^b^Tesaṃ vipariṇāmaññathābhāvā^eb^ti tesaṃ kāmānaṃ vipariṇāmasaṅkhātā aññathābhāvā. ‘Yampi me ahosi tampi me natthī’ti vuttanayena uppajjanti ^b^sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā^eb^. Tattha antonijjhāyanalakkhaṇo ^b^soko;^eb^ tannissitalālappalakkhaṇo ^b^paridevo;^eb^ kāyapaṭipīḷanalakkhaṇaṃ ^b^dukkhaṃ;^eb^ manovighātalakkhaṇaṃ ^b^domanassaṃ;^eb^ vighātalakkhaṇo ^b^upāyāso^eb^.<br/><br/>[03]^b^Vitakkita^eb^nti abhiniropanavasena pavatto ^b^vitakko. Vicārita^eb^nti anumajjanavasena pavatto vicāro. ^b^Etena eta^eb^nti etena vitakkena ca vicārena ca etaṃ paṭhamajjhānaṃ oḷārikaṃ sakaṇṭakaṃ viya khāyati.<br/><br/>[03]^b^Pītigata^eb^nti pītimeva. ^b^Cetaso uppilāvita^eb^nti cittassa uppilabhāvakaraṇaṃ. ^b^Cetaso ābhogo^eb^ti jhānā vuṭṭhāya ^a^P0.0507^ea^ tasmiṃ sukhe punappunaṃ cittassa ābhogo manasikāroti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.<br/><br/>[06]Pañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 124
item: 117
title: pañcakaniddesavaṇṇanā^chakkaniddesavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^944^eb^^b^.^eb^ Chakkaniddese yasmā kuddho vā kodhavasena, sandiṭṭhiparāmāsī vā sandiṭṭhiparāmāsitāya ^a^V0.0479^ea^ kalahaṃ viggahaṃ vivādaṃ āpajjati, tasmā kodhādayo ‘vivādamūlānī’ti vuttā.<br/><br/>[03]Chandarāganiddese kāmagehasitattā ^b^chandarāgā gehassitā dhammā^eb^ti saṅgahato vatvā puna pabhedato dassetuṃ ^b^manāpiyesu rūpesū^eb^tiādi vuttaṃ. Tattha ^b^manāpiyesū^eb^ti manavaḍḍhanakesu iṭṭhesu. Virodhā eva ^b^virodhavatthūni. Amanāpiyesū^eb^ti aniṭṭhesu.<br/><br/>[03]^b^945^eb^^b^.^eb^ Agāravesu ^b^agāravo^eb^ti gāravavirahito. ^b^Appatisso^eb^ti appatissayo anīcavutti. Ettha pana yo bhikkhu satthari dharamāne tīsu kālesu upaṭṭhānaṃ na yāti, satthari anupāhane caṅkamante saupāhano caṅkamati ^a^M0.0489^ea^, nīce caṅkame caṅkamante ucce caṅkame caṅkamati, heṭṭhā vasante upari vasati, satthudassanaṭṭhāne ubho aṃse pārupati, chattaṃ dhāreti, upāhanaṃ dhāreti, nhāyati, uccāraṃ vā passāvaṃ vā karoti, parinibbute vā pana cetiyaṃ vandituṃ na gacchati, cetiyassa paññāyanaṭṭhāne satthudassanaṭṭhāne vuttaṃ sabbaṃ karoti – ayaṃ ^b^satthari agāravo^eb^ nāma. Yo pana dhammasavane saṅghuṭṭhe sakkaccaṃ na gacchati, sakkaccaṃ dhammaṃ na suṇāti, samullapanto nisīdati, na sakkaccaṃ gaṇhāti, na sakkaccaṃ vāceti – ‘ayaṃ ^b^dhamme agāravo^eb^ nāma. Yo pana therena bhikkhunā anajjhiṭṭho dhammaṃ deseti, pañhaṃ katheti, vuḍḍhe bhikkhū ghaṭṭento gacchati, tiṭṭhati, nisīdati, dussapallatthikaṃ vā hatthapallatthikaṃ vā karoti, saṅghamajjhe ubho aṃse pārupati, chattupāhanaṃ dhāreti – ayaṃ ^b^saṅghe agāravo^eb^ nāma. Ekabhikkhusmimpi hi agārave kate saṅghe agāravo katova hoti. Tisso sikkhā pana apūrayamānova ^b^sikkhāya agāravo^eb^ nāma. Appamādalakkhaṇaṃ ananubrūhayamāno ^b^appamāde agāravo^eb^ nāma. Duvidhaṃ paṭisanthāraṃ akaronto ^b^paṭisanthāre agāravo^eb^ nāma.<br/><br/>[03]^b^Parihāniyā dhammā^eb^ti parihānakarā dhammā. ^b^Kammārāmatā^eb^ti ^a^P0.0508^ea^ navakamme vā cīvaravicāraṇādīsu vā kammesu abhirati yuttapayuttatā. ^b^Bhassārāmatā^eb^ti tiracchānakathāvasena bhasse yuttapayuttatā. ^b^Niddārāmatā^eb^ti niddāya yuttapayuttatā. ^b^Saṅgaṇikārāmatā^eb^ti saṅgaṇikāya yuttapayuttatā. ^b^Saṃsaggārāmatā^eb^ti savanasaṃsagge, dassanasaṃsagge, samullāpasaṃsagge, paribhogasaṃsagge, kāyasaṃsaggeti pañcavidhe saṃsagge yuttapayuttatā. ^b^Papañcārāmatā^eb^ti taṇhāmānadiṭṭhipapañcesu yuttapayuttatā.<br/><br/>[03]^b^946^eb^^b^.^eb^^b^Somanassupavicārā^eb^dīsu ^a^V0.0480^ea^ somanassena saddhiṃ upavicarantīti ^b^somanassupavicārā. Cakkhunā rūpaṃ disvā^eb^ti cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvā. ^b^Somanassaṭṭhāniya^eb^nti somanassassa ārammaṇavasena kāraṇabhūtaṃ. ^b^Upavicaratī^eb^ti tattha vicārappavattanena upavicarati. Vitakko pana taṃsampayutto vāti iminā nayena tīsupi chakkesu attho veditabbo.<br/><br/>[03]^b^947^eb^^b^.^eb^^b^Gehasitānī^eb^ti kāmaguṇanissitāni. ^b^Somanassānī^eb^ti cetasikasukhāni. ^b^Domanassānī^eb^ti cetasikadukkhāni. ^b^Upekkhā^eb^ti aññāṇasampayuttā ^a^M0.0490^ea^ upekkhā vedanā, aññāṇupekkhātipi etāsaṃyeva nāmaṃ.<br/><br/>[03]^b^948^eb^^b^.^eb^^b^Atthi me attāti vā^eb^ti sabbapadesu vā-saddo vikappattho; evaṃ vā diṭṭhi uppajjatīti vuttaṃ hoti. ^b^Atthi me attā^eb^ti cettha sassatadiṭṭhi sabbakālesu attano atthitaṃ gaṇhāti. ^b^Saccato thetato^eb^ti bhūtato ca thirato ca; idaṃ saccanti suṭṭhu daḷhabhāvenāti vuttaṃ hoti. ^b^Natthi me attā^eb^ti ayaṃ pana ucchedadiṭṭhi, sato sattassa tattha tattha vibhavaggahaṇato. Atha vā purimāpi tīsu kālesu atthīti gahaṇato sassatadiṭṭhi, paccuppannameva atthīti gaṇhantī ucchedadiṭṭhi. Pacchimāpi atītānāgatesu natthīti gahaṇato ‘bhasmantā āhutiyo’ti gahitadiṭṭhikānaṃ viya ucchedadiṭṭhi, atīteyeva natthīti gaṇhantī adhiccasamuppannikasseva sassatadiṭṭhi. ^b^Attanā vā attānaṃ sañjānāmī^eb^ti saññākkhandhasīsena khandhe attāti gahetvā saññāya avasesakkhandhe sañjānanato ‘iminā attanā imaṃ attānaṃ sañjānāmī’ti evaṃ hoti. ^b^Attanā vā anattāna^eb^nti saññākkhandhaṃyeva attāti gahetvā itare cattāro khandhe anattāti gahetvā saññāya tesaṃ jānanato evaṃ hoti. ^b^Anattanā vā attāna^eb^nti saññākkhandhaṃ anattāti ^a^P0.0509^ea^ itare ca cattāro khandhe attāti gahetvā saññāya tesaṃ jānanato evaṃ hoti. Sabbāpi sassatucchedadiṭṭhiyova.<br/><br/>[03]^b^Vado vedeyyo^eb^ti ādayo pana sassatadiṭṭhiyā eva abhinivesākārā. Tattha vadatīti ^b^vado;^eb^ vacīkammassa kārakoti vuttaṃ hoti. Vedayatīti ^b^vedeyyo;^eb^ jānāti anubhavati cāti vuttaṃ hoti. Idāni yaṃ so vedeti taṃ dassetuṃ ^b^tatra tatra dīgharattaṃ kalyāṇapāpakāna^eb^ntiādi vuttaṃ. Tattha ^b^tatra tatrā^eb^ti tesu tesu yonigatiṭhitinivāsanikāyesu ārammaṇesu vā. ^b^Dīgharatta^eb^nti cirarattaṃ. ^b^Paccanubhotī^eb^ti paṭisaṃvedayati. ^b^Na so jāto nāhosī^eb^ti so attā ajātidhammato ^a^V0.0481^ea^ na jāto nāma; sadā vijjamāno yevāti attho. Teneva atīte nāhosi, anāgatepi na bhavissati. Yo hi jāto so ahosi, yo ca jāyissati so bhavissatīti. Athavā ‘na so jāto nāhosī’ti so sadā vijjamānattā atītepi na jātu nāhosi ^a^M0.0491^ea^, anāgatepi na jātu na bhavissati. ^b^Nicco^eb^ti uppādavayarahito. ^b^Dhuvo^eb^ti thiro sārabhūto. ^b^Sassato^eb^ti sabbakāliko. ^b^Avipariṇāmadhammo^eb^ti attano pakatibhāvaṃ avijahanadhammo kakaṇṭako viya nānappakārattaṃ nāpajjati. Evamayaṃ sabbāsavadiṭṭhi (ma. ni. 1.17 ādayo) nāma kathitā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.<br/><br/>[06]Chakkaniddesavaṇṇanā.


volume: 124
item: 118
title: chakkaniddesavaṇṇanā^sattakaniddesavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^949^eb^^b^.^eb^ Sattakaniddese thāmagataṭṭhena appahīnaṭṭhena ca anusentīti ^b^anusayā^eb^. Vaṭṭasmiṃ satte saṃyojenti ghaṭentīti ^b^saṃyojanāni^eb^. Samudācāravasena pariyuṭṭhahantīti ^b^pariyuṭṭhānāni^eb^. Kāmarāgova pariyuṭṭhānaṃ ^b^kāmarāgapariyuṭṭhānaṃ^eb^. Sesesupi eseva nayo.<br/><br/>[03]^b^950^eb^^b^.^eb^ Asataṃ dhammā, lāmakaṭṭhena vā asantā dhammāti ^b^asaddhammā^eb^. Rāgādīhi dosehi duṭṭhāni caritānīti ^b^duccaritāni^eb^. Tena tenākārena maññantīti ^b^mānā^eb^.<br/><br/>[03]^b^951^eb^^b^.^eb^ Diṭṭhiniddese ^b^rūpī^eb^ti rūpavā. ^b^Cātumahābhūtiko^eb^ti catumahābhūtamayo. Mātāpitūnaṃ etanti mātāpettikaṃ. Kintaṃ? Sukkasoṇitaṃ. Mātāpettike sambhūto jātoti ^b^mātāpettikasambhavo^eb^. Idha rūpakāyasīsena manussattabhāvaṃ attāti vadati. Dutiyo taṃ paṭikkhipitvā dibbattabhāvaṃ vadati. ^b^Dibbo^eb^ti devaloke sambhūto. ^b^Kāmāvacaro^eb^ti chakāmāvacaradevapariyāpanno ^a^P0.0510^ea^. Kabaḷīkāraṃ bhakkhayatīti ^b^kabaḷīkārabhakkho. Manomayo^eb^ti jhānamanena nibbatto. ^b^Sabbaṅgapaccaṅgī^eb^ti sabbaṅgapaccaṅgayutto. ^b^Ahīnindriyo^eb^ti paripuṇṇindriyo; yāni brahmaloke atthi tesaṃ vasena, itaresañca saṇṭhānavasenetaṃ vuttaṃ. ^b^Ākāsānañcāyatanūpago^eb^ti ^a^V0.0482^ea^ ākāsānañcāyatanabhāvaṃ upagato. Itaresupi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.<br/><br/>[06]Sattakaniddesavaṇṇanā.


volume: 124
item: 119
title: sattakaniddesavaṇṇanā^aṭṭhakaniddesavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^952^eb^^b^.^eb^ Aṭṭhakaniddese ^a^M0.0492^ea^ kilesāyeva ^b^kilesavatthūni. Kusītavatthūnī^eb^ti kusītassa alasassa vatthūni, patiṭṭhā, kosajjakāraṇānīti attho. ^b^Kammaṃ kātabbaṃ hotī^eb^ti cīvaravicāraṇādikammaṃ kātabbaṃ hoti. ^b^Na vīriyaṃ ārabhatī^eb^ti duvidhampi vīriyaṃ nārabhati. ^b^Appattassā^eb^ti jhānavipassanāmaggaphaladhammassa appattassa pattiyā. ^b^Anadhigatassā^eb^ti tasseva anadhigatassa adhigamatthāya. ^b^Asacchikatassā^eb^ti tasseva asacchikatassa sacchikaraṇatthāya. ^b^Idaṃ paṭhama^eb^nti ‘idaṃ handāhaṃ nipajjāmī’ti evaṃ osīdanaṃ paṭhamaṃ kusītavatthu. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo.<br/><br/>[03]^b^Māsācitaṃ maññe^eb^ti ettha pana ^b^māsācitaṃ^eb^ nāma tintamāso; yathā tintamāso garuko hoti, evaṃ garukoti adhippāyo. ^b^Gilānā vuṭṭhito hotī^eb^ti gilāno hutvā pacchā vuṭṭhito hoti.<br/><br/>[03]^b^954^eb^^b^.^eb^^b^Aṭṭhasu lokadhammesū^eb^ti ettha lokassa dhammāti ^b^lokadhammā^eb^. Etehi vimutto nāma natthi, buddhānampi honti eva. Tasmā ‘lokadhammā’ti vuccanti. ^b^Paṭighāto^eb^ti paṭihaññanākāro. ^b^Lābhe sārāgo^eb^ti ‘ahaṃ lābhaṃ labhāmī’ti evaṃ gehasitasomanassavasena uppanno sārāgo; so cittaṃ paṭihanati. ^b^Alābhe paṭivirodho^eb^ti ‘ahaṃ lābhaṃ na labhāmī’ti domanassavasena uppannavirodho; sopi cittaṃ paṭihanati. Tasmā ‘paṭighāto’ti vutto. ^b^Yasā^eb^dīsupi ‘ahaṃ mahāparivāro, ahaṃ appaparivāro, ahaṃ pasaṃsappatto, ahaṃ garahappatto, ahaṃ sukhappatto, ahaṃ dukkhappato’ti evametesaṃ uppatti veditabbā. ^b^Anariyavohārā^eb^ti anariyānaṃ vohārā.<br/><br/>[03]^b^957^eb^^b^.^eb^^b^Purisadosā^eb^ti ^a^V0.0483^ea^ purisānaṃ dosā. ^b^Na sarāmī^eb^ti ‘mayā etassa kammassa kataṭṭhānaṃ na sarāmi na sallakkhemī’ti ^a^P0.0511^ea^ evaṃ assatibhāvena nibbeṭheti moceti. ^b^Codakaṃyeva paṭippharatī^eb^ti paṭiviruddho hutvā pharati, paṭibhāṇitabhāvena tiṭṭhati. ^b^Kiṃ nu kho tuyha^eb^nti ‘tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena nāma kiṃ’ yo tvaṃ neva vatthunā āpattiṃ, na codanaṃ jānāsī’ti dīpeti; ‘tvaṃ pi nāma evaṃ kiñci ajānanto bhaṇitabbaṃ maññissasī’ti ^a^M0.0493^ea^ ajjhottharati. ^b^Paccāropetī^eb^ti ‘tvaṃ pi khosī’tiādīni vadanto paṭiāropeti. ^b^Paṭikarohī^eb^ti desanāgāminiṃ desehi, vuṭṭhānagāminito vuṭṭhāhi tato suddhante patiṭṭhito aññaṃ codessasī’ti dīpeti.<br/><br/>[03]^b^Aññenāññaṃ paṭicaratī^eb^ti aññena kāraṇena vacanena vā aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vā paṭicchādeti. ‘Āpattiṃ āpannosī’ti vutto ‘ko āpanno? Kiṃ āpanno? Kathaṃ āpanno? Kismiṃ āpanno? Kaṃ bhaṇatha? Kiṃ bhaṇathā’ti vadati. ‘Evarūpaṃ kiñci tayā diṭṭha’nti vutte ‘na suṇāmī’ti sotaṃ vā upaneti. ^b^Bahiddhā kathaṃ apanāmetī^eb^ti ‘itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī’ti puṭṭho ‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’ti vatvā puna ‘tava pāṭaliputtagamanaṃ na pucchāmā’ti vutte ‘tato rājagahaṃ gatomhī’ti ‘rājagahaṃ vā yāhi, brāhmaṇagehaṃ vā; āpattiṃ āpannosī’ti? ‘Tattha me sūkaramaṃsaṃ laddha’ntiādīni vadanto kathaṃ bahiddhā vikkhipati. ^b^Kopa^eb^nti kupitabhāvaṃ. ^b^Dosa^eb^nti duṭṭhabhāvaṃ. Ubhayampetaṃ kodhasseva nāmaṃ. ^b^Appaccaya^eb^nti asantuṭṭhākāraṃ; domanassassetaṃ nāmaṃ. ^b^Pātukarotī^eb^ti dasseti pakāseti. ^b^Bāhāvikkhepakaṃ bhaṇatī^eb^ti bāhā vikkhipitvā alajjivacanaṃ vadati. ^b^Vihesetī^eb^ti viheṭheti bādhati. ^b^Anādiyitvā^eb^ti cittīkārena aggahetvā avajānitvā; anādaro hutvāti attho.<br/><br/>[03]^b^Atibāḷha^eb^nti atidaḷhaṃ atippamāṇaṃ. ^b^Mayi byāvaṭā^eb^ti mayi byāpāraṃ āpannā. ^b^Hīnāyāvattitvā^eb^ti hīnassa gihibhāvassa atthāya āvattitvā; gihī hutvāti attho. ^b^Attamanā hothā^eb^ti tuṭṭhacittā hotha, ‘mayā labhitabbaṃ labhatha, mayā vasitabbaṭṭhāne vasatha, phāsuvihāro vo mayā kato’ti adhippāyena vadati.<br/><br/>[03]^b^958^eb^^b^.^eb^ Asaññīti pavatto vādo asaññīvādo; so tesaṃ atthīti ^b^asaññīvādā. Rūpī attā^eb^tiādīsu lābhino kasiṇarūpaṃ ^b^attā^eb^ti gahetvā ^b^rūpī^eb^ti diṭṭhi uppajjati; alābhino takkamatteneva ^a^P0.0512^ea^^a^V0.0484^ea^, ājīvakānaṃ viya. Lābhinoyeva ca pana arūpasamāpattinimittaṃ attāti gahetvā ^b^arūpī^eb^ti diṭṭhi uppajjati; alābhino takkamatteneva, nigaṇṭhānaṃ viya. Asaññībhāve panettha ekanteneva kāraṇaṃ na pariyesitabbaṃ. Diṭṭhigatiko ^a^M0.0494^ea^ hi ummattako viya yaṃ vā taṃ vā gaṇhāti. ^b^Rūpī ca arūpī cā^eb^ti rūpārūpamissakagāhavasena vuttaṃ. Ayaṃ diṭṭhi rūpāvacarārūpāvacarasamāpattilābhinopi takkikassāpi uppajjati. ^b^Neva rūpī nārūpī^eb^ti pana ekantato takkikadiṭṭhiyeva. ^b^Antavā^eb^ti parittakasiṇaṃ attato gaṇhantassa diṭṭhi. ^b^Anantavā^eb^ti appamāṇakasiṇaṃ. ^b^Antavā ca anantavā cā^eb^ti uddhamadho sapariyantaṃ tiriyaṃ apariyantaṃ kasiṇaṃ attāti gahetvā uppannadiṭṭhi. ^b^Nevantavā nānantavā^eb^ti takkikadiṭṭhiyeva. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.<br/><br/>[06]Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā.


volume: 124
item: 120
title: aṭṭhakaniddesavaṇṇanā^navakaniddesavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^960^eb^^b^.^eb^ Navakaniddese ^b^nava āghātavatthūnī^eb^ti sattesu uppattivaseneva kathitāni. Purisānaṃ malānīti ^b^purisamalāni. Navavidhā^eb^ti navakoṭṭhāsā navappabhedā vā.<br/><br/>[03]^b^963^eb^^b^.^eb^^b^Taṇhaṃ paṭiccā^eb^ti taṇhaṃ nissāya. ^b^Pariyesanā^eb^ti rūpādiārammaṇapariyesanā. Sā hi taṇhāya sati hoti. ^b^Lābho^eb^ti rūpādiārammaṇapaṭilābho. So hi pariyesanāya sati hoti. ^b^Vinicchayo^eb^ pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho. Tattha ‘‘sukhavinicchayaṃ jaññā, sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā’’ti (ma. ni. 3.323) ayaṃ ^b^ñāṇavinicchayo^eb^. ‘‘Vinicchayoti dve vinicchayā – taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo cā’’ti (mahāni. 102) evaṃ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni ^b^taṇhāvinicchayo^eb^. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo ^b^diṭṭhivinicchayo^eb^. ‘‘Chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti (dī. ni. 2.358) imasmiṃ pana sutte idha vinicchayoti vutto vitakkoyeva āgato. Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundarañca vitakkeneva vinicchināti – ‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati ^a^V0.0485^ea^, ettakaṃ saddādiārammaṇatthāya ^a^M0.0495^ea^, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’ti. Tena vuttaṃ ‘‘lābhaṃ paṭicca vinicchayo’’ti.<br/><br/>[03]^b^Chandarāgo^eb^ti evaṃ akusalavitakkena vitakkite vatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati. Idañhi idha ^b^chando^eb^ti dubbalarāgassādhivacanaṃ ^a^P0.0513^ea^. ^b^Ajjhosāna^eb^nti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānaṃ. ^b^Pariggaho^eb^ti taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇaṃ. ^b^Macchariya^eb^nti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti – ‘‘idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññassa acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti. ^b^Ārakkho^eb^ti dvārapidahanamañjusagopanādivasena suṭṭhu rakkhaṇaṃ. Adhikarotīti adhikaraṇaṃ; kāraṇassetaṃ nāmaṃ. ^b^Ārakkhādhikaraṇa^eb^nti bhāvanapuṃsakaṃ; ārakkhahetūti attho. Daṇḍādānādīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ ^b^daṇḍādānaṃ^eb^. Ekatodhārādino satthassa ādānaṃ ^b^satthādānaṃ. Kalaho^eb^ti kāyakalahopi vācākalahopi. Purimo purimo virodho ^b^viggaho,^eb^ pacchimo pacchimo ^b^vivādo. Tuvaṃ tuva^eb^nti agāravavacanaṃ, tvaṃ tvanti attho.<br/><br/>[03]^b^964^eb^^b^.^eb^^b^Iñjitānī^eb^ti iñjanāni calanāni. ^b^Asmīti iñjitameta^eb^ntiādīhi sabbapadehi mānova kathito. Ahanti pavattopi hi māno iñjitameva, ^b^ayamaha^eb^nti pavattopi, ^b^nevasaññīnāsaññī bhavissa^eb^nti pavattopi. Sesanavakehipi mānova kathito. Māno hi iñjanato ^b^iñjitaṃ,^eb^ maññanato ^b^maññitaṃ,^eb^ phandanato ^b^phanditaṃ,^eb^ papañcanato ^b^papañcitaṃ^eb^. Tehi tehi kāraṇehi saṅkhatattā ^b^saṅkhata^eb^nti ca vuccati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.<br/><br/>[06]Navakaniddesavaṇṇanā.


volume: 124
item: 121
title: navakaniddesavaṇṇanā^dasakaniddesavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^966^eb^^b^.^eb^ Dasakaniddese kilesā eva ^b^kilesavatthūni. Āghātavatthūni^eb^ panettha ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādīnaṃ ^a^V0.0486^ea^ vasena avikopetabbe khāṇukaṇṭakādimhipi aṭṭhāne uppannāghātena saddhiṃ vuttāni.<br/><br/>[03]^b^970^eb^^b^.^eb^ Micchattesu ^b^micchāñāṇa^eb^nti pāpakiriyāsu upāyacintāvasena pāpaṃ katvā ‘sukataṃ mayā’ti paccavekkhaṇākārena uppanno moho. ^b^Micchāvimuttī^eb^ti ^a^M0.0496^ea^ avimuttasseva sato vimuttasaññitā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.<br/><br/>[06]Dasakaniddesavaṇṇanā.


volume: 124
item: 122
title: dasakaniddesavaṇṇanā^taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^973^eb^^b^.^eb^ Taṇhāvicaritaniddese ^b^taṇhāvicaritānī^eb^ti taṇhāsamudācārā taṇhāpavattiyo. ^b^Ajjhattikassa upādāyā^eb^ti ajjhattikaṃ khandhapañcakaṃ upādāya. Idañhi upayogatthe sāmivacanaṃ. ^b^Asmīti hotī^eb^ti yadetaṃ ajjhattaṃ khandhapañcakaṃ upādāya taṇhāmānadiṭṭhivasena samūhagāhato ‘asmī’ti hoti, tasmiṃ satīti ^a^P0.0514^ea^ attho. ^b^Itthasmīti hotī^eb^tiādīsu pana evaṃ samūhato ‘aha’nti gahaṇe sati tato anupanidhāya ca upanidhāya cāti dvidhā gahaṇaṃ hoti. Tattha ^b^anupanidhāyā^eb^ti aññaṃ ākāraṃ anupagamma sakabhāvameva ārammaṇaṃ katvā ‘itthasmī’ti hoti; khattiyādīsu ‘idaṃpakāro aha’nti evaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena hotīti attho. Idaṃ tāva anupanidhāya gahaṇaṃ. ^b^Upanidhāya gahaṇaṃ^eb^ pana duvidhaṃ hoti – samato ca asamato ca. Taṃ dassetuṃ ^b^evasmīti ca aññathāsmī^eb^ti ca vuttaṃ. Tattha ^b^evasmī^eb^ti idaṃ samato upanidhāya gahaṇaṃ; yathā ayaṃ khattiyo, yathā ayaṃ brāhmaṇo, evaṃ ahampīti attho. ^b^Aññathāsmī^eb^ti idaṃ pana asamato gahaṇaṃ; yathāyaṃ khattiyo, yathāyaṃ brāhmaṇo, tato aññathā ahaṃ hīno vā adhiko vāti attho. Imāni tāva paccuppannavasena cattāri taṇhāvicaritāni. ^b^Bhavissa^eb^ntiādīni pana cattāri anāgatavasena vuttāni. Sesaṃ purimacatukke vuttanayeneva attho veditabbo. ^b^Asmī^eb^ti sassato asmi. ^b^Sātasmī^eb^ti asassato asmi. Asasmīti satasmīti vā pāṭho. Tattha atthīti asaṃ; niccassetaṃ adhivacanaṃ. Sīdatīti sataṃ; aniccassetaṃ adhivacanaṃ. Iti imāni ^a^V0.0487^ea^ dve sassatucchedavasena vuttānīti veditabbāni. Ito parāni ^b^siya^eb^ntiādīni cattāri saṃsayaparivitakkavasena vuttāni. Tāni purimacatukke vuttanayeneva atthato veditabbāni. ^b^Apāhaṃ siya^eb^ntiādīni pana cattāri ‘‘api nāmāhaṃ bhaveyya’’nti evaṃ patthanākappanavasena vuttāni. Tāni purimacatukke vuttanayeneva veditabbāni. Evametesu –<br/><br/>[21]Dve ^a^M0.0497^ea^ diṭṭhisīsā cattāro, suddhasīsā sīsamūlakā;<br/><br/>[22]Tayo tayoti etāni, aṭṭhārasa vibhāvaye.<br/><br/>[03]Etesu hi sassatucchedavasena vuttā dve ^b^diṭṭhisīsā^eb^ nāma. Asmīti, bhavissanti, siyanti, apāhaṃ siyanti ete cattāro ^b^suddhasīsā^eb^eva. Itthasmīti ādayo tayo tayoti dvādasa ^b^sīsamūlakā^eb^ nāmāti. Evamete dve diṭṭhisīsā, cattāro suddhasīsā, dvādasa sīsamūlakāti aṭṭhārasa taṇhāvicaritadhammā veditabbā.<br/><br/>[03]^b^974^eb^^b^.^eb^ Idāni paṭipāṭiyāva te dhamme bhājetvā dassetuṃ ^b^kathañca asmīti hotī^eb^tiādi āraddhaṃ. Tattha ^b^kañci dhammaṃ anavakāriṃ karitvā^eb^ti rūpavedanādīsu kañci ekadhammampi avinibbhogaṃ ^a^P0.0515^ea^ katvā, ekekato aggahetvā, samūhatova gahetvāti attho. ^b^Asmīti chandaṃ paṭilabhatī^eb^ti pañcakkhandhe niravasesato gahetvā ‘aha’nti taṇhaṃ paṭilabhati. ^b^Mānadiṭṭhīsu^eb^pi eseva nayo. Tattha kiñcāpi ayaṃ taṇhāvicaritaniddeso, mānadiṭṭhiyo pana na vinā taṇhāya, tasmā tadekaṭṭhavasena idha vuttā. Taṇhāsīsena vā papañcattayampi uddiṭṭhaṃ. Taṃ uddesānurūpeneva niddisitumpi mānadiṭṭhiyo gahitā. Taṇhāpapañcaṃ vā dassento teneva saddhiṃ sesapapañcepi dassetuṃ evamāha.<br/><br/>[03]^b^Tasmiṃ sati imāni papañcitānī^eb^ti tasmiṃ ‘‘asmīti chandaṃ paṭilabhatī’’tiādinā nayena vutte papañcattaye sati puna imāni ‘‘itthasmīti vā’’tiādīni papañcitāni hontīti attho.<br/><br/>[03]^b^Khattiyosmī^eb^tiādīsu abhisekasenāmaccādinā ‘khattiyo ahaṃ’, mantajjhena porohiccādinā ‘brāhmaṇo ahaṃ’, kasigorakkhādinā ‘vesso ahaṃ’, asitabyābhaṅgitāya ‘suddo ahaṃ’ ^a^V0.0488^ea^, gihibyañjanena ‘gahaṭṭho aha’nti iminā nayena attho veditabbo. ^b^Evaṃ itthasmīti hotī^eb^ti evaṃ khattiyādīsu khattiyādippakāraṃ attani uppādayitvā ‘itthaṃpakāro aha’nti hoti.<br/><br/>[03]^b^Yathā so khattiyo^eb^tiādīsu ‘yathā so abhisekasenāmaccādinā khattiyo, tathā ‘ahampi khattiyo’ti iminā nayena attho veditabbo. Dutiyanaye ‘yathā so abhisekasenāmaccādinā khattiyo, nāhaṃ tathā khattiyo; ahaṃ pana tato hīno vā seṭṭho vā’ti ^a^M0.0498^ea^ iminā nayena attho veditabbo. ^b^Bhavissa^eb^ntiādiniddesādīsupi eseva nayo.<br/><br/>[03]^b^975^eb^^b^.^eb^ Evaṃ ajjhattikassa upādāya taṇhāvicaritāni bhājetvā idāni bāhirassa upādāya taṇhāvicaritāni bhājetuṃ ^b^tattha katamānī^eb^tiādimāha. Tattha ^b^bāhirassa upādāyā^eb^ti bāhiraṃ khandhapañcakaṃ upādāya. Idampi hi upayogatthe sāmivacanaṃ. ^b^Iminā^eb^ti iminā rūpena vā…pe… viññāṇena vā. Avasesaṃ pana uddesavāre tāva vuttanayeneva veditabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^976^eb^^b^.^eb^ Niddesavāre pana ^b^avakāriṃ karitvā^eb^ti vinibbhogaṃ katvā. ^b^Iminā asmīti chandaṃ paṭilabhatī^eb^tiādīsu iminā rūpena vā…pe… viññāṇena vāti evaṃ pañcakkhandhe ekadesato gahetvā iminā ‘aha’nti chandādīni paṭilabhatīti evamattho veditabbo.<br/><br/>[03]^b^Iminā khattiyosmī^eb^tiādīsu ‘iminā chattena ^a^P0.0516^ea^ vā khaggena vā abhisekasenāmaccādinā vā khattiyo aha’nti evaṃ purimanayeneva attho veditabbo. ^b^Iminā^eb^ti padamattameva hettha viseso.<br/><br/>[03]^b^Yathā so khattiyo^eb^tiādīsupi ^b^iminā^eb^ti vuttapadameva viseso. Tasmā tassa vasena yathā khattiyo, evaṃ ahampi iminā khaggena vā chattena vā abhisekasenāmaccādinā vā khattiyoti evaṃ yojetvā sabbapadesu attho veditabbo. ^b^Iminā niccosmī^eb^ti pañcakkhandhe anavakāriṃ katvā rūpādīsu ekameva dhammaṃ ‘aha’nti gahetvā ‘iminā khaggena vā chattena vā ahaṃ nicco dhuvo’ti maññati. Ucchedadiṭṭhiyampi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^Iti evarūpāni atītāni chattiṃsā^eb^ti ekekassa puggalassa atīte chattiṃsa. ^b^Anāgatāni chattiṃsā^eb^ti ekekasseva anāgate chattiṃsa. ^b^Paccuppannāni chattiṃsā^eb^ti ekekassa vā puggalassa ^a^V0.0489^ea^ yathālābhavasena bahunaṃ vā paccuppanne chattiṃsa. Sabbasattānaṃ pana ekaṃseneva atīte chattiṃsa, anāgate chattiṃsa, paccuppanne chattiṃsāti veditabbāni. Anantā hi asadisataṇhāmānadiṭṭhibhedā sattā. ^b^Aṭṭhataṇhāvicaritasataṃ hotī^eb^ti ettha pana aṭṭhasatasaṅkhātaṃ taṇhāvicaritaṃ hotīti evamattho daṭṭhabbo. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.<br/><br/>[06]Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā.


volume: 124
item: 123
title: taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā^diṭṭhigataniddesavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^977^eb^^b^.^eb^ Diṭṭhigataniddese ^a^M0.0499^ea^^b^brahmajāle veyyākaraṇe^eb^ti brahmajālanāmake veyyākaraṇe, dīghanikāyassa paṭhamasuttante. ^b^Vuttāni bhagavatā^eb^ti satthārā sayaṃ āhacca bhāsitāni. ^b^Cattāro sassatavādā^eb^tiādīsu ‘‘te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññāpenti catūhi vatthūhī’’tiādinā (dī. ni. 1.29-30) brahmajāle vuttanayeneva pabhedo ca attho ca veditabboti.<br/><br/>[06]Sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāya<br/><br/>[06]Khuddakavatthuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 124
item: 124
title: dhammahadayavibhaṅgo^sabbasaṅgāhikavāravaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^978^eb^^b^.^eb^ Idāni ^a^P0.0517^ea^^a^M0.0500^ea^^a^V0.0490^ea^ tadanantare dhammahadayavibhaṅge pāḷiparicchedo tāva evaṃ veditabbo – ettha hi āditova khandhādīnaṃ dvādasannaṃ koṭṭhāsānaṃ vasena sabbasaṅgāhikavāro nāma vutto. Dutiyo tesaṃyeva dhammānaṃ kāmadhātuādīsu uppattānuppattidassanavāro nāma. Tatiyo tattheva pariyāpannāpariyāpannadassanavāro nāma. Catuttho tīsu bhūmīsu uppattikkhaṇe vijjamānāvijjamānadhammadassanavāro nāma. Pañcamo tesaṃ dhammānaṃ bhūmantaravasena dassanavāro nāma. Chaṭṭho gatīsu uppādakakammāayuppamāṇadassanavāro nāma. Sattamo abhiññeyyādivāro nāma. Aṭṭhamo sārammaṇānārammaṇavāro nāma. Navamo tesaṃ khandhādidhammānaṃ diṭṭhasutādivasena saṅgahetvā dassanavāro nāma. Dasamo kusalattikādivasena saṅgahetvā dassanavāro nāma.<br/><br/>[03]^b^979^eb^^b^.^eb^ Evaṃ dasahi vārehi paricchinnāya pāḷiyā paṭhame tāva sabbasaṅgāhikavāre ‘‘avīcito yāva bhavaggaṃ etthantare kati khandhā’’ti pucchite ‘‘ekoti vā…pe… cattāroti vā chāti vā avatvā pañcāti vattuṃ samattho añño natthī’’ti attano ñāṇabalaṃ dīpento ^b^pañcakkhandhā^eb^ti pucchānurūpaṃ vissajjanaṃ āha. Yathāpucchaṃ vissajjanañhi sabbaññubyākaraṇaṃ nāmāti vuccati. ^b^Dvādasāyatanānī^eb^tiādīsupi eseva nayo. ^b^Rūpakkhandhādīnaṃ^eb^ pabhedo khandhavibhaṅgādīsu vuttanayeneva veditabbo.


volume: 124
item: 125
title: sabbasaṅgāhikavāravaṇṇanā^uppattānuppattivāravaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^991^eb^^b^.^eb^ Dutiyavāre ^a^V0.0491^ea^ ye dhammā kāmabhave kāmadhātusambhūtānañca sattānaṃ uppajjanti – kāmadhātuyaṃ pariyāpannā vā apariyāpannā vā – te sabbe saṅgahetvā ^b^kāmadhātuyā pañcakkhandhā^eb^tiādi vuttaṃ. ^b^Rūpadhātu^eb^ādīsupi eseva nayo. Yasmā pana rūpadhātupariyāpannānaṃ sattānaṃ ghānāyatanādīnaṃ abhāvena gandhāyatanādīni āyatanādikiccaṃ na karonti, tasmā ^b^rūpadhātuyā cha āyatanāni, nava dhātuyo^eb^tiādi vuttaṃ ^a^M0.0501^ea^. Yasmā ca okāsavasena vā sattuppattivasena ^a^P0.0518^ea^ vā apariyāpannadhātu nāma natthi, tasmā apariyāpannadhātuyāti avatvā yaṃ yaṃ apariyāpannaṃ taṃ tadeva dassetuṃ ^b^apariyāpanne kati khandhā^eb^tiādi vuttaṃ.


volume: 124
item: 126
title: uppattānuppattivāravaṇṇanā^pariyāpannāpariyāpannavāravaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^999^eb^^b^.^eb^ Tatiyavāre ^b^kāmadhātupariyāpannā^eb^ti kāmadhātubhajanaṭṭhena pariyāpannā; taṃnissitā tadantogadhā kāmadhātutveva saṅkhaṃ gatāti attho. Sesapadesupi eseva nayo. ^b^Pariyāpannā^eb^ti bhavavasena okāsavasena ca paricchinnā. ^b^Apariyāpannā^eb^ti tathā aparicchinnā.


volume: 124
item: 127
title: pariyāpannāpariyāpannavāravaṇṇanā^dhammadassanavāravaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^1007^eb^^b^.^eb^ Catutthavāre ^b^ekādasāyatanānī^eb^ti saddāyatanavajjāni. Tañhi ekantena paṭisandhiyaṃ nuppajjati. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. Sattake ‘‘devānaṃ asurāna’’nti gativasena avatvā avisesena ^b^gabbhaseyyakāna^eb^nti vuttaṃ. Tasmā yattha yattha gabbhaseyyakā sambhavanti tattha tattha tesaṃ sattāyatanāni veditabbāni. Tathā dhātuyo. Sesamettha uttānatthameva. Pañcamavāre yaṃ vattabbaṃ taṃ dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ vuttameva.


volume: 124
item: 128
title: dhammadassanavāravaṇṇanā^uppādakakammāayuppamāṇavāravaṇṇanā^uppādakakammaṃ^^
content:
  [03]^b^1021^eb^^b^.^eb^ Chaṭṭhavāre ^a^V0.0492^ea^ pañcahi kāmaguṇehi nānappakārehi vā iddhivisesehi dibbantīti ^b^devā^eb^. ^b^Sammutidevā^eb^ti ‘devo, devī’ti evaṃ lokasammutiyā devā. ^b^Upapattidevā^eb^ti devaloke uppannattā upapattiyā devā. ^b^Visuddhidevā^eb^ti sabbesaṃ devānaṃ pūjārahā sabbakilesavisuddhiyā devā. ^b^Rājāno^eb^ti muddhābhisittakhattiyā. ^b^Deviyo^eb^ti tesaṃ mahesiyo. ^b^Kumārā^eb^ti abhisittarājūnaṃ abhisittadeviyā kucchismiṃ uppannakumārā.<br/><br/>[03]^b^Uposathakammaṃ^eb^^a^M0.0502^ea^^b^katvā^eb^ti cātuddasādīsu aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā. Idāni yasmā parittadānādipuññakammaṃ manussasobhagyatāya paccayo, mattaso kataṃ manussasobhagyatāya adhimattaṃ, adhimattabhāvepi nānappakārabhedato nānappakārassa khattiyamahāsālādibhāvassa paccayo, tasmā tassa vasena upapattibhedaṃ dassento ^b^appekacce gahapatimahāsālāna^eb^ntiādimāha. Tattha ^a^P0.0519^ea^ mahāsāro etesanti mahāsārā; ra-kārassa pana la-kāraṃ katvā mahāsālāti vuttaṃ. Gahapatiyova mahāsālā, gahapatīsu vā mahāsālāti ^b^gahapatimahāsālā^eb^. Sesesupi eseva nayo. Tattha yassa gehe pacchimantena cattālīsakoṭidhanaṃ nidhānagataṃ hoti, kahāpaṇānañca pañca ambaṇāni divasavaḷañjo nikkhamati – ayaṃ ^b^gahapatimahāsālo^eb^ nāma. Yassa pana gehe pacchimantena asītikoṭidhanaṃ nidhānagataṃ hoti, kahāpaṇānañca dasāmbaṇāni divasavaḷañjo nikkhamati – ayaṃ ^b^brāhmaṇamahāsālo^eb^ nāma. Yassa pana gehe pacchimantena koṭisatadhanaṃ nidhānagataṃ hoti, kahāpaṇānañca vīsati ambaṇāni divasavaḷañjo nikkhamati – ayaṃ ^b^khattiyamahāsālo^eb^ nāma.<br/><br/>[03]^b^Sahabyata^eb^nti sahabhāvaṃ; sabhāgā hutvā nibbattantīti attho. ^b^Cātumahārājikāna^eb^ntiādīsu cātumahārājikā nāma sinerupabbatassa vemajjhe honti. Tesu pabbataṭṭhakāpi atthi, ākāsaṭṭhāpi; tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā. Khiḍḍāpadosikā, manopadosikā, sītavalāhakā, uṇhavalāhakā, candimā devaputto, sūriyo devaputtoti ete sabbepi cātumahārājikadevalokaṭṭhakā eva.<br/><br/>[03]Tettiṃsa ^a^V0.0493^ea^ janā tattha upapannāti ^b^tāvatiṃsā^eb^. Apica tāvatiṃsāti tesaṃ devānaṃ nāmamevāti vuttaṃ. Tepi atthi pabbataṭṭhakā, atthi ākāsaṭṭhakā. Tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā. Tathā yāmādīnaṃ. Ekadevalokepi hi devānaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ appattā nāma natthi. Tattha dibbaṃ sukhaṃ yātā payātā sampattāti ^b^yāmā^eb^. Tuṭṭhā pahaṭṭhāti ^b^tusitā^eb^. Pakatipaṭiyattārammaṇato atirekena ramitukāmakāle yathārucite bhoge nimminitvā ramantīti ^b^nimmānaratī^eb^. Cittācāraṃ ñatvā parehi nimmitesu bhogesu vasaṃ vattentīti ^b^paranimmitavasavattī^eb^.


volume: 124
item: 129
title: uppādakakammāayuppamāṇavāravaṇṇanā^uppādakakammaṃ^āyuppamāṇaṃ^^
content:
  [03]^b^1022^eb^^b^.^eb^^b^Appaṃ^eb^^a^M0.0503^ea^^b^vā bhiyyo^eb^ti dutiyaṃ vassasataṃ appatvā vīsāya vā tiṃsāya vā cattālīsāya vā paññāsāya vā saṭṭhiyā vā vassehi adhikampi vassasatanti attho. Sabbampi hetaṃ dutiyaṃ vassasataṃ appattattā appanti vuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^1024^eb^^b^.^eb^ Brahmapārisajjādīsu mahābrahmānaṃ pārisajjā paricārikāti ^b^brahmapārisajjā^eb^. Tesaṃ purohitabhāve ṭhitāti ^b^brahmapurohitā^eb^. Vaṇṇavantatāya ^a^P0.0520^ea^ ceva dīghāyukatāya ca mahanto brahmāti mahābrahmā, tesaṃ ^b^mahābrahmānaṃ^eb^. Ime tayopi janā paṭhamajjhānabhūmiyaṃ ekatale vasanti; āyuantaraṃ pana nesaṃ nānā.<br/><br/>[03]^b^1025^eb^^b^.^eb^ Parittā ābhā etesanti ^b^parittābhā^eb^. Appamāṇā ābhā etesanti ^b^appamāṇābhā^eb^. Daṇḍadīpikāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati visaratīti ^b^ābhassarā^eb^. Imepi tayo janā dutiyajjhānabhūmiyaṃ ekatale vasanti; āyuantaraṃ pana nesaṃ nānā.<br/><br/>[03]^b^1026^eb^^b^.^eb^ Parittā subhā etesanti ^b^parittasubhā^eb^. Appamāṇā subhā etesanti ^b^appamāṇasubhā^eb^. Subhena okiṇṇā vikiṇṇā, subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanā, suvaṇṇamañjusāya ṭhapitasampajjalitakañcanapiṇḍasassirīkāti ^b^subhakiṇhā^eb^. Imepi tayo janā tatiyajjhānabhūmiyaṃ ekatale vasanti; āyuantaraṃ pana nesaṃ nānā.<br/><br/>[03]^b^1027^eb^^b^.^eb^^b^Ārammaṇanānattatā^eb^ti ^a^V0.0494^ea^ ārammaṇassa nānattabhāvo. ^b^Manasikāranānattatādīsu^eb^pi eseva nayo. Ettha ekassa pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ hoti…pe… ekassa odātakasiṇanti idaṃ ārammaṇanānattaṃ. Eko pathavīkasiṇaṃ manasi karoti…pe… eko odātakasiṇanti idaṃ manasikāranānattaṃ. Ekassa pathavīkasiṇe chando hoti…pe… ekassa odātakasiṇeti idaṃ ^b^chandanānattaṃ^eb^. Eko pathavīkasiṇe patthanaṃ karoti…pe… eko odātakasiṇeti idaṃ ^b^paṇidhinānattaṃ^eb^. Eko pathavīkasiṇavasena adhimuccati…pe… eko odātakasiṇavasenāti idaṃ ^b^adhimokkhanānattaṃ^eb^. Eko pathavīkasiṇavasena cittaṃ abhinīharati…pe… eko ^a^M0.0504^ea^ odātakasiṇavasenāti idaṃ ^b^abhinīhāranānattaṃ^eb^. Ekassa pathavīkasiṇaparicchindanakapaññā hoti…pe… ekassa odātakasiṇaparicchindanakapaññāti idaṃ ^b^paññānānattaṃ^eb^. Tattha ārammaṇamanasikārā pubbabhāgena kathitā. Chandapaṇidhiadhimokkhābhinīhārā appanāyapi vattanti upacārepi. Paññā pana lokiyalokuttaramissakā kathitā.<br/><br/>[03]^b^Asaññasattāna^eb^nti saññāvirahitānaṃ sattānaṃ. Ekacce hi titthāyatane pabbajitvā ‘cittaṃ nissāya rajjanadussanamuyhanāni nāma hontī’ti citte dosaṃ disvā ‘acittakabhāvo nāma sobhano, diṭṭhadhammanibbānameta’nti ^a^P0.0521^ea^ saññāvirāgaṃ janetvā tatrūpagaṃ pañcamaṃ samāpattiṃ bhāvetvā tattha nibbattanti. Tesaṃ upapattikkhaṇe eko rūpakkhandhoyeva nibbattati. Ṭhatvā nibbatto ṭhitako eva hoti, nisīditvā nibbatto nisinnakova nipajjitvā nibbatto nipannova. Cittakammarūpakasadisā hutvā pañca kappasatāni tiṭṭhanti. Tesaṃ pariyosāne so rūpakāyo antaradhāyati, kāmāvacarasaññā uppajjati; tena idha saññuppādena te devā tamhā kāyā cutāti paññāyanti.<br/><br/>[03]Vipulā phalā etesanti ^b^vehapphalā^eb^. Attano sampattiyā na hāyanti na vihāyantīti ^b^avihā^eb^. Na kañci sattaṃ tappantīti ^b^atappā^eb^. Sundarā dassanā abhirūpā pāsādikāti ^b^sudassā^eb^. Suṭṭha passanti, sundarametesaṃ vā dassananti ^b^sudassī^eb^. Sabbehi eva guṇehi ca bhavasampattiyā ca jeṭṭhā, natthettha kaniṭṭhāti ^b^akaniṭṭhā^eb^.<br/><br/>[03]^b^1028^eb^^b^.^eb^ Ākāsānañcāyatanaṃ upagatāti ^b^ākāsānañcāyatanūpagā^eb^. Itaresupi eseva nayo ^a^V0.0495^ea^. Iti cha kāmāvacarā, nava brahmalokā, pañca suddhāvāsā, cattāro arūpā asaññasattavehapphalehi saddhiṃ chabbīsati devalokā; manussalokena saddhiṃ sattavīsati.<br/><br/>[03]Tattha sammāsambuddhena manussānaṃ devānañca āyuṃ paricchindamānena catūsu apāyesu bhummadevesu ca āyu paricchinnaṃ taṃ kasmāti? Niraye tāva kammameva pamāṇaṃ. Yāva kammaṃ na khīyati, na tāva cavanti. Tathā sesāpāyesu. Bhummadevānampi kammameva pamāṇaṃ. Tattha nibbattā hi keci ^a^M0.0505^ea^ sattāhamattaṃ tiṭṭhanti, keci addhamāsaṃ, keci māsaṃ, kappaṃ tiṭṭhamānāpi atthiyeva.<br/><br/>[03]Tattha manussesu gihibhāve ṭhitāyeva sotāpannāpi honti, sakadāgāmiphalampi anāgāmiphalampi arahattaphalampi pāpuṇanti. Tesu sotāpannādayo yāvajīvaṃ tiṭṭhanti. Khīṇāsavā pana parinibbāyanti vā pabbajanti vā. Kasmā? Arahattaṃ nāma seṭṭhaguṇo, gihiliṅgaṃ hīnaṃ, taṃ hīnatāya uttamaṃ guṇaṃ dhāretuṃ na sakkoti. Tasmā te parinibbātukāmā vā pabbajitukāmā vā honti.<br/><br/>[03]Bhummadevā pana arahattaṃ patvāpi yāvajīvaṃ tiṭṭhanti. Chasu kāmāvacaradevesu sotāpannasakadāgāmino yāvajīvaṃ tiṭṭhanti; anāgāminā rūpabhavaṃ gantuṃ vaṭṭati, khīṇāsavena parinibbātuṃ. Kasmā ^a^P0.0522^ea^? Nilīyanokāsassa abhāvā. Rūpāvacarārūpāvacaresu sabbepi yāvajīvaṃ tiṭṭhanti. Tattha rūpāvacare nibbattā sotāpannasakadāgāmino na puna idhāgacchanti, tattheva parinibbāyanti. Ete hi jhānānāgāmino nāma.<br/><br/>[03]Aṭṭhasamāpattilābhīnaṃ pana kiṃ niyameti? Paguṇajjhānaṃ. Yadevassa paguṇaṃ hoti, tena uppajjati. Sabbesu pana paguṇesu kiṃ niyameti? Patthanā. Yattha upapattiṃ pattheti tattheva upapajjati. Patthanāya asati kiṃ niyameti? Maraṇasamaye samāpannā samāpatti. Maraṇasamaye samāpannā natthi, kiṃ niyameti? Nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti. Ekaṃsena hi so nevasaññānāsaññāyatane upapajjati. Navasu brahmalokesu nibbattāriyasāvakānaṃ tatrūpapattipi hoti uparūpapattipi na heṭṭhūpapatti. Puthujjanānaṃ pana tatrūpapattipi hoti uparūpapattipi ^a^V0.0496^ea^ heṭṭhūpapattipi. Pañcasu suddhāvāsesu catūsu ca arūpesu ariyasāvakānaṃ tatrūpapattipi hoti uparūpapattipi. Paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbatto anāgāmī nava brahmaloke sodhetvā matthake ṭhito parinibbāti. Vehapphalā, akaniṭṭhā, nevasaññānāsaññāyatananti ime tayo devalokā ^b^seṭṭhabhavā^eb^ nāma. Imesu tīsu ṭhānesu nibbattānāgāmino neva uddhaṃ gacchanti, na adho, tattha tattheva parinibbāyantīti. Idamettha pakiṇṇakaṃ.


volume: 124
item: 130
title: uppādakakammaṃ^abhiññeyyādivāravaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^1030^eb^^b^.^eb^ Sattamavāre ^a^M0.0506^ea^ salakkhaṇapariggāhikāya abhiññāya vasena ^b^abhiññeyyatā^eb^ veditabbā. Ñātatīraṇapahānapariññānaṃ vasena ^b^pariññeyyatā^eb^. Sā ca ^b^rūpakkhandho abhiññeyyo pariññeyyo na pahātabbo^eb^tiādīsu ñātatīraṇapariññāvaseneva veditabbā. ^b^Samudayasaccaṃ abhiññeyyaṃ pariññeyyaṃ pahātabba^eb^ntiādīsu pahānapariññāvasena.<br/><br/>[03]Aṭṭhamavāre rūpādiārammaṇānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ vasena sārammaṇānārammaṇatā veditabbā. Navamavāro uttānatthoyeva. Dasamavārepi yaṃ vattabbaṃ siyā taṃ sabbaṃ tattha tattha pañhāpucchakavāre vuttamevāti.<br/><br/>[06]Sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāya<br/><br/>[06]Dhammahadayavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 124
item: 131
title: nigamanakathā^^^^
content:
  [03]Ettāvatā ^a^P0.0523^ea^^a^M0.0507^ea^ ca –<br/><br/>[21]Abhidhammaṃ desento, dhammagaru dhammagāravayuttānaṃ;<br/><br/>[22]Devānaṃ devapure, devagaṇasahassaparivāro.<br/><br/>[21]Dutiyaṃ ^a^V0.0497^ea^ adutiyapuriso, yaṃ āha ^b^vibhaṅgapakaraṇaṃ^eb^ nātho;<br/><br/>[22]Aṭṭhārasahi vibhaṅgehi, maṇḍitamaṇḍapeyyaguṇo.<br/><br/>[21]Atthappakāsanatthaṃ, tassāhaṃ yācito ṭhitaguṇena;<br/><br/>[22]Yatinā adandhagatinā, subuddhinā buddhaghosena.<br/><br/>[21]Yaṃ ārabhiṃ racayituṃ, aṭṭhakathaṃ sunipuṇesu atthesu;<br/><br/>[22]Sammohavinodanato, sammohavinodaniṃ nāma.<br/><br/>[21]Porāṇaṭṭhakathānaṃ, sāraṃ ādāya sā ayaṃ niṭṭhaṃ;<br/><br/>[22]Pattā anantarāyena, pāḷiyā bhāṇavārehi.<br/><br/>[21]Cattālīsāya yathā, ekena ca evameva sabbepi;<br/><br/>[22]Niṭṭhaṃ vajantu vimalā, manorathā sabbasattānaṃ.<br/><br/>[21]Saddhammassa ṭhitatthaṃ, yañca imaṃ racayatā mayā puññaṃ;<br/><br/>[22]Pattaṃ tena samattaṃ, pāpuṇatu sadevako loko.<br/><br/>[21]Suciraṃ tiṭṭhatu dhammo, dhammābhirato sadā bhavatu loko;<br/><br/>[22]Niccaṃ khemasubhikkhādi-sampadā janapadā hontūti.<br/><br/>[03]Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena ^a^P0.0524^ea^ karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññāpaṭisambhidādippabhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ ^a^M0.0508^ea^ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā ^a^V0.0498^ea^^b^buddhaghoso^eb^ti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ ^b^sammohavinodanī^eb^ nāma vibhaṅgaṭṭhakathā.<br/><br/>[21]Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;<br/><br/>[22]Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ paññāvisuddhiyā.<br/><br/>[21]Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;<br/><br/>[22]Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.<br/><br/>[06]Sammohavinodanī nāma vibhaṅga-aṭṭhakathā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 0
title: khandhavibhaṅgo^suttantabhājanīyavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^Catusaccadaso^eb^ti ^a^M0.0001^ea^^a^V0.0001^ea^ cattāri saccāni samāhaṭāni catusaccaṃ, catusaccaṃ passīti catusaccadaso. Satipi sāvakānaṃ paccekabuddhānañca catusaccadassanabhāve anaññapubbakattā bhagavato catusaccadassanassa tattha ca sabbaññutāya dasabalesu ca vasībhāvassa pattito parasantānesu ca pasāritabhāvena supākaṭattā bhagavāva visesena ‘‘catusaccadaso’’ti thomanaṃ arahatīti ^a^V0.0002^ea^. Nāthatīti ^b^nātho,^eb^ veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsati pattheti, parasantānagataṃ vā kilesabyasanaṃ upatāpeti, ‘‘sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkhitā’’tiādinā (a. ni. 8.7) vā taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācatīti attho. Paramena cittissariyena samannāgato, sabbasatte vā guṇehi īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘‘nātho’’ti vuccati. ^b^‘‘Saddhamme gāravaṃ katvā karissāmī’’^eb^ti sotabbabhāve kāraṇaṃ vatvā puna savane niyojento āha ^b^‘‘taṃ suṇātha samāhitā’’^eb^ti. ^b^‘‘Porāṇaṭṭhakathānayaṃ vigāhitvā karissāmī’’^eb^ti vā etena sakkaccasavane ca kāraṇaṃ vatvā tattha niyojento āha ^b^‘‘saddhamme gāravaṃ katvā taṃ suṇāthā’’^eb^ti.<br/><br/>[03]Ettha ^a^M0.0002^ea^ ca ‘‘catusaccadaso’’ti vacanaṃ thomanameva catuppabhedāya desanāya samānagaṇanadassanaguṇena, ‘‘aṭṭhārasahi buddhadhammehi upeto’’ti ca aṭṭhārasappabhedāya desanāya samānagaṇanaguṇehīti daṭṭhabbaṃ. Yathāvuttena vā niratisayena catusaccadassanena bhagavā catudhā dhammasaṅgaṇiṃ desetuṃ samattho ahosi, aṭṭhārasabuddhadhammasamannāgamena aṭṭhārasadhā vibhaṅganti yathāvuttadesanāsamatthatāsampādakaguṇanidassanametaṃ ‘‘catusaccadaso upeto buddhadhammehi aṭṭhārasahī’’ti. Tena yathāvuttāya desanāya sabbaññubhāsitattā aviparītataṃ dassento tattha satte uggahādīsu niyojeti, niṭṭhānagamanañca attano vāyāmaṃ dassento aṭṭhakathāsavane ca ādaraṃ uppādayati, yathāvuttaguṇarahitena asabbaññunā desetuṃ asakkuṇeyyataṃ dhammasaṅgaṇīvibhaṅgappakaraṇānaṃ dassento tattha tadaṭṭhakathāya ca sātisayaṃ gāravaṃ janayati, buddhādīnañca ratanānaṃ sammāsambuddhatādiguṇe vibhāveti.<br/><br/>[03]Tattha cattāri saccāni pākaṭāneva, aṭṭhārasa pana buddhadhammā evaṃ veditabbā – ‘‘atītaṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgataṃse…pe… paccuppannaṃse…pe… imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattaṃ, sabbaṃ vacīkammaṃ…pe. … sabbaṃ manokammaṃ…pe… imehi chahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi chandassa hāni, natthi dhammadesanāya, natthi vīriyassa, natthi samādhissa, natthi paññāya, natthi vimuttiyā hāni. Imehi dvādasahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi davā, natthi ravā, natthi aphuṭaṃ, natthi vegāyitattaṃ, natthi abyāvaṭamano, natthi appaṭisaṅkhānupekkhā’’ti.<br/><br/>[03]Tattha ^a^V0.0003^ea^^b^natthi davā^eb^ti khiḍḍādhippāyena kiriyā natthi. ^b^Natthi ravā^eb^ti sahasā kiriyā natthi. ^b^Natthi aphuṭa^eb^nti ñāṇena aphusitaṃ natthi. ^b^Natthi vegāyitatta^eb^nti turitakiriyā natthi. ^b^Natthi abyāvaṭamano^eb^ti niratthako cittasamudācāro natthi. ^b^Natthi appaṭisaṅkhānupekkhā^eb^ti aññāṇupekkhā natthi. Katthaci pana ‘‘natthi dhammadesanāya hānī’’ti alikhitvā ‘‘natthi chandassa hāni, natthi vīriyassa, natthi sattiyā’’ti likhanti.<br/><br/>[03]^b^1^eb^^b^.^eb^ Dhammasaṅgahe dhamme kusalādike tikadukehi saṅgahetvā te eva dhamme suttante khandhādivasena vutte vibhajituṃ vibhaṅgappakaraṇaṃ vuttaṃ. Tattha ^a^M0.0003^ea^ saṅkhepena vuttānaṃ khandhādīnaṃ vibhajanaṃ vibhaṅgo. So so vibhaṅgo pakato adhikato yassā pāḷiyā, sā ^b^‘‘vibhaṅgappakaraṇa’’^eb^nti vuccati. ^b^Adhikato^eb^ti ca vattabbabhāvena pariggahitoti attho. Tattha vibhaṅgappakaraṇassa ādibhūte khandhavibhaṅge ‘‘pañcakkhandhā rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti idaṃ suttantabhājanīyaṃ nāma. Nanu na ettakameva suttantabhājanīyanti? Saccaṃ, ^b^iti^eb^-saddena pana ādi-saddatthajotakena pakāratthajotakena vā sabbaṃ suttantabhājanīyaṃ saṅgahetvā viññāṇakkhandhoti evamādi evaṃpakāraṃ vā idaṃ ^b^suttantabhājanīya^eb^nti veditabbaṃ. Atha vā ekadesena samudāyaṃ nidasseti pabbatasamuddādinidassako viya. Tattha nibbānavajjānaṃ sabbadhammānaṃ saṅgāhakattā sabbasaṅgāhakehi ca āyatanādīhi appakatarapadattā khandhānaṃ khandhavibhaṅgo ādimhi vutto.<br/><br/>[03]^b^Na tato heṭṭhā^eb^ti rūpādīnaṃ vedayitādisabhāvattābhāvā yasmiṃ sabhāve atītādayo rāsī katvā vattabbā, tassa ruppanādito aññassābhāvā ca heṭṭhā gaṇanesu saṅkhatadhammānaṃ aniṭṭhānaṃ sāvasesabhāvaṃ, na heṭṭhā gaṇanamattābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Chaṭṭhassa pana khandhassa abhāvā ^b^‘‘na uddha’’^eb^nti āha. Na hi savibhāgadhammehi nissaṭassa atītādibhāvarahitassa ekassa nibbānassa rāsaṭṭho atthīti. ^b^‘‘Rāsimhī’’^eb^ti saddatthasahitaṃ khandha-saddassa visayaṃ dasseti. ^b^‘‘Guṇe paṇṇattiyaṃ ruḷhiya’’^eb^nti visayameva khandha-saddassa dasseti, na saddatthaṃ. Lokiyalokuttarabhedañhi sīlādiguṇaṃ nippadesena gahetvā pavattamāno khandha-saddo sīlādiguṇavisiṭṭhaṃ rāsaṭṭhaṃ dīpetīti. Keci pana ‘‘guṇaṭṭho ettha khandhaṭṭho’’ti vadanti. ^b^Dārukkhandho^eb^ti ettha pana na ^b^khandha^eb^-saddo paññatti-saddassa atthe vattati, tādise pana puthulāyate dārumhi dārukkhandhoti paññatti hotīti paññattiyaṃ nipatatīti vuttaṃ. Tathā ekasmimpi viññāṇe ^a^V0.0004^ea^ pavatto viññāṇakkhandhoti khandha-saddo na ruḷhī-saddassa atthaṃ vadati, samudāye pana niruḷho khandha-saddo tadekadese pavattamāno tāya eva ruḷhiyā pavattatīti khandha-saddo ruḷhiyaṃ nipatatīti vuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^Rāsito guṇato^eb^ti sabbattha nissakkavacanaṃ visayasseva khandha-saddappavattiyā kāraṇabhāvaṃ sandhāya katanti veditabbaṃ. ‘‘Rāsito’’ti imamatthaṃ saddatthavasenapi ^a^M0.0004^ea^ niyametvā dassetuṃ ^b^‘‘ayañhi khandhaṭṭho nāma piṇḍaṭṭho’’^eb^tiādimāha. Koṭṭhāsaṭṭhe khandhaṭṭhe chaṭṭhenapi khandhena bhavitabbaṃ. Nibbānampi hi chaṭṭho koṭṭhāsoti. Tasmā ‘‘khandhaṭṭho nāma rāsaṭṭho’’ti yuttaṃ. Yesaṃ vā atītādivasena bhedo atthi, tesaṃ ruppanādilakkhaṇavasena taṃtaṃkoṭṭhāsatā vuccatīti bhedarahitassa nibbānassa koṭṭhāsaṭṭhena ca khandhabhāvo na vuttoti veditabbo.<br/><br/>[03]^b^Ettāvatā^eb^ti uddesamattenāti attho. ^b^Cattāro ca mahābhūtā…pe… rūpa^eb^nti evaṃ vibhatto. Katthāti ce? Ekādasasu okāsesu. Iti-saddena nidassanatthena sabbo vibhajananayo dassito. Idañca vibhajanaṃ oḷārikādīsu cakkhāyatanantiādivibhajanañca yathāsambhavaṃ ekādasasu okāsesu yojetabbaṃ, evaṃ vedanākkhandhādīsupi. Viññāṇakkhandho pana ekādasokāsesu purime okāsapañcake ‘‘cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇa’’nti chaviññāṇakāyavisesena vibhatto, na tattha manodhātu manoviññāṇadhātūti vibhajanaṃ atthi. Taṃ pana dvayaṃ manoviññāṇanti vuttanti imamatthaṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ^b^‘‘manodhātu manoviññāṇadhātū’’^eb^ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.<br/><br/>[03]Evaṃ pāḷinayena pañcasu khandhesu dhammaparicchedaṃ dassetvā puna aññena pakārena dassetuṃ ^b^‘‘apicā’’^eb^tiādimāha. ^b^Etthā^eb^ti etasmiṃ khandhaniddese.


volume: 125
item: 1
title: suttantabhājanīyavaṇṇanā^^rūpakkhandhaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^2^eb^^b^.^eb^^b^Yaṃ kiñcī^eb^ti ettha ^b^ya^eb^nti sāmaññena aniyamanidassanaṃ, ^b^kiñcī^eb^ti pakārantarabhedaṃ āmasitvā aniyamanidassanaṃ. Ubhayenapi atītaṃ vā…pe… santike vā appaṃ vā bahuṃ vā yādisaṃ vā tādisaṃ vā yaṃ kiñcīti napuṃsakaniddesārahaṃ sabbaṃ byāpetvā saṅgaṇhātīti aññesupi ^a^V0.0005^ea^ napuṃsakaniddesārahesu pasaṅgaṃ disvā tassa adhippetatthaṃ aticca pavattito atippasaṅgassa niyamanatthaṃ ^b^‘‘rūpa’’^eb^nti āha. ^b^Yaṃkiñcī^eb^ti sanipātaṃ yaṃ-saddaṃ kiṃ-saddañca aniyamekatthadīpanavasena ekaṃ padanti gahetvā ^b^‘‘padadvayenapī’’^eb^ti vuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^Kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadethā^eb^ti tumhepi rūpaṃ rūpanti vadetha, taṃ kena kāraṇena vadethāti attho, atha vā kena kāraṇena rūpaṃ, taṃ kāraṇaṃ ^a^M0.0005^ea^ vadethāti attho. Athetesu bhikkhūsu tuṇhībhūtesu bhagavā āha ^b^‘‘ruppatīti kho’’^eb^tiādi.<br/><br/>[03]^b^Bhijjatī^eb^ti sītādisannipāte visadisasantānuppattidassanato purimasantānassa bhedaṃ sandhāyāha. Bhedo ca visadisatāvikārāpattīti bhijjatīti vikāraṃ āpajjatīti attho. Vikārāpatti ca sītādisannipāte visadisarūpuppattiyeva. Arūpakkhandhānaṃ pana atilahuparivattito yathā rūpadhammānaṃ ṭhitikkhaṇe sītādīhi samāgamo hoti, yena tattha utuno ṭhitippattassa purimasadisasantānuppādanasamatthatā na hoti āhārādikassa vā, evaṃ aññehi samāgamo natthi. Saṅghaṭṭanena ca vikārāpattiyaṃ ^b^ruppana^eb^-saddo niruḷho, tasmā arūpadhammānaṃ saṅghaṭṭanavirahitattā rūpadhammānaṃ viya pākaṭassa vikārassa abhāvato ca ‘‘ruppantī’’ti ‘‘ruppanalakkhaṇā’’ti ca na vuccanti. Jighacchāpipāsāhi ruppanañca udaraggisannipātena hotīti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca ^b^kuppatī^eb^ti etena kattuatthe rūpapadasiddhiṃ dasseti, ^b^ghaṭṭīyati pīḷīyatī^eb^ti etehi kammatthe. Kopādikiriyāyeva hi ruppanakiriyāti. So pana kattubhūto kammabhūto ca attho bhijjamāno hotīti imassatthassa dassanatthaṃ ^b^‘‘bhijjatīti attho’’^eb^ti vuttaṃ. Atha vā ^b^ruppatīti rūpa^eb^nti kammakattutthe rūpapadasiddhi vuttā. Vikāro hi ruppananti. Teneva ‘‘bhijjatīti attho’’ti kammakattutthena bhijjati-saddena atthaṃ dasseti. Yaṃ pana ruppati bhijjati, taṃ yasmā kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati, tasmā etehi ca padehi padattho pākaṭo katoti. ‘‘Kenaṭṭhenā’’ti pucchāsabhāgavasena ^b^‘‘ruppanaṭṭhenā’’^eb^ti vuttaṃ. Na kevalaṃ saddatthoyeva ruppanaṃ, tassa panatthassa lakkhaṇañca hotīti atthalakkhaṇavasena ^b^‘‘ruppanalakkhaṇena rūpantipi vattuṃ vaṭṭatī’’^eb^ti āha.<br/><br/>[03]^b^Chijjitvā^eb^ti mucchāpattiyā muccitvā aṅgapaccaṅgānaṃ chedanavasena vā chijjitvā. ^b^Accantakhārena sītodakenā^eb^ti atisītabhāvameva sandhāya accantakhāratā vuttā siyā. Na hi taṃ ^a^V0.0006^ea^ kappasaṇṭhānaṃ udakaṃ sampattikaraṃ pathavīsandhārakaṃ kappavināsaudakaṃ viya khāraṃ bhavituṃ arahati. Tathā hi sati pathavī vilīyeyyāti. ^b^Avīcimahāniraye^eb^ti saussadaṃ avīcinirayaṃ vuttaṃ. Teneva ^b^‘‘tattha hī’’^eb^tiādi vuttaṃ. ^b^Petti…pe… na hontī^eb^ti evaṃvidhāpi sattā atthīti adhippāyo evaṃvidhāyeva hontīti niyamābhāvato. Evaṃ ^b^kālakañjikādīsupī^eb^ti. ^b^Sarantā gacchantī^eb^ti sarīsapa-saddassa atthaṃ vadati.<br/><br/>[03]^b^Abhisaññūhitvā^eb^ti ^a^M0.0006^ea^ ettha samūhaṃ katvātipi attho. ^b^Etena sabbaṃ rūpaṃ…pe… dassitaṃ hotī^eb^ti etena rūpakkhandha-saddassa samānādhikaraṇasamāsabhāvaṃ dasseti. Tenevāha ^b^‘‘na hi rūpato…pe… atthī’’^eb^ti.<br/><br/>[03]^b^3^eb^^b^.^eb^^b^Pakkhipitvā^eb^ti ettha ekādasokāsesu rūpaṃ pakkhipitvāti attho. Na hi tattha mātikaṃyeva pakkhipitvā mātikā ṭhapitā, atha kho pakaraṇappattaṃ rūpanti.<br/><br/>[03]^b^Aparo nayo…pe… ettheva gaṇanaṃ gata^eb^nti etena ^b^atītaṃsenā^eb^ti bhummatthe karaṇavacananti dasseti. Yena pakārena gaṇanaṃ gataṃ, taṃ dassetuṃ ^b^‘‘cattāro ca mahābhūtā’’^eb^tiādi vuttanti imasmiṃ atthe sati mahābhūtupādāyarūpabhāvo atītakoṭṭhāse gaṇanassa kāraṇanti āpajjati. Na hi atītaṃsānaṃ vedanādīnaṃ nivattanatthaṃ idaṃ vacanaṃ ‘‘yaṃ rūpa’’nti eteneva tesaṃ nivattitattā, nāpi rūpassa aññappakāranivattanatthaṃ sabbappakārassa tattha gaṇitattā, na ca anāgatapaccuppannākāranivattanatthaṃ atītaṃsavacanena taṃnivattanatoti. Atha pana yaṃ atītaṃsena gaṇitaṃ, taṃ ^b^cattāro ca…pe… rūpa^eb^nti evaṃ gaṇitanti ayamattho adhippeto, evaṃ sati gaṇanantaradassanaṃ idaṃ siyā, na atītaṃsena gaṇitappakāradassanaṃ, taṃdassane pana sati bhūtupādāyarūpappakārena atītaṃse gaṇitaṃ taṃsabhāvattāti āpannameva hoti, na ca evaṃsabhāvatā atītaṃse gaṇitatāya kāraṇaṃ bhavituṃ arahati evaṃsabhāvasseva paccuppannānāgatesu gaṇitattā sukhādisabhāvassa ca atītaṃse gaṇitattā, tasmā purimanayo eva yutto. Ajjhattabahiddhāniddesesupi tādiso evattho labbhatīti.<br/><br/>[03]^b^Suttantapariyāyato^eb^ti pariyāyadesanattā suttassa vuttaṃ. ^b^Abhidhammaniddesato^eb^ti nippariyāyadesanattā abhidhammassa nicchayena deso niddesoti katvā vuttaṃ. ^b^Kiñcāpī^eb^tiādīsu ayamadhippāyo ^a^V0.0007^ea^ – suttantabhājanīyattā yathā ‘‘atītaṃ nanvāgameyyā’’tiādīsu addhānavasena atītādibhāvova vutto, tathā idhāpi niddisitabbo (ma. ni. 3.272, 275; apa. thera 2.55.244) siyā. Evaṃ santepi suttantabhājanīyampi abhidhammadesanāyeva suttante vuttadhamme vicinitvā vibhajanavasena pavattāti abhidhammaniddeseneva atītādibhāvo niddiṭṭhoti.<br/><br/>[03]^b^Addhāsantatisamayakhaṇavasenā^eb^ti ^a^M0.0007^ea^ ettha cutipaṭisandhiparicchinne kāle ^b^addhā^eb^-saddo vattatīti ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādisuttavasena (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) viññāyati. ‘‘Tayome, bhikkhave, addhā. Katame tayo? Atīto addhā, anāgato addhā, paccuppanno addhā’’ti (itivu. 63; dī. ni. 3.305) ettha pana paramatthato paricchijjamāno addhā ^b^niruttipathasutta^eb^vasena (saṃ. ni. 3.62) khaṇaparicchinno yutto. Tattha hi ‘‘yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ, ‘atthī’ti tassa saṅkhā’’ti (saṃ. ni. 3.62) vijjamānassa paccuppannatā tato pubbe pacchā ca atītānāgatatā vuttāti. Yebhuyyena pana cutipaṭisandhiparicchinno (dī. ni. 3.305; itivu. 63) ^b^suttesu^eb^ atītādiko addhā vuttoti so eva idhāpi ^b^‘‘addhāvasenā’’^eb^ti vutto. Sītaṃ sītassa sabhāgo, tathā uṇhaṃ uṇhassa. Yaṃ pana sītaṃ uṇhaṃ vā sarīre sannipatitaṃ santānavasena pavattamānaṃ anūnaṃ anadhikaṃ ekākāraṃ, taṃ eko utūti vuccati. Sabhāgautuno anekantasabhāvato ekagahaṇaṃ kataṃ, evaṃ āhārepi. ^b^Ekavīthiekajavanasamuṭṭhāna^eb^nti pañcachaṭṭhadvāravasena vuttaṃ. ^b^Santatisamaya^eb^kathā vipassakānaṃ upakāratthāya aṭṭhakathāsu kathitā.<br/><br/>[03]^b^Niṭṭhitahetupaccayakiccaṃ, niṭṭhitahetukiccamaniṭṭhitapaccayakiccaṃ, ubhayakiccamasampattaṃ, sakiccakkhaṇe paccuppannaṃ^eb^. Janako ^b^hetu,^eb^ upatthambhako ^b^paccayo,^eb^ tesaṃ uppādanaṃ upatthambhanañca ^b^kiccaṃ^eb^. Yathā bījassa aṅkuruppādanaṃ pathavīādīnañca tadupatthambhanaṃ kammassa kaṭattārūpavipākuppādanaṃ āhārādīnaṃ tadupatthambhanaṃ, evaṃ ekekassa kalāpassa cittuppādassa ca janakānaṃ kammānantarādipaccayabhūtānaṃ upatthambhakānañca sahajātapurejātapacchājātānaṃ kiccaṃ yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Tattha uppādakkhaṇe ^b^hetukiccaṃ^eb^ daṭṭhabbaṃ, tīsupi khaṇesu ^b^paccayakiccaṃ^eb^. Pathavīādīnaṃ sandhāraṇādikaṃ phassādīnaṃ phusanādikañca attano attano kiccaṃ sakiccaṃ, tassa karaṇakkhaṇo ^b^sakiccakkhaṇo^eb^. Saha vā kiccena sakiccaṃ, yasmiṃ khaṇe sakiccaṃ rūpaṃ vā arūpaṃ vā hoti, so ^b^sakiccakkhaṇo,^eb^ tasmiṃ khaṇe ^b^paccuppannaṃ^eb^.<br/><br/>[03]^b^6^eb^^b^.^eb^^b^Ettakamevā^eb^ti ^a^V0.0008^ea^ ‘‘tesaṃ tesa’’nti iminā āmeḍitavacanena abhibyāpanatthena vuttatthameva. ‘‘Aparassa aparassā’’ti dīpanaṃ ^b^aparadīpanaṃ^eb^. ^b^Pariyesatū^eb^ti ^a^M0.0008^ea^ etena pariyesanāya aniṭṭhanāmanivattanassa akāraṇabhāvaṃ dasseti. Kammadosena hi cittavipallāsadosena ca gūthabhakkhapāṇādayo ummattakādayo ca pariyeseyyuṃ diṭṭhivipallāsena ca yonakādayo na ārammaṇassa pariyesitabbasabhāvattā, apariyesitabbasabhāvattā pana etassa aniṭṭhamicceva nāmanti attho.<br/><br/>[03]^b^Sampattivirahato^eb^ti rūpādīnaṃ devamanussasampattibhave kusalakammaphalatā samiddhasobhanatā ca sampatti, tabbirahatoti attho. Tato eva taṃ na pariyesitabbanti. Sobhanāni ca kānici hatthirūpādīni akusalakammanibbattāni na tesaṃyeva hatthiādīnaṃ sukhassa hetubhāvaṃ gacchantīti tesaṃ saṅgaṇhanatthaṃ ^b^‘‘akanta’’^eb^nti vuttaṃ. Tassa tasseva hi sattassa attanā katena kusalena nibbattaṃ sukhassa paccayo hoti, akusalena nibbattaṃ dukkhassa. Tasmā kammajānaṃ iṭṭhāniṭṭhatā kammakārakasattassa vasena yojanārahā siyā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ^b^‘‘kusalakammajaṃ aniṭṭhaṃ nāma natthī’’^eb^ti idameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘akusalakammajaṃ iṭṭhaṃ nāma natthī’’ti. Tena akusalakammajampi sobhanaṃ parasattānaṃ iṭṭhanti anuññātaṃ bhavissati. Kusalakammajaṃ pana sabbesaṃ iṭṭhamevāti vadanti. Tiracchānagatānaṃ pana kesañci manussarūpaṃ amanāpaṃ, yato te disvāva palāyanti. Manussā ca devatārūpaṃ disvā bhāyanti, tesampi vipākaviññāṇaṃ taṃ rūpaṃ ārabbha kusalavipākaṃ uppajjati, tādisassa pana puññassa abhāvā na tesaṃ tattha abhirati hotīti adhippāyo. Kusalakammajassa pana aniṭṭhassābhāvo viya akusalakammajassa sobhanassa iṭṭhassa abhāvo vattabbo. Hatthiādīnampi hi akusalakammajaṃ manussānaṃ akusalavipākasseva ārammaṇaṃ, kusalakammajaṃ pana pavatte samuṭṭhitaṃ kusalavipākassa. Iṭṭhārammaṇena pana vomissakattā appakaṃ akusalakammajaṃ bahulaṃ akusalavipākuppattiyā kāraṇaṃ na bhavissatīti sakkā vattunti. Vipākaṃ pana katthaci na sakkā vañcetunti vipākavasena iṭṭhāniṭṭhārammaṇavavatthānaṃ suṭṭhu vuttaṃ. Tasmā taṃ anugantvā sabbattha iṭṭhāniṭṭhatā yojetabbā.<br/><br/>[03]^b^Aniṭṭhā pañca kāmaguṇā^eb^ti kasmā vuttaṃ, nanu ‘‘cakkhuviññeyyāni rūpāni iṭṭhānī’’ti (ma. ni. 1.166; 2.155; 3.190; saṃ. ni. 5.30) evamādinā iṭṭhāneva rūpādīni ‘‘kāmaguṇā’’ti vuttānīti? Kāmaguṇasadisesu ^a^M0.0009^ea^ kāmaguṇavohārato, sadisatā ca rūpādibhāvoyeva ^a^V0.0009^ea^, na iṭṭhatā. ‘‘Aniṭṭhā’’ti vā vacanena akāmaguṇatā dassitāti kāmaguṇavisabhāgā rūpādayo ‘‘kāmaguṇā’’ti vuttā asive ‘‘sivā’’ti vohāro viya. Sabbāni vā iṭṭhāniṭṭhāni rūpādīni taṇhāvatthubhāvato kāmaguṇāyeva. Vuttañhi ‘‘rūpā loke piyarūpaṃ sātarūpa’’ntiādi (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203). Atisayena pana kāmanīyattā suttesu ‘‘kāmaguṇā’’ti iṭṭhāni rūpādīni vuttānīti.<br/><br/>[03]Dvīsupi hīnapaṇītapadesu ^b^‘‘akusalakammajavasena kusalakammajavasenā’’^eb^ti vacanaṃ ^b^‘‘tesaṃ tesaṃ sattāna’’^eb^nti sattavasena niyametvā vibhajitattā, ayañcattho ^b^‘‘tesaṃ tesa’’^eb^nti avayavayoge sāmivacanaṃ katvā vuttoti veditabbo. Sattasantānapariyāpannesu kammajaṃ visiṭṭhanti ^b^‘‘kammajavasenā’’^eb^ti vuttaṃ. Yadi pana tehi tehīti etasmiṃ atthe ^b^tesaṃ tesa^eb^nti sāmivacanaṃ, visayavisayīsambandhe vā, na kammajavaseneva rūpādīni vibhattāni, sabbesaṃ pana indriyabaddhānaṃ vasena vibhattānīti viññāyanti. Ettha ca pākaṭehi rūpādīhi nayo dassitoti cakkhādīsupi hīnapaṇītatā yojetabbā.<br/><br/>[03]^b^Manāpapariyanta^eb^nti manāpaṃ pariyantaṃ mariyādābhūtaṃ pañcasu kāmaguṇesu vadāmīti attho. Kiṃ kāraṇanti? Yasmā te ekaccassa manāpā honti, ekaccassa amanāpā, yassa yeva manāpā, tassa teva paramā, tasmā tassa tassa ajjhāsayavasena kāmaguṇānaṃ paramatā hoti, na tesaṃyeva sabhāvato.<br/><br/>[03]^b^Eva^eb^nti imasmiṃ sutte vuttanayena. Ekasmiṃyeva assādanakujjhanato ārammaṇasabhāvasseva iṭṭhāniṭṭhābhāvato aniṭṭhaṃ ‘‘iṭṭha’’nti gahaṇato ca, iṭṭhaṃ ‘‘aniṭṭha’’nti gahaṇato ca ^b^iṭṭhāniṭṭhaṃ nāma pāṭiyekkaṃ paṭivibhattaṃ natthī^eb^ti attho. ^b^Saññāvipallāsena cā^eb^tiādinā nibbāne viya aññesu ārammaṇesu saññāvipallāsena iṭṭhāniṭṭhaggahaṇaṃ hoti. Pittummattādīnaṃ khīrasakkarādīsu dosussadasamuṭṭhitasaññāvipallāsavasena tittaggahaṇaṃ viyāti imamatthaṃ sandhāya manāpapariyantatā vuttāti dasseti.<br/><br/>[03]^b^Vibhattaṃ^eb^^a^M0.0010^ea^^b^atthī^eb^ti ca vavatthitaṃ atthīti attho, aṭṭhakathācariyehi vibhattaṃ pakāsitanti vā. Tañca majjhimakasattassa vasena vavatthitaṃ pakāsitañca, aññesañca vipallāsavasena idaṃ iṭṭhaṃ ^a^V0.0010^ea^ aniṭṭhañca hotīti adhippāyo. Evaṃ vavatthitassa paniṭṭhāniṭṭhassa aniṭṭhaṃ iṭṭhanti ca gahaṇe na kevalaṃ saññāvipallāsova kāraṇaṃ, dhātukkhobhavasena indriyavikārāpattiādinā kusalākusalavipākuppattihetubhāvopīti sakkā vattuṃ. Tathā hi sītudakaṃ ghammābhitattānaṃ kusalavipākassa kāyaviññāṇassa hetu hoti, sītābhibhūtānaṃ akusalavipākassa. Tūlapicusamphasso vaṇe dukkho nivaṇe sukho, mudutaruṇahatthasambāhanañca sukhaṃ uppādeti, teneva hatthena paharaṇaṃ dukkhaṃ, tasmā vipākavasena ārammaṇavavatthānaṃ yuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^Kiñcāpī^eb^tiādinā satipi saññāvipallāse buddharūpadassanādīsu kusalavipākasseva gūthadassanādīsu ca akusalavipākassa uppattiṃ dassento tena vipākena ārammaṇassa iṭṭhāniṭṭhataṃ dasseti. Vijjamānepi saññāvipallāse ārammaṇena vipākaniyamadassanaṃ ārammaṇaniyamadassanatthameva katanti.<br/><br/>[03]^b^Apica dvāravasenapī^eb^tiādinā dvārantare dukkhassa sukhassa ca paccayabhūtassa dvārantare sukhadukkhavipākuppādanato vipākena ārammaṇaniyamadassanena ekasmiṃyeva ca dvāre samānasseva maṇiratanādiphoṭṭhabbassa saṇikaṃ phusane pothane ca sukhadukkhuppādanato vipākavasena iṭṭhāniṭṭhatā dassitāti viññāyati.<br/><br/>[03]^b^Heṭṭhimanayo^eb^ti majjhimakasattassa vipākassa ca vasena vavatthitaṃ ārammaṇaṃ gahetvā ‘‘tesaṃ tesaṃ sattānaṃ uññāta’’nti (vibha. 6) ca ādinā vuttanayo. ^b^Sammutimanāpa^eb^nti majjhimakasattassa vipākassa ca vasena sammataṃ vavatthitaṃ manāpaṃ, taṃ pana sabhāveneva vavatthitanti abhinditabbatova na bhindatīti adhippāyo. Saññāvipallāsena nerayikādīhipi puggalehi manāpanti gahitaṃ puggalamanāpaṃ ^b^‘‘taṃ taṃ vā panā’’^eb^tiādinā bhindati. Vemānikapetarūpampi akusalakammajattā kammakāraṇādidukkhavatthubhāvato ca ‘‘manussarūpato hīna’’nti vuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^7^eb^^b^.^eb^ Oḷārikarūpānaṃ ^a^M0.0011^ea^ vatthārammaṇapaṭighātavasena supariggahitatā, sukhumānaṃ tathā abhāvato duppariggahitatā ca yojetabbā. Duppariggahaṭṭheneva lakkhaṇaduppaṭivijjhanatā daṭṭhabbā. ^b^Dasavidha^eb^nti ‘‘dūre’’ti avuttassa dassanatthaṃ vuttaṃ. Vuttampi pana okāsato dūre hotiyeva.<br/><br/>[03]^b^Heṭṭhimanayo^eb^ti ^a^V0.0011^ea^ ‘‘itthindriyaṃ…pe… idaṃ vuccati rūpaṃ santike’’ti (vibha. 7) evaṃ lakkhaṇato dvādasahatthavasena vavatthitaokāsato ca dassetvā niyyātitanayo. So lakkhaṇokāsavasena dūrasantikena saha gahetvā niyyātitattā ^b^bhindamāno^eb^ missakaṃ karonto ^b^gato^eb^. Atha vā ^b^bhindamāno^eb^ti sarūpadassanena lakkhaṇato yevāpanakena okāsatoti evaṃ lakkhaṇato okāsato ca visuṃ karonto gatoti attho. Atha vā lakkhaṇato santikadūrānaṃ okāsato dūrasantikabhāvakaraṇena santikabhāvaṃ bhinditvā dūrabhāvaṃ, dūrabhāvañca bhinditvā santikabhāvaṃ karonto pavattoti ^b^‘‘bhindamāno gato’’^eb^ti vuttaṃ. ^b^Idha panā^eb^ti ‘‘taṃ taṃ vā pana rūpaṃ upādāya upādāyā’’ti idha purimanayena lakkhaṇato dūraṃ okāsato santikabhāvakaraṇena na bhindati bhagavā, na ca okāsadūrato visuṃ karaṇena, nāpi okāsadūrena vomissakakaraṇenāti attho. Kiṃ pana karotīti? Okāsato dūrameva bhindati. Ettha pana na pubbe vuttanayena tidhā attho daṭṭhabbo. Na hi okāsato dūraṃ lakkhaṇato santikaṃ karoti, lakkhaṇato vā visuṃ tena vā vomissakanti. Okāsato dūrassa pana okāsatova santikabhāvakaraṇaṃ idha ‘‘bhedana’’nti veditabbaṃ. ^b^Idha pana na lakkhaṇato dūraṃ bhindatī^eb^ti etthāpi vā na pubbe vuttanayena tidhā bhedassa akaraṇaṃ vuttaṃ, lakkhaṇato santikadūrānaṃ pana lakkhaṇato upādāyupādāya dūrasantikabhāvo natthīti lakkhaṇato dūrassa lakkhaṇatova santikabhāvākaraṇaṃ lakkhaṇato dūrassa abhedananti daṭṭhabbaṃ. Purimanayo viya ayaṃ nayo na hotīti ettakameva hi ettha dassetīti bhindamānoti ettha ca aññathā bhedanaṃ vuttaṃ, bhedanaṃ idha ca aññathā vuttanti.<br/><br/>[06]Rūpakkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 2
title: ^rūpakkhandhaniddesavaṇṇanā^vedanākkhandhaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^8^eb^^b^.^eb^ Cakkhādayo ^a^M0.0012^ea^ pasādā oḷārikamanomayattabhāvapariyāpannā kāyavohāraṃ arahantīti tabbatthukā adukkhamasukhā ^b^‘‘kāyikā’’^eb^ti pariyāyena vuttā, na kāyapasādavatthukattā. Na hi cakkhādayo kāyapasādā hontīti. ^b^Santativasena khaṇādivasena cā^eb^ti ettha addhāsamayavasena atītādibhāvassa ^a^V0.0012^ea^ avacanaṃ sukhādivasena bhinnāya atītādibhāvavacanato. Na hi sukhāyeva addhāvasena samayavasena ca atītādikā hoti, tathā dukkhā adukkhamasukhā ca kāyikacetasikādibhāvena bhinnā. Tena vedanāsamudayo addhāsamayavasena atītādibhāvena vattabbataṃ arahati samudāyassa tehi paricchinditabbattā, vedanekadesā pana ettha gahitāti te santatikhaṇehi paricchedaṃ arahanti tattha tathāparicchinditabbānaṃ gahitattāti. Ekasantatiyaṃ pana sukhādianekabhedasabbhāvena tesu yo bhedo paricchinditabbabhāvena gahito, tassa ekappakārassa pākaṭassa paricchedikā taṃsahitadvārālambanappavattā, avicchedena taduppādakekavidhavisayasamāyogappavattā ca santati bhavituṃ arahatīti tassa bhedantaraṃ anāmasitvā paricchedakabhāvena gahaṇaṃ kataṃ. Lahuparivattino vā dhammā parivattaneneva paricchedaṃ arahantīti santatikhaṇavasena paricchedo vutto. ^b^Pubbantāparantamajjhagatā^eb^ti etena hetupaccayakiccavasena vuttanayaṃ dasseti.<br/><br/>[03]^b^11^eb^^b^.^eb^ Kilesaggisampayogato ^b^sadarathā^eb^. Etena sabhāvato oḷārikataṃ dasseti, ^b^dukkhavipākaṭṭhenā^eb^ti etena oḷārikavipākanipphādanena kiccato. Kammavegakkhittā kammapaṭibaddhabhūtā ca kāyakammādibyāpāravirahato nirussāhā vipākā, saussāhā ca kiriyā avipākā. Savipākā ca sagabbhā viya oḷārikāti tabbipakkhato avipākā ^b^sukhumā^eb^ti vuttā.<br/><br/>[03]^b^Asātaṭṭhenā^eb^ti amadhuraṭṭhena. Tena sātapaṭipakkhaṃ aniṭṭhasabhāvaṃ dasseti. ^b^Dukkhaṭṭhenā^eb^ti dukkhamaṭṭhena. Tena dukkhānaṃ santāpanakiccaṃ dasseti. ‘‘Yāyaṃ, bhante, adukkhamasukhā vedanā, santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’’ti (ma. ni. 2.88; saṃ. ni. 4.267) vacanato ^b^adukkhamasukhā^eb^ pharaṇasabhāvavirahato asantānaṃ kāmarāgapaṭighānusayānaṃ ^a^M0.0013^ea^ anusayanassa aṭṭhānattā ^b^santā,^eb^ sukhe nikantiṃ pariyādāya adhigantabbattā padhānabhāvaṃ nītāti ^b^paṇītā^eb^ti. Tathā anadhigantabbā ca kāmāvacarajātiādisaṅkaraṃ akatvā samānajātiyaṃ ñāṇasampayuttavippayuttādike samānabhede sukhato paṇītāti yojetabbā. Upabrūhitānaṃ dhātūnaṃ paccayabhāvena sukhā ^b^khobheti^eb^ vibādhitānaṃ paccayabhāvena dukkhā ca. Ubhayampi kāyaṃ byāpentaṃ viya uppajjatīti ^b^pharati. Madayamāna^eb^nti madaṃ karontaṃ. ^b^Chādayamāna^eb^nti icchaṃ uppādentaṃ, avattharamānaṃ vā. Ghammābhitattassa sītodakaghaṭena āsittassa yathā kāyo upabrūhito hoti, evaṃ sukhasamaṅginopīti katvā ^b^‘‘āsiñcamānaṃ viyā’’^eb^ti vuttaṃ. ^b^Ekattanimitteyevā^eb^ti pathavīkasiṇādike ^a^V0.0013^ea^ ekasabhāve eva nimitte. ^b^Caratī^eb^ti nānāvajjane javane vedanā viya vipphandanarahitattā ^b^sukhumā^eb^.<br/><br/>[03]Adhippāye akusalatāya ^b^akovido. Kusalattike…pe… āgatattā^eb^ti ‘‘kusalākusalā vedanā oḷārikā, abyākatā vedanā sukhumā’’ti evaṃ āgatattā. Bhūmantarabhede dassetuṃ ^b^‘‘yampī’’^eb^tiādi āraddhaṃ. ^b^Iminā nīhārenā^eb^ti etena ‘‘kāmāvacarasukhato kāmāvacarupekkhā sukhumā’’tiādinā sabhāvādibhedena ca oḷārikasukhumabhāvaṃ tatra tatreva kathento na bhindatīti nayaṃ dasseti.<br/><br/>[03]^b^Lokiyalokuttaramissakā kathitā,^eb^ tasmā ekantapaṇīte hīnapaṇītānaṃ uddhaṭattā evameva ekantahīne ca yathāsambhavaṃ hīnapaṇītatā uddharitabbāti anuññātaṃ hotīti ubhayattha taduddharaṇe na kukkuccāyitabbanti attho.<br/><br/>[03]Akusalānaṃ kusalādīhi sukhumattābhāvato pāḷiyā āgatassa aparivattanīyabhāvena ^b^‘‘heṭṭhimanayo na oloketabbo’’^eb^ti vuttanti vadanti, taṃtaṃvāpanavasena kathanepi parivattanaṃ natthīti na parivattanaṃ sandhāya ‘‘heṭṭhimanayo na oloketabbo’’ti vuttaṃ, heṭṭhimanayassa pana vuttattā avuttanayaṃ gahetvā ‘‘taṃ taṃ vā panā’’ti vattuṃ yuttanti ‘‘heṭṭhimanayo na oloketabbo’’ti vuttanti veditabbo. Bahuvipākā akusalā dosussannatāya ^b^oḷārikā,^eb^ tathā appavipākā kusalā. Mandadosattā appavipākā akusalā ^b^sukhumā,^eb^ tathā bahuvipākā kusalā ca. Oḷārikasukhumanikantivatthubhāvato kāmāvacarādīnaṃ ^b^oḷārikasukhumatā^eb^^a^M0.0014^ea^. ^b^Sāpī^eb^ti bhāvanāmayāya bhedanena dānamayasīlamayānañca paccekaṃ bhedanaṃ nayato dassitanti veditabbaṃ. ^b^Sāpī^eb^ti vā tividhāpīti yojetabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^13^eb^^b^.^eb^ Jātiādivasena asamānakoṭṭhāsatā ^b^visabhāgaṭṭho^eb^. Dukkhavipākatādivasena asadisakiccatā, asadisasabhāvatā vā ^b^visaṃsaṭṭho,^eb^ na asampayogo. Yadi siyā, dūravipariyāyena santikaṃ hotīti saṃsaṭṭhaṭṭhena santikatā āpajjati, na ca vedanāya vedanāsampayogo atthi. Santikapadavaṇṇanāya ca ‘‘sabhāgaṭṭhena sarikkhaṭṭhena cā’’ti vakkhatīti vuttanayeneva attho veditabbo.<br/><br/>[03]^b^Na^eb^^a^V0.0014^ea^^b^dūrato santikaṃ uddharitabba^eb^nti kasmā vuttaṃ, kiṃ yathā santikato akusalato akusalā dūreti uddharīyati, tathā tato dūrato kusalato kusalā santiketi uddharituṃ na sakkāti? Na sakkā. Tathā hi sati kusalā kusalāya santiketi katvā santikato santikatā eva uddharitā siyā, tathā ca sati santikasantikataratāvacanameva āpajjati, upādāyupādāya dūrasantikatāva idha vuccati, tasmā dūrato dūruddharaṇaṃ viya santikato santikuddharaṇañca na sakkā kātuṃ dūradūrataratāya viya santikasantikataratāya ca anadhippetattā. Atha pana vadeyya ‘‘na kusalā kusalāya eva santiketi uddharitabbā, atha kho yato sā dūre, tassā akusalāyā’’ti, tañca natthi. Na hi akusalāya kusalā kadāci santike atthīti. Athāpi vadeyya ‘‘yā akusalā kusalāya santike, sā tato dūrato kusalato uddharitabbā’’ti, tadapi natthi. Na hi kusale akusalā atthi, yā tato santiketi uddhariyeyya, tasmā idha vuttassa dūrassa dūrato accantavisabhāgattā dūre santikaṃ natthīti na sakkā dūrato santikaṃ uddharituṃ, santike panidha vutte bhinne tattheva dūraṃ labbhatīti āha ^b^‘‘santikato pana dūraṃ uddharitabba’’^eb^nti.<br/><br/>[03]Upādāyupādāya dūrato ca santikaṃ na sakkā uddharituṃ. Lobhasahagatāya dosasahagatā dūre lobhasahagatā santiketi hi vuccamāne santikatova santikaṃ uddharitaṃ hoti. Tathā dosasahagatāya lobhasahagatā dūre dosasahagatā santiketi etthāpi ^a^M0.0015^ea^ sabhāgato sabhāgantarassa uddhaṭattā, na ca sakkā ‘‘lobhasahagatāya dosasahagatā dūre sā eva ca santike’’ti vattuṃ dosasahagatāya santikabhāvassa akāraṇattā, tasmā visabhāgatā bhedaṃ aggahetvā na pavattatīti sabhāgābyāpakattā dūratāya dūrato santikuddharaṇaṃ na sakkā kātuṃ. Na hi dosasahagatā akusalasabhāgaṃ sabbaṃ byāpetvā pavattatīti. Sabhāgatā pana bhedaṃ antogadhaṃ katvā pavattatīti visabhāgabyāpakattā santikatāya santikato dūruddharaṇaṃ sakkā kātuṃ. Akusalatā hi lobhasahagatādisabbavisabhāgabyāpikāti. Tenāha ^b^‘‘na dūrato santikaṃ uddharitabba’’^eb^ntiādi.<br/><br/>[06]Vedanākkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 3
title: rūpakkhandhaniddesavaṇṇanā^vedanākkhandhaniddesavaṇṇanā^saññākkhandhaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^17^eb^^b^.^eb^^b^Cakkhusamphassajā^eb^^a^V0.0015^ea^^b^saññā^eb^ti ettha yadipi vatthuto phassassa nāmaṃ phassato ca saññāya, vatthuvisiṭṭhaphassena pana visiṭṭhasaññā vatthunā ca visiṭṭhā hoti phassassa viya tassāpi tabbatthukattāti ^b^‘‘vatthuto nāma’’^eb^nti vuttaṃ. ^b^Paṭighasamphassajā saññā^eb^ti etthāpi yathā phasso vatthārammaṇapaṭighaṭṭanena uppanno, tathā tato jātasaññāpīti ^b^‘‘vatthārammaṇato nāma’’^eb^nti vuttaṃ. Ettha ca paṭighajo samphasso, paṭighaviññeyyo vā samphasso ^b^paṭighasamphasso^eb^ti uttarapadalopaṃ katvā vuttanti veditabbaṃ.<br/><br/>[03]Viññeyyabhāve vacanaṃ adhikicca pavattā, vacanādhīnā vā arūpakkhandhā, adhivacanaṃ vā etesaṃ pakāsanaṃ atthīti ‘‘adhivacanā’’ti vuccanti, tatojo samphasso adhivacanasamphasso, samphassoyeva vā yathāvuttehi atthehi adhivacano ca samphasso cāti adhivacanasamphasso, adhivacanaviññeyyo vā samphasso adhivacanasamphasso, tato tasmiṃ vā jātā ^b^adhivacanasamphassajā^eb^. Pañcadvārikasamphassepi yathāvutto attho sambhavatīti tena pariyāyena tatojāpi saññā ^b^‘‘adhivacanasamphassajā’’^eb^ti vuttā. Yathā pana aññappakārāsambhavato manosamphassajā nippariyāyena ‘‘adhivacanasamphassajā’’ti vuccati, na evaṃ ayaṃ paṭighasamphassajā āveṇikappakārantarasambhavatoti adhippāyo.<br/><br/>[03]Yadi ^a^M0.0016^ea^ evaṃ cattāro khandhāpi yathāvuttasamphassato jātattā ‘‘adhivacanasamphassajā’’ti vattuṃ yuttā, saññāva kasmā evaṃ vuttāti? Tiṇṇaṃ khandhānaṃ atthavasena attano pattampi nāmaṃ yattha pavattamāno adhivacanasamphassaja-saddo niruḷhatāya dhammābhilāpo hoti, tassā saññāya eva āropetvā sayaṃ nivattanaṃ hoti. Tenāha ^b^‘‘tayo hi arūpino khandhā’’^eb^tiādi. Atha vā saññāya paṭighasamphassajāti aññampi visiṭṭhaṃ nāmaṃ atthīti adhivacanasamphassajānāmaṃ tiṇṇaṃyeva khandhānaṃ bhavituṃ arahati. Te pana attano nāmaṃ saññāya datvā nivattāti imamatthaṃ sandhāyāha ^b^‘‘tayo hi arūpino khandhā’’^eb^tiādi. ^b^Pañcadvārikasaññā oloketvāpi jānituṃ sakkā^eb^ti idaṃ tena tenādhippāyena hatthavikārādikaraṇe tadadhippāyavijānananimittabhūtā viññatti viya rajjitvā olokanādīsu rattatādivijānananimittaṃ olokanaṃ cakkhuviññāṇavisayasamāgame pākaṭaṃ hotīti taṃsampayuttāya saññāyapi tathāpākaṭabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ.<br/><br/>[03]Rajjitvā ^a^V0.0016^ea^ olokanādivasena pākaṭā javanappavattā bhavituṃ arahatīti etissā āsaṅkāya nivattanatthaṃ ^b^‘‘pasādavatthukā evā’’^eb^ti āha. ^b^Aññaṃ cintenta^eb^nti yaṃ pubbe tena cintitaṃ ñātaṃ, tato aññaṃ cintentanti attho.<br/><br/>[06]Saññākkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 4
title: vedanākkhandhaniddesavaṇṇanā^saññākkhandhaniddesavaṇṇanā^saṅkhārakkhandhaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^20^eb^^b^.^eb^^b^Heṭṭhimakoṭiyā^eb^ti ettha bhummaniddesova. Tattha hi padhānaṃ dassitanti. Yadi evaṃ uparimakoṭiyā taṃ na dassitanti āpajjatīti? Nāpajjati, uparimakoṭigatabhāvena vinā heṭṭhimakoṭigatabhāvābhāvato. Heṭṭhimakoṭi hi sabbabyāpikāti. Dutiye karaṇaniddeso, heṭṭhimakoṭiyā āgatāti sambandho. Purimepi vā ‘‘heṭṭhimakoṭiyā’’ti yaṃ vuttaṃ, tañca padhānasaṅkhāradassanavasenāti sambandhakaraṇena karaṇaniddesova. ^b^Taṃsampayuttā saṅkhārā^eb^ti ekūnapaññāsappabhede saṅkhāre āha. ^b^Gahitāva honti^eb^ tappaṭibaddhattā.<br/><br/>[06]Saṅkhārakkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 5
title: saññākkhandhaniddesavaṇṇanā^saṅkhārakkhandhaniddesavaṇṇanā^pakiṇṇakakathāvaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^Samuggama^eb^-saddo ^a^M0.0017^ea^ sañjātiyaṃ ādiuppattiyaṃ niruḷho. Taṃtaṃpaccayasamāyoge hi purimabhavasaṅkhātā purimantato uddhaṅgamanaṃ ^b^samuggamo,^eb^ sandhiyaṃ vā paṭisandhiyaṃ uggamo ^b^samuggamo^eb^. So pana yattha pañcakkhandhā paripuṇṇā samuggacchanti, tattheva dassito. Etena nayena aparipuṇṇakhandhasamuggamo ekavokāracatuvokāresu sakkā viññātunti. Atha vā yathādhigatānaṃ pañcannampi khandhānaṃ saha uggamo uppatti ^b^samuggamo^eb^. Etasmiṃ atthe vikaluppatti asaṅgahitā hoti. Himavantappadese jātimantaeḷakalomaṃ ^b^jātiuṇṇā. Sappimaṇḍabindū^eb^ti evaṃ etthāpi ^b^bindu^eb^-saddo ^a^V0.0017^ea^ yojetabbo. ^b^Evaṃvaṇṇappaṭibhāga^eb^nti evaṃvaṇṇaṃ evaṃsaṇṭhānañca. Paṭibhajanaṃ vā ^b^paṭibhāgo,^eb^ sadisatābhajanaṃ sadisatāpattīti attho. Evaṃvidho vaṇṇappaṭibhāgo etassāti ^b^evaṃvaṇṇappaṭibhāgaṃ^eb^.<br/><br/>[03]^b^Santatisīsānī^eb^ti santatimūlāni, santatikoṭṭhāsā vā. Anekindriyasamāhārabhāvato hi padhānaṅgaṃ ‘‘sīsa’’nti vuccati, evaṃ vatthudasakādikoṭṭhāsā anekarūpasamudāyabhūtā ‘‘sīsānī’’ti vuttānīti.<br/><br/>[03]^b^Pañcakkhandhā paripuṇṇā hontī^eb^ti gaṇanāpāripūriṃ sandhāya vuttaṃ, na tassa tassa khandhassa paripuṇṇataṃ. Kammasamuṭṭhānapaveṇiyā vuttattā ‘‘utucittāhārajapaveṇī ca ettakaṃ kālaṃ atikkamitvā hotī’’tiādinā vattabbā siyā, taṃ pana ‘‘pubbāparato’’ti ettha vakkhatīti akathetvā kammajapaveṇī ca na sabbā vuttāti avuttaṃ dassetuṃ opapātikasamuggamo nāma dassito. ^b^Evaṃ…pe… pañcakkhandhā paripuṇṇā hontī^eb^ti paripuṇṇāyatanānaṃ vasena nayo dassito, aparipuṇṇāyatanānaṃ pana kāmāvacarānaṃ rūpāvacarānaṃ parihīnāyatanassa vasena santatisīsahāni veditabbā.<br/><br/>[03]^b^Pubbāparato^eb^ti ayaṃ vicāraṇā na pañcannaṃ khandhānaṃ uppattiyaṃ, atha kho tesaṃ rūpasamuṭṭhāpaneti daṭṭhabbā. Taṃ dassento āha ^b^‘‘evaṃ panā’’^eb^tiādi. ^b^Apacchāapure uppannesū^eb^ti etena saṃsayakāraṇaṃ dasseti. Sahuppannesu hi idameva paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti, idaṃ pacchāti adassitaṃ na sakkā viññātuṃ. Ettha ca ‘‘pubbāparato’’ti etissā vicāraṇāya vatthubhāvena paṭisandhiyaṃ uppannā pavattā pañcakkhandhā gahitā. Tattha ca niddhāraṇe ^a^M0.0018^ea^ bhummaniddesoti ^b^‘‘rūpaṃ paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’^eb^ti āha. Aññathā bhāvenabhāvalakkhaṇatthe bhummaniddese sati rūpassa rūpasamuṭṭhāpanakkhaṇe kammassapi rūpasamuṭṭhānaṃ vadantīti ubhayanti vattabbaṃ siyāti. Rūpārūpasantatiñca gahetvā ayaṃ vicāraṇā pavattāti ^b^‘‘rūpaṃ paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’^eb^ti vuttaṃ. Aññathā paṭisandhikkhaṇe eva vijjamāne gahetvā vicāraṇāya kariyamānāya arūpassa rūpasamuṭṭhāpanameva natthīti pubbāparasamuṭṭhāpanavicāraṇāva idha na upapajjatīti vattabbaṃ siyāti. ^b^Vatthu uppādakkhaṇe dubbalaṃ hotī^eb^ti sabbarūpānaṃ uppādakkhaṇe dubbalataṃ sandhāya vuttaṃ. Tadā hi taṃ pacchājātapaccayarahitaṃ āhārādīhi ca anupatthaddhanti ‘‘dubbala’’nti vuttaṃ. ^b^Kammavegakkhittattā^eb^ti ^a^V0.0018^ea^ idaṃ satipi bhavaṅgassa kammajabhāve sāyaṃ vipākasantati paṭisandhikkhaṇe purimabhavaṅgasamuṭṭhāpakato aññena kammunā khittā viya appatiṭṭhitā, tato parañca samānasantatiyaṃ anantarapaccayaṃ purejātapaccayañca labhitvā patiṭṭhitāti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^Paveṇī ghaṭiyatī^eb^ti cakkhādivatthusantati ekasmiṃ vijjamāne eva aññassa nirodhuppattivasena ghaṭiyati, na cutipaṭisandhinissayavatthūnaṃ viya vicchedappavattīti attho. ^b^Aṅgato^eb^ti jhānaṅgato. Jhānaṅgāni hi cittena saha rūpasamuṭṭhāpakāni, tesaṃ anubaladāyakāni maggaṅgādīni tesu vijjamānesu visesarūpappavattidassanato. Atha vā yāni cittaṅgāni cetanādīni cittassa rūpasamuṭṭhāpane aṅgabhāvaṃ sahāyabhāvaṃ gacchanti, tesaṃ baladāyakehi jhānaṅgādīhi aparihīnanti attho. Tato parihīnattā hi cakkhuviññāṇādīni rūpaṃ na samuṭṭhāpentīti. Yo pana vadeyya ‘‘paṭisandhicittena sahajātavatthu tassa ṭhitikkhaṇe ca bhaṅgakkhaṇe ca purejātanti katvā paccayavekallābhāvato tasmiṃ khaṇadvaye rūpaṃ samuṭṭhāpetū’’ti, taṃ nivārento āha ^b^‘‘yadi hi citta’’^eb^ntiādi. Tattha ṭhitibhaṅgakkhaṇesupi tesaṃ dhammānaṃ vatthu purejātaṃ na hotīti na vattabbamevetanti anujāni, tatthāpi dosaṃ dasseti. Yadi tadā rūpaṃ samuṭṭhāpeyya, tava matena paṭisandhicittampi samuṭṭhāpeyya, tadā pana rūpuppādanameva natthi. Yadā ca rūpuppādanaṃ, tadā uppādakkhaṇe tava matenapi paccayavekallameva paṭisandhikkhaṇe purejātanissayābhāvato, tasmā ^b^paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetī^eb^ti ayamettha adhippāyo. Uppādakkhaṇe aṭṭha rūpāni gahetvā ^a^M0.0019^ea^ uṭṭhahati. Kasmā? Arūpadhammānaṃ anantarādipaccayavasena savegānaṃ paripuṇṇabalānameva uppattito.<br/><br/>[03]^b^Avisayatāyā^eb^ti agatapubbassa gāmassa āgantukassa avisayabhāvato. ^b^Appahutatāyā^eb^ti tattha tassa anissarabhāvato. ^b^Cittasamuṭṭhāna…pe… ṭhitānī^eb^ti idaṃ yehākārehi cittasamuṭṭhānarūpānaṃ cittacetasikā paccayā honti, tehi sabbehi paṭisandhiyaṃ cittacetasikā samatiṃsakammajarūpānaṃ yathāsambhavaṃ paccayā hontīti katvā vuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^Vaṭṭamūla^eb^nti taṇhā avijjā vuccati. Cuticittena uppajjamānaṃ rūpaṃ tato purimatarehi uppajjamānaṃ viya na bhavantare uppajjatīti vaṭṭamūlassa vūpasantattā anuppatti vicāretabbā.<br/><br/>[03]^b^Rūpassa^eb^^a^V0.0019^ea^^b^natthitāyā^eb^ti rūpānaṃ nissaraṇattā arūpassa, virāgavasena pahīnattā uppādetabbassa abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Rūpokāse vā rūpaṃ atthīti katvā rūpapaccayānaṃ rūpuppādanaṃ hoti, arūpaṃ pana rūpassa okāso na hotīti yasmiṃ rūpe sati cittaṃ aññaṃ rūpaṃ uppādeyya, tadeva tattha natthīti attho. Purimarūpassapi hi paccayabhāvo atthi puttassa pitisadisatādassanatoti.<br/><br/>[03]^b^Utu pana paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti^eb^ paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe samuṭṭhāpanatoti adhippāyo. ^b^Utu nāma cesa dandhanirodho^eb^tiādi utussa ṭhānakkhaṇe uppādane kāraṇadassanatthaṃ arūpānaṃ uppādakāladassanatthañca vuttaṃ. Dandhanirodhattā hi so ṭhitikkhaṇe balavāti tadā rūpaṃ samuṭṭhāpeti, tasmiṃ dharante eva khippanirodhattā soḷasasu cittesu uppannesu paṭisandhianantaraṃ cittaṃ utunā samuṭṭhite rūpe puna samuṭṭhāpetīti adhippāyo. ^b^Tasmiṃ dharante eva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhantī^eb^ti etena pana vacanena yadi uppādanirodhakkhaṇā dharamānakkhaṇe eva gahitā, ‘‘soḷasacittakkhaṇāyukaṃ rūpa’’nti vuttaṃ hoti, athuppādakkhaṇaṃ aggahetvā nirodhakkhaṇova gahito, ‘‘sattarasacittakkhaṇāyuka’’nti, sace nirodhakkhaṇaṃ aggahetvā uppādakkhaṇo gahito, ‘‘adhikasoḷasacittakkhaṇāyuka’’nti, yadi pana uppādanirodhakkhaṇā dharamānakkhaṇe na gahitā, ‘‘adhikasattarasacittakkhaṇāyuka’’nti. Yasmā pana ^b^‘‘tesu paṭisandhianantara’’^eb^nti ^a^M0.0020^ea^ paṭisandhipi tassa dharamānakkhaṇe uppannesu gahitā, tasmā uppādakkhaṇo dharamānakkhaṇe gahitoti nirodhakkhaṇe aggahite adhikasoḷasacittakkhaṇāyukatā vakkhamānā, gahite vā soḷasacittakkhaṇāyukatā adhippetāti veditabbā.<br/><br/>[03]^b^Ojā kharā^eb^ti savatthukaṃ ojaṃ sandhāyāha. Sabhāvato sukhumāya hi ojāya vatthuvasena atthi oḷārikasukhumatāti.<br/><br/>[03]^b^Cittañcevā^eb^ti cittassa pubbaṅgamatāya vuttaṃ, taṃsampayuttakāpi pana rūpasamuṭṭhāpakā hontīti. Yathāha ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.1). ^b^Citta^eb^nti vā cittuppādaṃ gaṇhāti, na kammacetanaṃ viya ekadhammameva avijjamānaṃ. Kammasamuṭṭhānañca taṃsampayuttehipi samuṭṭhitaṃ hotūti ce? Na, tehi samuṭṭhitabhāvassa avuttattā, avacanañca tesaṃ kenaci paccayena paccayabhāvābhāvato.<br/><br/>[03]^b^Addhānaparicchedato^eb^ti ^a^V0.0020^ea^ kālaparicchedato. Tattha ‘‘sattarasa cittakkhaṇā rūpassa addhā, rūpassa sattarasamo bhāgo arūpassā’’ti eso addhānaparicchedo adhippeto. ^b^Paṭisandhikkhaṇe^eb^ti idaṃ nayadassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ tato parampi rūpārūpānaṃ sahuppattisabbhāvato, na panetaṃ paṭisandhikkhaṇe asahuppattiabhāvaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ, paṭisandhicittassa ṭhitibhaṅgakkhaṇesupi rūpuppattiṃ sayameva vakkhatīti. Phalappattanidassanena ca rūpārūpānaṃ asamānakālataṃ nidasseti, na sahuppādaṃ tadatthaṃ anāraddhattā. Sahuppādena pana asamānakālatā sukhadīpanā hotīti taṃdīpanatthameva sahuppādaggahaṇaṃ.<br/><br/>[03]Yadi evaṃ rūpārūpānaṃ asamānaddhattā arūpaṃ ohāya rūpassa pavatti āpajjatīti etassā nivāraṇatthamāha ^b^‘‘tattha kiñcāpī’’^eb^tiādi. ^b^Ekappamāṇāvā^eb^ti nirantaraṃ pavattamānesu rūpārūpadhammesu nicchiddesu arūparahitaṃ rūpaṃ, rūparahitaṃ vā arūpaṃ natthīti katvā vuttaṃ. Ayañca kathā pañcavokāre kammajarūpappavattiṃ nibbānapaṭibhāganirodhasamāpattirahitaṃ sandhāya katāti daṭṭhabbā. ^b^Pade pada^eb^nti attano pade eva padaṃ nikkhipanto viya lahuṃ lahuṃ akkamitvāti attho. ^b^Anohāyā^eb^ti yāva cuti, tāva ^a^M0.0021^ea^ avijahitvā, cutikkhaṇe pana saheva nirujjhantīti. Yasmiñcaddhāne aññamaññaṃ anohāya pavatti, so ca paṭisandhicutiparicchinno ukkaṃsato etesaṃ addhāti. ^b^Eva^eb^nti etena pubbe vuttaṃ avakaṃsato addhāpakāraṃ imañca saṅgaṇhātīti daṭṭhabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^Ekuppādanānānirodhato^eb^ti etaṃ dvayamapi saha gahetvā rūpārūpānaṃ ‘‘ekuppādanānānirodhato’’ti eko daṭṭhabbākāro vuttoti daṭṭhabbo. Evaṃ ito paresupi. ^b^Pacchimakammajaṃ ṭhapetvā^eb^ti tassa cuticittena saha nirujjhanato nānānirodho natthīti katvā vuttanti vadanti. Tassa pana ekuppādopi natthi heṭṭhā soḷasake pacchimassa bhaṅgakkhaṇe uppattivacanato. Yadi pana yassa ekuppādanānānirodhā dvepi na santi, taṃ ṭhapetabbaṃ. Sabbampi cittassa bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ ṭhapetabbaṃ siyā, pacchimakammajassa pana uppattito parato cittesu pavattamānesu kammajarūpassa anuppattito vajjetabbaṃ gahetabbañca tadā natthīti ‘‘pacchimakammajaṃ ṭhapetvā’’ti vuttanti veditabbaṃ. Tato pubbe pana aṭṭhacattālīsakammajarūpapaveṇī atthīti tattha yaṃ cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ, taṃ aññassa uppādakkhaṇe nirujjhatīti ‘‘ekuppādanānānirodha’’nti gahetvā ṭhitibhaṅgakkhaṇesu uppannarūpāni vajjetvā evaṃ ekuppādanānānirodhato veditabbāti yojanā ^a^V0.0021^ea^ katāti daṭṭhabbā. Tañhi rūpaṃ arūpena, arūpañca tena ekuppādanānānirodhanti. Tattha saṅkhalikassa viya sambandho paveṇīti katvā aṭṭhacattālīsakammajiyavacanaṃ kataṃ, aññathā ekūnapaññāsakammajiyavacanaṃ kattabbaṃ siyā.<br/><br/>[03]^b^Nānuppāda…pe… pacchimakammajena dīpetabbā^eb^ti tena sudīpanattā vuttaṃ. Etena hi nayena sakkā tato pubbepi ekassa cittassa bhaṅgakkhaṇe uppannarūpaṃ aññassapi bhaṅgakkhaṇe eva nirujjhatīti taṃ arūpena, arūpañca tena nānuppādaṃ ekanirodhanti viññātunti. Ubhayatthāpi pana aññassa cittassa ṭhitikkhaṇe uppannaṃ rūpaṃ aññassa ṭhitikkhaṇe, tassa ṭhitikkhaṇe uppajjitvā ṭhitikkhaṇe eva nirujjhanakaṃ arūpañca na saṅgahitaṃ, taṃ ‘‘nānuppādato nānānirodhato’’ti ettheva saṅgahaṃ gacchatīti veditabbaṃ. Catusantatikarūpena hi nānuppādanānānirodhatādīpanā ettha ṭhitikkhaṇe uppannassa dassitattā adassitassa vasena nayadassanaṃ hotīti. Samatiṃsakammajarūpesu eva ṭhitassapi gabbhe gatassa maraṇaṃ atthīti tesaṃ eva vasena pacchimakampi yojitaṃ. ^b^Amarā nāma bhaveyyuṃ,^eb^ kasmā? Yathā channaṃ vatthūnaṃ pavatti ^a^M0.0022^ea^, evaṃ taduppādakakammeneva bhavaṅgādīnañca tabbatthukānaṃ pavattiyā bhavitabbanti. Na hi taṃ kāraṇaṃ atthi, yena taṃ kammajesu ekaccaṃ pavatteyya, ekaccaṃ na pavatteyyāti. Tasmā āyūsmāviññāṇādīnaṃ jīvitasaṅkhārānaṃ anūnattā vuttaṃ ^b^‘‘amarā nāma bhaveyyu’’^eb^nti.<br/><br/>[03]‘‘Uppādakkhaṇe uppannaṃ aññassa uppādakkhaṇe nirujjhati, ṭhitikkhaṇe uppannaṃ aññassa ṭhitikkhaṇe, bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ aññassa bhaṅgakkhaṇe nirujjhatī’’ti idaṃ aṭṭhakathāyaṃ āgatattā vuttanti adhippāyo. Attano panādhippāyaṃ uppādakkhaṇe uppannaṃ nirodhakkhaṇe, ṭhitikkhaṇe uppannañca uppādakkhaṇe, bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ ṭhitikkhaṇe nirujjhatīti dīpetiyeva. Evañca katvā addhānaparicchede ‘‘taṃ pana sattarasamena cittena saddhiṃ nirujjhatī’’ti (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) vuttaṃ. ^b^Imāya pāḷiyā virujjhati,^eb^ kasmā? Catusamuṭṭhānikarūpassapi samānāyukatāya bhavitabbattāti adhippāyo. Yathā pana etehi yojitaṃ, tathā rūpassa ekuppādanānānirodhatā nānuppādekanirodhatā ca natthiyeva.<br/><br/>[03]Yā pana etehi rūpassa sattarasacittakkhaṇāyukatā vuttā, yā ca aṭṭhakathāyaṃ tatiyabhāgādhikasoḷasacittakkhaṇāyukatā, sā ^b^paṭiccasamuppādavibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ^eb^ (vibha. aṭṭha. 227) atītārammaṇāya ^a^V0.0022^ea^ cutiyā anantarā paccuppannārammaṇaṃ paṭisandhiṃ dassetuṃ ‘‘ettāvatā ekādasa cittakkhaṇā atītā honti, tathā pañcadasa cittakkhaṇā atītā honti, athāvasesapañcacittaekacittakkhaṇāyuke tasmiṃ yevārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjatī’’ti dassitena soḷasacittakkhaṇāyukabhāvena virujjhati. Na hi sakkā ‘‘ṭhitikkhaṇe eva rūpaṃ āpāthamāgacchatī’’ti vattuṃ. Tathā hi sati na rūpassa ekādasa vā pañcadaseva vā cittakkhaṇā atītā, atha kho atirekaekādasapañcadasacittakkhaṇā. Tasmā yadipi pañcadvāre ṭhitippattameva rūpaṃ pasādaṃ ghaṭṭetīti yujjeyya, manodvāre pana uppādakkhaṇepi āpāthamāgacchatīti icchitabbametaṃ. Na hi manodvāre atītādīsu kiñci āpāthaṃ nāgacchatīti. Manodvāre ca evaṃ vuttaṃ ‘‘ekādasa cittakkhaṇā atītā, athāvasesapañcacittakkhaṇāyuke’’ti (vibha. aṭṭha. 227).<br/><br/>[03]Yo cettha cittassa ṭhitikkhaṇo vutto, so ca atthi natthīti vicāretabbo. ^b^Cittayamake^eb^ (yama. 2.cittayamaka.102) hi ‘‘uppannaṃ uppajjamānanti? Bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ, no ^a^M0.0023^ea^ ca uppajjamāna’’nti ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe cā’’ti. Tathā ‘‘nuppajjamānaṃ nuppannanti? Bhaṅgakkhaṇe nuppajjamānaṃ, no ca nuppanna’’nti ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe cā’’ti. Evaṃ ‘‘na niruddhaṃ na nirujjhamānaṃ, na nirujjhamānaṃ na niruddha’’nti etesaṃ paripuṇṇavissajjane ‘‘uppādakkhaṇe anāgatañcā’’ti vatvā ‘‘ṭhitikkhaṇe’’ti avacanaṃ, atikkantakālavāre ca ‘‘bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ vītikkanta’’nti vatvā ‘‘ṭhitikkhaṇe’’ti avacanaṃ ṭhitikkhaṇābhāvaṃ cittassa dīpeti. ^b^Suttesu^eb^pi hi ‘‘ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti tasseva (saṃ. ni. 3.38; a. ni. 3.47) ekassa aññathattābhāvato ‘‘yassā aññathattaṃ paññāyati, sā santatiṭhitī’’ti na na sakkā vattunti, vijjamānaṃ vā khaṇadvayasamaṅgiṃ ṭhitanti.<br/><br/>[03]Yo cettha cittanirodhakkhaṇe rūpuppādo vutto, so ca vicāretabbo ‘‘yassa vā pana samudayasaccaṃ nirujjhati, tassa dukkhasaccaṃ uppajjatīti? Noti vutta’’nti (yama. 1.saccayamaka.136). Yo ca cittassa uppādakkhaṇe rūpanirodho vutto, so ca vicāretabbo ‘‘yassa kusalā dhammā uppajjanti, tassa abyākatā dhammā nirujjhantīti? Notiādi (yama. 3ḍhammayamaka.163) vutta’’nti. Na ca cittasamuṭṭhānarūpameva sandhāya paṭikkhepo katoti sakkā vattuṃ ^a^V0.0023^ea^ cittasamuṭṭhānarūpādhikārassa abhāvā, abyākatasaddassa ca cittasamuṭṭhānarūpesveva appavattito. Yadi ^b^saṅkhārayamake^eb^ kāyasaṅkhārassa cittasaṅkhārena sahuppādekanirodhavacanato abyākata-saddena cittasamuṭṭhānamevettha gahitanti kāraṇaṃ vadeyya, tampi akāraṇaṃ. Na hi tena vacanena aññarūpānaṃ cittena sahuppādasahanirodhapaṭikkhepo kato, nāpi nānuppādanānānirodhānujānanaṃ, neva cittasamuṭṭhānato aññassa abyākatabhāvanivāraṇañca kataṃ, tasmā tathā appaṭikkhittānānuññātānivāritābyākatabhāvānaṃ sahuppādasahanirodhādikānaṃ kammajādīnaṃ etena cittassa uppādakkhaṇe nirodho paṭikkhittoti na sakkā kammajādīnaṃ cittassa uppādakkhaṇe nirodhaṃ vattuṃ. Yamakapāḷianussaraṇe ca sati uppādānantaraṃ cittassa bhijjamānatāti tasmiṃ khaṇe cittaṃ na ca rūpaṃ samuṭṭhāpeti vinassamānattā, nāpi ca aññassa rūpasamuṭṭhāpakassa sahāyabhāvaṃ gacchatīti paṭisandhicittena sahuppanno utu tadanantarassa cittassa uppādakkhaṇe rūpaṃ samuṭṭhāpeyya. Evañca sati rūpārūpānaṃ ādimhi saha rūpasamuṭṭhāpanato pubbāparatoti idampi natthi, atilahuparivattañca ^a^M0.0024^ea^ cittanti yena sahuppajjati, taṃ cittakkhaṇe rūpaṃ uppajjamānamevāti sakkā vattuṃ. Teneva hi taṃ paṭisandhito uddhaṃ acittasamuṭṭhānānaṃ attanā saha uppajjamānānaṃ na kenaci paccayena paccayo hoti, tadanantarañca taṃ ṭhitippattanti tadanantaraṃ cittaṃ tassa pacchājātapaccayo hoti, na sahajātapaccayoti. Yadi evaṃ ‘‘yassa kāyasaṅkhāro uppajjati, tassa vacīsaṅkhāro nirujjhatīti? No’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.128), vattabbanti ce? Na, cittanirodhakkhaṇe rūpuppādārambhābhāvatoti. Nippariyāyena hi cittassa uppādakkhaṇe eva rūpaṃ uppajjamānaṃ hoti, cittakkhaṇe pana avītivatte taṃ attano rūpasamuṭṭhāpanapurejātapaccayakiccaṃ na karoti, arūpañca tassa pacchājātapaccayo na hotīti ṭhitippattivisesālābhaṃ sandhāya pariyāyena idaṃ vuttanti.<br/><br/>[03]^b^Tato paraṃ panā^eb^ti etassa ‘‘ettha pana yadeta’’ntiādikāyapi saṅgahakathāya niṭṭhitāya purimakathāya sanniṭṭhānato ‘‘tato paṭṭhāya kammajarūpapaveṇī na pavattatī’’ti etena saha sambandhoti cutito paranti attho.<br/><br/>[03]^b^Rūpaṃ pana rūpena sahā^eb^tiādinā yathā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, tathā ekuppādekanirodhatā rūpānaṃ arūpehi, arūpānaṃ rūpehi ca natthīti katvā rūpānaṃ rūpeheva, arūpānañca arūpehi yojitā.<br/><br/>[03]^b^Sarīrassa^eb^^a^V0.0024^ea^^b^rūpaṃ^eb^ avayavabhūtanti attho, ghanabhūto puñjabhāvo ^b^ghanapuñjabhāvo,^eb^ na tilamuggādipuñjā viya sithilasambandhanānaṃ puñjoti attho. ^b^Ekuppādāditā^eb^ti yathāvutte tayo pakāre āha.<br/><br/>[03]^b^Heṭṭhā^eb^ti rūpakaṇḍavaṇṇanāyaṃ. ^b^Parinipphannāva hontī^eb^ti vikārarūpādīnañca rūpakaṇḍavaṇṇanāyaṃ parinipphannatāpariyāyo vuttoti katvā vuttaṃ. Parinipphannanipphannānaṃ ko visesoti? Pubbantāparantaparicchinno paccayehi nipphādito tilakkhaṇāhato sabhāvadhammo ^b^parinipphanno, nipphanno^eb^ pana asabhāvadhammopi hoti nāmaggahaṇasamāpajjanādivasena nipphādiyamānoti. ^b^Nirodhasamāpatti panā^eb^ti etena sabbampi upādāpaññattiṃ tadekadesena dassetīti veditabbaṃ.<br/><br/>[06]Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 6
title: saṅkhārakkhandhaniddesavaṇṇanā^pakiṇṇakakathāvaṇṇanā^kamādivinicchayakathāvaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^Dassanena^eb^^a^M0.0025^ea^^b^pahātabbā^eb^tiādinā paṭhamaṃ pahātabbā paṭhamaṃ vuttā, dutiyaṃ pahātabbā dutiyanti ayaṃ ^b^pahānakkamo^eb^. Anupubbapaṇītā bhūmiyo anupubbena vavatthitāti tāsaṃ vasena desanāya ^b^bhūmikkamo^eb^. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā’’tiādiko (saṃ. ni. 5.372, 382, 383; vibha. 355) ekakkhaṇepi satipaṭṭhānādisambhavato ^b^desanākkamova^eb^. Dānakathādayo anupubbukkaṃsato kathitā, uppattiādivavatthānābhāvato pana dānādīnaṃ idha desanākkamavacanaṃ. Desanākkamoti ca yathāvuttavavatthānābhāvato anekesaṃ vacanānaṃ saha pavattiyā asambhavato yena kenaci pubbāpariyena desetabbattā tena tenādhippāyena desanāmattasseva kamo vuccati. ^b^Abhedena hī^eb^ti rūpādīnaṃ bhedaṃ akatvā piṇḍaggahaṇenāti attho. ^b^Cakkhuādīnampi visayabhūta^eb^nti ekadesena rūpakkhandhaṃ samudāyabhūtaṃ vadati. ^b^Eva^eb^nti ettha vuttanayenāti adhippāyo. ‘‘Chadvārādhipati rājā’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.erakapattanāgarājavatthu) ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti (dha. pa. 1-2) ca vacanato viññāṇaṃ ^b^adhipati^eb^.<br/><br/>[03]Rūpakkhandhe ^a^V0.0025^ea^^b^‘‘sāsavaṃ upādāniya’’^eb^nti vacanaṃ anāsavānaṃ dhammānaṃ sabbhāvato rūpakkhandhassa taṃsabhāvatānivattanatthaṃ, na anāsavarūpanivattanatthanti. ^b^Anāsavāva khandhesu vuttā^eb^ti ettha aṭṭhānappayutto ^b^eva^eb^-saddo daṭṭhabbo, anāsavā khandhesveva vuttāti attho.<br/><br/>[03]Sabbasaṅkhatānaṃ sabhāgena ekajjhaṃ saṅgaho ^b^sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgaho^eb^. Sabhāgasabhāgena hi saṅgayhamānā sabbasaṅkhatā phassādayo pañcakkhandhā honti. Tattha ruppanādisāmaññena samānakoṭṭhāsā ‘‘sabhāgā’’ti veditabbā. Tesu saṅkhatābhisaṅkharaṇakiccaṃ āyūhanarasāya cetanāya balavanti sā ‘‘saṅkhārakkhandho’’ti vuttā, aññe ca ruppanādivisesalakkhaṇarahitā phassādayo saṅkhatābhisaṅkharaṇasāmaññenāti daṭṭhabbā. Phusanādayo pana sabhāvā visuṃ khandha-saddavacanīyā na hontīti dhammasabhāvaviññunā tathāgatena phassakhandhādayo na vuttāti daṭṭhabbāti. ‘‘Ye keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatavādā sassataṃ lokañca paññapenti attānañca, sabbe te imeyeva pañcupādānakkhandhe nissāya paṭicca, etesaṃ vā aññatara’’ntiādīnañca suttānaṃ vasena attattaniyagāhavatthussa etaparamatā daṭṭhabbā, etena ca vakkhamānasuttavasena ca khandhe eva nissāya ^a^M0.0026^ea^ parittārammaṇādivasena na vattabbā ca diṭṭhi uppajjati, khandhanibbānavajjassa sabhāvadhammassa abhāvatoti vuttaṃ hoti. Aññesañca khandha-saddavacanīyānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ sabbhāvato na pañcevāti etaṃ codanaṃ nivattetumāha ^b^‘‘aññesañca tadavarodhato’’^eb^ti.<br/><br/>[03]Dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhatāvasena vedanāya ^b^ābādhakattaṃ^eb^ daṭṭhabbaṃ. Rāgādisampayuttassa vipariṇāmādidukkhassa itthipurisādiākāraggāhikā taṃtaṃsaṅkappamūlabhūtā saññā ^b^samuṭṭhānaṃ^eb^. Rogassa pittādīni viya āsannakāraṇaṃ ^b^samuṭṭhānaṃ,^eb^ utubhojanavesamādīni viya mūlakāraṇaṃ ^b^nidānaṃ^eb^. ‘‘Cittassaṅgabhūtā cetasikā’’ti cittaṃ ^b^gilānūpamaṃ^eb^ vuttaṃ, sukhasaññādivasena vedanākāraṇāya hetubhāvato vedanābhojanassa chādāpanato ca saññā ^b^aparādhūpamā byañjanūpamā^eb^ ca, ‘‘pañca vadhakā paccatthikāti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti ^b^āsivisūpame^eb^ (saṃ. ni. 4.238) vadhakāti vuttā, ‘‘bhāroti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti ^b^bhārasutte^eb^ (saṃ. ni. 3.22) bhārāti, ‘‘atītaṃpāhaṃ addhānaṃ rūpena khajjiṃ, seyyathāpāhaṃ etarahi paccuppannena rūpena khajjāmi, ahañceva kho pana anāgataṃ rūpaṃ abhinandeyyaṃ, anāgatenapāhaṃ rūpena khajjeyyaṃ. Seyyathāpetarahi khajjāmī’’tiādinā ^b^khajjanīyapariyāyena^eb^ (saṃ. ni. 3.79) khādakāti ^a^V0.0026^ea^, ‘‘so aniccaṃ rūpaṃ ‘aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādinā ^b^yamakasutte^eb^ (saṃ. ni. 3.85) aniccādikāti. Yadipi imasmiṃ vibhaṅge avisesena khandhā vuttā, bāhullena pana upādānakkhandhānaṃ tadantogadhānaṃ daṭṭhabbatā vuttāti veditabbāti.<br/><br/>[03]^b^Desitādiccabandhunā^eb^ti desitaṃ ādiccabandhunā, desitāni vā. Gāthāsukhatthaṃ anunāsikalopo, nikāralopo vā kato.<br/><br/>[03]^b^Gahetuṃ na sakkā^eb^ti niccādivasena gahetuṃ na yuttanti attho.<br/><br/>[03]Rūpena saṇṭhānena phalakasadiso dissamāno kharabhāvābhāvā phalakakiccaṃ na karotīti ^b^‘‘na sakkā taṃ gahetvā phalakaṃ vā āsanaṃ vā kātu’’^eb^nti āha. ^b^Na tathā tiṭṭhatī^eb^ti niccādikā na hotīti attho, taṇhādiṭṭhīhi vā niccādiggahaṇavasena uppādādianantaraṃ bhijjanato gahitākārā hutvā na tiṭṭhatīti attho. ^b^Koṭisatasahassasaṅkhyā^eb^ti idaṃ ^a^M0.0027^ea^ na gaṇanaparicchedadassanaṃ, bahubhāvadassanameva panetaṃ daṭṭhabbaṃ. ^b^Udakajallaka^eb^nti udakalasikaṃ. Yathā udakatale bindunipātajanito vāto udakajallakaṃ saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā pupphuḷaṃ nāma karoti, evaṃ vatthumhi ārammaṇāpāthagamanajanito phasso anupacchinnaṃ kilesajallaṃ sahakārīpaccayantarabhāvena saṅkaḍḍhitvā vedanaṃ nāma karoti. Idañca kilesehi mūlakāraṇabhūtehi ārammaṇassādanabhūtehi ca nibbattaṃ vaṭṭagatavedanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Ukkaṭṭhaparicchedena vā cattāro paccayā vuttā, ūnehipi pana uppajjateva.<br/><br/>[03]^b^Nānālakkhaṇo^eb^ti vaṇṇagandharasaphassādīhi nānāsabhāvo. Māyāya dassitaṃ rūpaṃ ^b^‘‘māyā’’^eb^ti āha. Pañcapi upādānakkhandhā asubhādisabhāvā eva kilesāsucivatthubhāvāditoti asubhādito daṭṭhabbā eva. Tathāpi katthaci koci viseso sukhaggahaṇīyo hotīti āha ^b^‘‘visesato cā’’^eb^tiādi. Tattha cattāro satipaṭṭhānā catuvipallāsappahānakarāti tesaṃ gocarabhāvena rūpakkhandhādīsu asubhādivasena daṭṭhabbatā vuttā.<br/><br/>[03]^b^Khandhehi na vihaññati^eb^ parividitasabhāvattā. Vipassakopi hi tesaṃ vipattiyaṃ na dukkhamāpajjati, khīṇāsavesu pana vattabbameva natthi. Te hi āyatimpi khandhehi na bādhīyantīti ^a^V0.0027^ea^. ^b^Kabaḷīkārāhāraṃ parijānātī^eb^ti ‘‘āhārasamudayā rūpasamudayo’’ti (saṃ. ni. 3.56-57) vuttattā ajjhattikarūpe chandarāgaṃ pajahanto tassa samudayabhūte kabaḷīkārāhārepi chandarāgaṃ pajahatīti attho, ayaṃ pahānapariññā. Ajjhattikarūpaṃ pana pariggaṇhanto tassa paccayabhūtaṃ kabaḷīkārāhārampi pariggaṇhātīti ñātapariññā. Tassa ca udayavayānupassī hotīti tīraṇapariññā ca yojetabbā. Kāmarāgabhūtaṃ abhijjhaṃ sandhāya ^b^‘‘abhijjhākāyagantha’’^eb^nti āha. Asubhānupassanāya hi kāmarāgappahānaṃ hotīti. Kāmarāgamukhena vā sabbalobhappahānaṃ vadati. ‘‘Phassapaccayā vedanā’’ti vuttattā āhāraparijānane vuttanayena phassaparijānanañca yojetabbaṃ.<br/><br/>[03]Sukhatthameva bhavapatthanā hotīti vedanāya taṇhaṃ pajahanto ^b^bhavoghaṃ uttarati^eb^. Sabbaṃ vedanaṃ dukkhato passanto attano parena apubbaṃ dukkhaṃ uppāditaṃ, sukhaṃ ^a^M0.0028^ea^ vā vināsitaṃ na passati, tato ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādiāghātavatthuppahānato ^b^byāpādakāyaganthaṃ bhindati^eb^. ‘‘Sukhabahule sugatibhave suddhī’’ti gahetvā gosīlagovatādīhi suddhiṃ parāmasanto sukhapatthanāvaseneva parāmasatīti vedanāya taṇhaṃ pajahanto ^b^sīlabbatupādānaṃ na upādiyati^eb^. Manosañcetanā saṅkhārakkhandhova, saññā pana taṃsampayuttāti saññāsaṅkhāre anattato passanto manosañcetanāya chandarāgaṃ pajahati eva, tañca pariggaṇhāti tīreti cāti ^b^‘‘saññaṃ saṅkhāre…pe… parijānātī’’^eb^ti vuttaṃ.<br/><br/>[03]Avijjāya viññāṇe ghanaggahaṇaṃ hotīti ghanavinibbhogaṃ katvā taṃ aniccato passanto ^b^avijjoghaṃ uttarati^eb^. Mohabaleneva sīlabbataparāmāsaṃ hotīti taṃ pajahanto ^b^sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati^eb^.<br/><br/>[08]‘‘Yañca kho etaṃ, bhikkhave, vuccati cittaṃ itipi mano itipi viññāṇaṃ itipi, tatrāssutavā puthujjano nālaṃ nibbindituṃ, nālaṃ virajjituṃ, nālaṃ vimuccituṃ. Taṃ kissa hetu? Dīgharattaṃhetaṃ, bhikkhave, assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (saṃ. ni. 2.61) –<br/><br/>[07]Vacanato ^a^V0.0028^ea^ viññāṇaṃ niccato passanto diṭṭhupādānaṃ upādiyatīti aniccato passanto taṃ na upādiyatīti.<br/><br/>[06]Kamādivinicchayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.<br/><br/>[06]Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 7
title: pakiṇṇakakathāvaṇṇanā^abhidhammabhājanīyavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^34^eb^^b^.^eb^ Evaṃ yā ekavidhādinā vuttavedanānaṃ bhūmivasena jānitabbatā, taṃ vatvā puna sampayuttato dassitatādijānitabbappakāraṃ vattumāha ^b^‘‘apicā’’^eb^tiādi. ^b^Aṭṭhavidhena tatthā^eb^ti ^b^tattha^eb^-saddassa sattavidhabhedeneva yojanā chabbidhabhedena yojanāya sati aṭṭhavidhattābhāvato.<br/><br/>[03]^b^Pūraṇatthameva vutto^eb^ti dasavidhatāpūraṇatthameva vutto, na navavidhabhede viya nayadānatthaṃ. Kasmā? Tattha nayassa dinnattā. Bhinditabbassa hi bhedanaṃ nayadānaṃ, tañca tattha katanti. Yathā ca kusalattiko, evaṃ ‘‘kāyasamphassajā ^a^M0.0029^ea^ vedanā atthi sukhā, atthi dukkhā’’ti idampi pūraṇatthamevāti dīpitaṃ hoti aṭṭhavidhabhede nayassa dinnattā.<br/><br/>[03]Pubbe gahitato aññassa gahaṇaṃ vaḍḍhanaṃ gahaṇavaḍḍhanavasena, na purimagahite ṭhite aññupacayavasena. Vaḍḍhana-saddo vā chedanattho kesavaḍḍhanādīsu viyāti pubbe gahitassa aggahaṇaṃ chindanaṃ vaḍḍhanaṃ, dukatikānaṃ ubhayesaṃ vaḍḍhanaṃ ubhayavaḍḍhanaṃ, ubhayato vā pavattaṃ vaḍḍhanaṃ ubhayavaḍḍhanaṃ, tadeva ubhatovaḍḍhanakaṃ, tena nayanīharaṇaṃ ^b^ubhatovaḍḍhanakanīhāro^eb^. Vaḍḍhanakanayo vā vaḍḍhanakanīhāro, ubhayato pavatto vaḍḍhanakanīhāro ^b^ubhatovaḍḍhanakanīhāro^eb^. Tattha dukamūlakatikamūlakaubhatovaḍḍhanakesu duvidhatividhabhedānaṃyeva hi viseso. Aññe bhedā avisiṭṭhā, tathāpi paññāppabhedajananatthaṃ dhammavitakkena ñātivitakkādiniratthakavitakkanivāraṇatthaṃ imañca pāḷiṃ vitakkentassa dhammupasaṃhitapāmojjajananatthaṃ ekekassa vārassa gahitassa niyyānamukhabhāvato ca duvidhatividhabhedanānattavasena itarepi bhedā vuttāti veditabbā aññamaññāpekkhesu ^a^V0.0029^ea^ ekassa visesena itaresampi visiṭṭhabhāvato. Na kevalaṃ ekavidhova, atha kho duvidho ca. Na ca ekaduvidhova, atha kho tividhopi. Nāpi eka…pe… navavidhova, atha kho dasavidhopīti hi evañca te bhedā aññamaññāpekkhā, tasmā eko bhedo visiṭṭho attanā apekkhiyamāne, attānañca apekkhamāne aññabhede visesetīti tassa vasena tepi vattabbataṃ arahantīti vuttāti daṭṭhabbā.<br/><br/>[03]^b^Sattavidhenā^eb^tiādayo aññappabhedanirapekkhā kevalaṃ bahuppakāratādassanatthaṃ vuttāti sabbehi tehi pakārehi ^b^‘‘bahuvidhena vedanākkhandhaṃ dassesī’’^eb^ti vuttaṃ. Mahāvisayo rājā viya savisaye bhagavāpi ^b^mahāvisayatāya^eb^ appaṭihato ^b^yathā yathā icchati, tathā tathā desetuṃ sakkoti^eb^ sabbaññutānāvaraṇañāṇayogatoti attho. Duke vatvā tikā vuttāti tikā dukesu pakkhittāti yuttaṃ, dukā pana kathaṃ tikesu pakkhittāti? Parato vuttepi tasmiṃ tasmiṃ tike apekkhakāpekkhitabbavasena dukānaṃ yojitattā.<br/><br/>[03]^b^Kiriyamanodhātu āvajjanavasena labbhatī^eb^ti vuttaṃ, āvajjanā pana cakkhusamphassapaccayā na hoti. Na hi samānavīthiyaṃ pacchimo dhammo purimassa ^a^M0.0030^ea^ koci paccayo hoti. Ye ca vadanti ‘‘āvajjanavedanāva cakkhusaṅghaṭṭanāya uppannattā evaṃ vuttā’’ti, tañca na yuttaṃ. Na hi ‘‘cakkhurūpapaṭighāto cakkhusamphasso’’ti katthaci sutte vā aṭṭhakathāyaṃ vā vuttaṃ. Yadi so ca cakkhusamphasso siyā, cakkhuviññāṇasahajātāpi vedanā cakkhusamphassapaccayāti sā idha aṭṭhakathāyaṃ na vajjetabbā siyā. Pāḷiyañca ‘‘cakkhusamphassapaccayā vedanā atthi abyākatā’’ti ettha saṅgahitattā puna ‘‘cakkhusamphassajā vedanā’’ti na vattabbaṃ siyāti. Ayaṃ panetthādhippāyo – āvajjanavedanaṃ vinā cakkhusamphassassa uppatti natthīti taduppādikā sā tappayojanattā pariyāyena cakkhusamphassapaccayāti vattuṃ yuttāti, nippariyāyena pana cakkhusamphassassa paratova vedanā labbhanti.<br/><br/>[03]^b^Catuttiṃsacittuppādavasenā^eb^ti ettha rūpārūpāvacarānaṃ aggahaṇaṃ tesaṃ sayameva manodvārabhūtattā. Sabbabhavaṅgamano hi manodvāraṃ, cutipaṭisandhiyo ca tato anaññāti. Imasmiṃ pana catuvīsatividhabhede cakkhusamphassapaccayādikusalādīnaṃ samānavīthiyaṃ labbhamānatā aṭṭhakathāyaṃ vuttā, pāḷiyaṃ pana ekūnavīsaticatuvīsatikā saṅkhipitvā āgatāti ‘‘cakkhusamphassapaccayā ^a^V0.0030^ea^ vedanākkhandho atthi anupādinnānupādāniyo asaṃkiliṭṭhāsaṃkilesiko avitakkāvicāro’’tiādinā nānāvīthigatānaṃ labbhamānatāya vuttattā kusalattikassapi nānāvīthiyaṃ labbhamānatā yojetabbā. Aṭṭhakathāyaṃ pana samānavīthiyaṃ cakkhusamphassapaccayādikatā ekantikāti katvā ettha labbhamānatā dassitā, na pana asamānavīthiyaṃ labbhamānatā paṭikkhittā. Teneva ^b^‘‘tāni sattavidhādīsu yattha katthaci ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭantī’’^eb^ti āha. Na hi samānavīthiyaṃyeva upanissayakoṭisamatikkamabhāvanāhi labbhamānatā hoti. Tidhāpi ca labbhamānataṃ sandhāya ^b^‘‘yattha katthaci ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭantī’’^eb^ti vuccati.<br/><br/>[03]^b^Etānī^eb^ti yathādassitāni kusalādīni cittāni vadati, vedanāniddesepi ca etasmiṃ pubbaṅgamassa cittassa vasena kathetuṃ sukhanti cittasambandho kato. Teneva pana cittāni sattavidhabhede tikabhūmivasena, catuvīsatividhabhede dvāratikavasena, tiṃsavidhabhede dvārabhūmivasena, bahuvidhabhede dvāratikabhūmivasena dīpitānīti ^b^‘‘tesu yattha^eb^^a^M0.0031^ea^^b^katthaci ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭantī’’^eb^ti vuttaṃ. Kusalādīnaṃ dīpanā kāmāvacarādibhūmivasena kātabbā, tā ca bhūmiyo tiṃsavidhabhede sayamevāgatā, na ca sattavidhabhede viya dvāraṃ anāmaṭṭhaṃ, atibyattā ca ettha samānāsamānavīthīsu labbhamānatāti ^b^tiṃsavidhe…pe… sukhadīpanāni hontī’’^eb^ti vuttaṃ. Kasmā pana tiṃsavidhasmiṃyeva ṭhatvā dīpayiṃsu, nanu dvāratikabhūmīnaṃ āmaṭṭhattā bahuvidhabhede ṭhatvā dīpetabbānīti? Na, dīpetabbaṭṭhānātikkamato. Sattavidhabhedo hi dvārassa anāmaṭṭhattā dīpanāya aṭṭhānaṃ, catuvīsatividhabhede āmaṭṭhadvāratikā na bhūmiyo apekkhitvā ṭhapitā, tiṃsavidhabhede āmaṭṭhadvārabhūmiyo vuttā. Ye ca ṭhapitā, te cettha tikā apekkhitabbarahitā kevalaṃ bhūmīhi saha dīpetabbāva. Tenedaṃ dīpanāya ṭhānaṃ, tadatikkame pana ṭhānātikkamo hotīti.<br/><br/>[03]^b^Upanissayakoṭiyā^eb^ti ettha ‘‘saddhaṃ upanissāya dānaṃ detī’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.423) nānāvīthiyaṃ pakatūpanissayo vuttoti ekavīthiyaṃ kusalādīnaṃ cakkhusamphassādayo tadabhāve abhāvato jāti viya jarāmaraṇassa upanissayalesena paccayoti vattuṃ yujjeyya, idha pana ‘‘kasiṇarūpadassanahetūppannā parikammādivedanā cakkhusamphassapaccayā’’ti vakkhati, tasmā nānāvīthiyaṃ gatāni etāni cittāni cakkhusamphassapaccayā labbhamānānīti na upanissayaleso upanissayakoṭi, balavabalavānaṃ pana parikammādīnaṃ upanissayānaṃ sabbesaṃ ādibhūto ^a^V0.0031^ea^ upanissayo upanissayakoṭi. ‘‘Vālakoṭi na paññāyatī’’tiādīsu viya hi ādi, avayavo vā koṭi. Kasiṇarūpadassanato pabhuti ca kāmāvacarakusalādīnaṃ vedanānaṃ upanissayo pavattoti taṃ dassanaṃ upanissayakoṭi. Parikammādīni viya vā na balavaupanissayo dassananti tassa upanissayantabhāvena upanissayakoṭitā vuttā. Ghānādidvāresu tīsu upanissayakoṭiyā labbhamānattābhāvaṃ vadanto idha samānavīthi na gahitāti dīpeti. Dassanasavanāni viya hi kasiṇaparikammādīnaṃ ghāyanādīni upanissayā na hontīti tadalābho dīpitoti. Yadipi vāyokasiṇaṃ phusitvāpi gahetabbaṃ, purimena pana savanena vinā taṃ phusanaṃ sayameva mūlupanissayo yebhuyyena na hotīti tassa upanissayakoṭitā na vuttā.<br/><br/>[03]Ajjhāsayena ^a^M0.0032^ea^ sampattigato ^b^ajjhāsayasampanno,^eb^ sampannajjhāsayoti vuttaṃ hoti. ^b^Vattappaṭivatta^eb^nti khuddakañceva mahantañca vattaṃ, pubbe vā kataṃ ^b^vattaṃ,^eb^ pacchā kataṃ ^b^paṭivattaṃ. Evaṃ cakkhuviññāṇa^eb^nti ādimhi uppannaṃ āha, tato paraṃ uppannānipi pana kasiṇarūpadassanakalyāṇamittadassanasaṃvegavatthudassanādīni upanissayapaccayā hontiyevāti. Tena tadupanissayaṃ cakkhuviññāṇaṃ dassetīti veditabbaṃ.<br/><br/>[03]Yathābhūtasabhāvādassanaṃ ^b^asamapekkhanā^eb^. ‘‘Asmī’’ti rūpādīsu ^b^vinibandhassa^eb^. Sabhāvantarāmasanavasena ^b^parāmaṭṭhassa,^eb^ parāmaṭṭhavatoti attho. Ārammaṇādhigahaṇavasena anu anu uppajjanadhammatāya thirabhāvakilesassa ^b^thāmagatassa,^eb^ appahīnakāmarāgādikassa vā. ^b^Pariggahe ṭhito^eb^ti vīmaṃsāya ṭhito. Ettha ca ^b^asamapekkhanāyā^eb^tiādinā mohādīnaṃ kiccena pākaṭena tesaṃ uppattivasena vicāraṇā daṭṭhabbā. Rūpadassanena uppannakilesasamatikkamavasena pavattā rūpadassanahetukā hotīti ^b^‘‘cakkhusamphassapaccayā nāma jātā’’^eb^ti āha. Ettha ca cakkhusamphassassa catubhūmikavedanāya upanissayabhāvo eva pakārantarena kathito, tathā ‘‘bhāvanāvasenā’’ti ettha ca.<br/><br/>[03]Kalāpasammasanena ^b^tīṇi lakkhaṇāni āropetvā^eb^ udayabbayānupassanādikāya ^b^vipassanāpaṭipāṭiyā^eb^ ādimhi rūpārammaṇapariggahena rūpārammaṇaṃ sammasitvā, taṃmūlakaṃ vā sabbaṃ sammasanaṃ ādibhūte rūpārammaṇe pavattatīti katvā āha ^b^‘‘rūpārammaṇaṃ sammasitvā’’^eb^ti. Ettha ca ^a^V0.0032^ea^ nāmarūpapariggahādi sabbaṃ sammasanaṃ ^b^bhāvanā^eb^ti veditabbā. ^b^Rūpārammaṇaṃ sammasitvā^eb^ti ca yathāvuttacakkhuviññāṇassa ārammaṇabhūtaṃ rūpārammaṇaṃ vuttaṃ, na yaṃ kiñci. Ārammaṇena hi cakkhusamphassaṃ dassetīti. Evaṃ ‘‘rūpārammaṇe uppannaṃ kilesa’’nti etthāpi veditabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^Idaṃ phoṭṭhabbaṃ kiṃnissita^eb^nti cakkhudvāre viya yojanāya yathāsambhavaṃ āpodhātuyā aññamaññassa ca vasena mahābhūtanissitatā yojetabbā.<br/><br/>[03]^b^Jāti…pe… balavapaccayo hotī^eb^ti yathāvuttānaṃ bhayato dissamānānaṃ jātiādīnaṃ balavapaccayabhāvena tesaṃ bhayato dassanena sahajātassa manosamphassassa, tassa vā dassanassa dvārabhūtassa bhavaṅgamanosamphassassa balavapaccayabhāvaṃ dasseti.<br/><br/>[03]^b^Dhammārammaṇe^eb^ti ^a^M0.0033^ea^ na pubbe vutte jātiādiārammaṇeva, atha kho sabbasmiṃ rāgādivatthubhūte dhammārammaṇe. ^b^Vatthunissita^eb^nti ettha vedanādisaṅkhātassa dhammārammaṇekadesassa pariggahamukhena dhammārammaṇapariggahaṃ dasseti.<br/><br/>[03]^b^Manosamphasso^eb^ti viññāṇaṃ samphassassa kāraṇabhāvena gahitaṃ, tadeva attano phalasseva phalabhāvena vattuṃ na yuttaṃ kāraṇaphalasaṅkarabhāvena sotūnaṃ sammohajanakattāti āha ^b^‘‘na hi sakkā viññāṇaṃ manosamphassajanti niddisitu’’^eb^nti, na pana viññāṇassa manosamphassena sahajātabhāvassa abhāvā. Yasmā vā yathā ‘‘tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (ma. ni. 1.204; 3.420, 425-426; saṃ. ni. 4.60) vacanato indriyavisayā viya viññāṇampi phassassa visesapaccayo, na tathā phasso viññāṇassa, tasmā indriyavisayā viya viññāṇampi cakkhusamphassajādivacanaṃ na arahatīti cakkhusamphassajādibhāvo na katoti veditabbo.<br/><br/>[06]Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 8
title: abhidhammabhājanīyavaṇṇanā^pañhapucchakavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^150^eb^^b^.^eb^ Cittuppādarūpavasena ^a^V0.0033^ea^ taṃ taṃ samudāyaṃ ekekaṃ dhammaṃ katvā ^b^‘‘pañcapaṇṇāsa kāmāvacaradhamme’’^eb^ti āha. ^b^Rajjantassā^eb^tiādīsu rāgādayo chasu dvāresu sīlādayo ca pañca saṃvarā yathāsambhavaṃ yojetabbā, sammasanaṃ pana manodvāre eva. Rūpārūpāvacaradhammesu abhijjhādomanassādiuppatti atthīti tato satisaṃvaro ñāṇavīriyasaṃvarā ca yathāyogaṃ yojetabbā. Pariggahavacanena sammasanapaccavekkhaṇāni saṅgaṇhāti. ^b^Teyevā^eb^ti cattāro khandhā vuttā.<br/><br/>[03]Samāne desitabbe desanāmattassa parivaṭṭanaṃ ^b^parivaṭṭo^eb^. Tīsupi parivaṭṭesu katthaci kiñci ūnaṃ adhikaṃ vā natthīti katvā āha ^b^‘‘ekova paricchedo’’^eb^ti.<br/><br/>[06]Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.<br/><br/>[06]Khandhavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 9
title: āyatanavibhaṅgo^suttantabhājanīyavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^152^eb^^b^.^eb^^b^Visesato^eb^ti ^a^M0.0034^ea^^a^V0.0034^ea^ āyatana-saddattho viya asādhāraṇato cakkhādisaddatthatoti attho. ^b^Assādetī^eb^ti cakkhati-saddo ‘‘madhuṃ cakkhati byañjanaṃ cakkhatī’’ti rasasāyanattho atthīti tassa vasena atthaṃ vadati. ‘‘Cakkhuṃ kho, māgaṇḍiya, rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammudita’’nti (ma. ni. 2.209) vacanato cakkhu rūpaṃ assādeti. Satipi sotādīnaṃ saddārammaṇādiratibhāve niruḷhattā cakkhumhiyeva cakkhu-saddo pavattati padumādīsu paṅkajādisaddā viyāti daṭṭhabbaṃ. ^b^Vibhāveti cā^eb^ti saddalakkhaṇasiddhassa cakkhati-saddassa vasena atthaṃ vadati. Cakkhatīti hi ācikkhati, abhibyattaṃ vadatīti attho. Nayanassa ca vadantassa viya samavisamavibhāvanameva ācikkhananti katvā āha ^b^‘‘vibhāveti cāti attho’’^eb^ti. Anekatthattā vā dhātūnaṃ vibhāvanatthatā cakkhu-saddassa daṭṭhabbā. Rattaduṭṭhādikālesu kakaṇṭakarūpaṃ viya uddarūpaṃ viya ca ^b^vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ^eb^ rūpaṃ ^b^hadayaṅgatabhāvaṃ rūpayati^eb^ rūpamiva pakāsaṃ karoti, saviggahamiva katvā dassetīti attho. Vitthāraṇaṃ vā rūpa-saddassa attho, vitthāraṇañca pakāsanamevāti āha ^b^‘‘pakāsetī’’^eb^ti. Anekatthattā vā dhātūnaṃ pakāsanatthoyeva rūpa-saddo daṭṭhabbo, vaṇṇavācakassa rūpa-saddassa ^b^rūpayatī^eb^ti nibbacanaṃ, rūpavācakassa ruppatīti ayaṃ viseso.<br/><br/>[03]^b^Udāharīyatī^eb^ti vuccatīti-atthe vacanameva gahitaṃ siyā, na ca vacana-saddoyeva ettha saddo, atha kho sabbopi sotaviññeyyoti ^b^sappatī^eb^ti sakehi paccayehi sappīyati sotaviññeyyabhāvaṃ gamīyatīti attho. ^b^Sūcayatī^eb^ti attano vatthuṃ gandhavasena apākaṭaṃ ‘‘idaṃ sugandhaṃ ^a^V0.0035^ea^ duggandha’’nti pakāseti, paṭicchannaṃ vā pupphādivatthuṃ ‘‘ettha pupphaṃ atthi campakādi, phalamatthi ambādī’’ti pesuññaṃ karontaṃ viya hotīti attho. Rasaggahaṇamūlakattā āhārajjhoharaṇassa jīvitahetumhi āhārarase ninnatāya ^b^jīvitaṃ avhāyatī^eb^ti jivhā vuttā niruttilakkhaṇena. ^b^Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyo^eb^ti visesena ^b^kāyo^eb^ vutto anuttariyahetubhāvaṃ anāgacchantesu kāmarāganidānakammajanitesu kāmarāgassa ca visesapaccayesu ^a^M0.0035^ea^ ghānajivhākāyesu kāyassa visesatarasāsavapaccayattā. Tena hi phoṭṭhabbaṃ assādentā sattā methunampi sevanti. ^b^Uppattideso^eb^ti uppattikāraṇanti attho. Kāyindriyavatthukā vā cattāro khandhā balavakāmāsavādihetubhāvato visesena ^b^‘‘sāsavā’’^eb^ti vuttā, tesaṃ uppajjanaṭṭhānanti attho. ^b^Attano lakkhaṇaṃ dhārayantī^eb^ti ye visesalakkhaṇena āyatanasaddaparā vattabbā, te cakkhādayo tathā vuttāti aññe manogocarabhūtā dhammā sāmaññalakkhaṇeneva ekāyatanattaṃ upanetvā vuttā. Oḷārikavatthārammaṇamananasaṅkhātehi visayavisayibhāvehi purimāni pākaṭānīti tathā apākaṭā ca aññe manogocarā na attano sabhāvaṃ na dhārentīti imassatthassa dīpanattho dhamma-saddoti.<br/><br/>[03]^b^Vāyamantī^eb^ti attano kiccaṃ karonticceva attho. Imasmiñca atthe āyatanti etthāti āyatananti adhikaraṇattho āyatana-saddo, dutiyatatiyesu kattuattho. ^b^Te cā^eb^ti cittacetasikadhamme. Te hi taṃtaṃdvārārammaṇesu āyanti āgacchanti pavattantīti ^b^āyā^eb^ti. ^b^Vitthārentī^eb^ti pubbe anuppannattā līnāni apākaṭāni pubbantato uddhaṃ pasārenti pākaṭāni karonti uppādentīti attho.<br/><br/>[03]Ruḷhīvasena āyatana-saddassatthaṃ vattuṃ ^b^‘‘apicā’’^eb^tiādi āraddhaṃ. ^b^Taṃ nissitattā^eb^ti ettha mano manoviññāṇādīnaṃ cittacetasikānaṃ nissayapaccayo na hotīti tassa nesaṃ dvārabhāvo nissayabhāvoti daṭṭhabbo. ^b^Atthato^eb^ti vacanatthato, na vacanīyatthato. Vacanattho hettha vutto ‘‘cakkhatī’’tiādinā, na vacanīyattho ‘‘yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo’’tiādinā (dha. sa. 597) viyāti.<br/><br/>[03]^b^Tāvatvato^eb^ti anūnādhikabhāvaṃ dasseti. Tattha dvādasāyatanavinimuttassa kassaci dhammassa abhāvā adhikabhāvato codanā natthi, salakkhaṇadhāraṇaṃ pana sabbesaṃ sāmaññalakkhaṇanti ūnacodanā ^a^V0.0036^ea^ sambhavatīti dassento āha ^b^‘‘cakkhādayopi hī’’^eb^tiādi. ^b^Asādhāraṇa^eb^nti cakkhuviññāṇādīnaṃ asādhāraṇaṃ. Satipi asādhāraṇārammaṇabhāve cakkhādīnaṃ dvārabhāvena gahitattā dhammāyatane aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Dvārārammaṇabhāvehi vā asādhāraṇataṃ sandhāya ^b^‘‘asādhāraṇa’’^eb^nti vuttaṃ.<br/><br/>[03]Yebhuyyasahuppattiādīhi ^a^M0.0036^ea^ uppattikkamādiayutti yojetabbā. ^b^Ajjhattikesu hī^eb^ti etena ajjhattikabhāvena visayibhāvena ca ajjhattikānaṃ paṭhamaṃ desetabbataṃ dasseti. Tesu hi paṭhamaṃ desetabbesu pākaṭattā paṭhamataraṃ cakkhāyatanaṃ desitanti. ^b^Tato ghānāyatanādīnī^eb^ti ettha bahūpakārattābhāvena cakkhusotehi purimataraṃ adesetabbāni saha vattuṃ asakkuṇeyyattā ekena kamena desetabbānīti ghānādikkamena desitānīti adhippāyo. Aññathāpi hi desitesu na na sakkā codetuṃ, na ca sakkā sodhetabbāni na desetunti. Gocaro visayo etassāti ^b^gocaravisayo,^eb^ mano. Kassa pana gocaro etassa visayoti? Cakkhādīnaṃ pañcannampi. ^b^Viññāṇuppattikāraṇavavatthānato^eb^ti etena ca cakkhādianantaraṃ rūpādivacanassa kāraṇamāha.<br/><br/>[03]^b^Paccayabhedo^eb^ kammādibhedo. Nirayādiko apadādigatinānākaraṇañca ^b^gatibhedo^eb^. Hatthiassādiko khattiyādiko ca ^b^nikāyabhedo^eb^. Taṃtaṃsattasantānabhedo ^b^puggalabhedo^eb^. Yā ca cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ anantabhedatā vuttā, soyeva hadayavatthussa ca bhedo hoti. Tato manāyatanassa anantappabhedatā yojetabbā dukkhāpaṭipadādito ārammaṇādhipatiādibhedato ca. Imasmiṃ suttantabhājanīye vipassanā vuttāti vipassanupagamanañca viññāṇaṃ gahetvā ekāsītibhedatā manāyatanassa vuttā niddesavasena. Nīlaṃ nīlasseva ^b^sabhāgaṃ,^eb^ aññaṃ ^b^visabhāgaṃ,^eb^ evaṃ kusalasamuṭṭhānādibhedesu yojetabbaṃ. ^b^Tebhūmakadhammārammaṇavasenā^eb^ti pubbe vuttaṃ cakkhādivajjaṃ dhammārammaṇaṃ sandhāya vuttaṃ.<br/><br/>[03]Saparipphandakiriyāvasena īhanaṃ ^b^īhā^eb^. Cintanavasena byāpārakaraṇaṃ ^b^byāpāro^eb^. Tattha byāpāraṃ dassento āha ^b^‘‘na hi cakkhu rūpādīnaṃ evaṃ hotī’’^eb^ti. Īhaṃ dassento āha ^b^‘‘na ca tānī’’^eb^tiādi. Ubhayampi pana īhā ca hoti byāpāro cāti uppaṭipāṭivacanaṃ. ^b^Dhammatāvā^eb^ti sabhāvova, kāraṇasamatthatā vā. Īhābyāpārarahitānaṃ dvārādibhāvo ^b^dhammatā^eb^. Imasmiñca atthe ^b^ya^eb^nti etassa yasmāti attho. Purimasmiṃ sambhavanavisesanaṃ yaṃ-saddo. ‘‘Suñño ^a^V0.0037^ea^ gāmoti kho, bhikkhave, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.238) vacanato ^b^suññagāmo viya daṭṭhabbāni^eb^. Annapānasamohitanti ^a^M0.0037^ea^ gahite suññagāme yaññadeva bhājanaṃ parāmasīyati, taṃ taṃ rittakaṃyeva parāmasīyati, evaṃ dhuvādibhāvena gahitāni upaparikkhiyamānāni rittakāneva etāni dissantīti. Cakkhādidvāresu abhijjhādomanassuppādakabhāvena rūpādīni cakkhādīnaṃ ^b^abhighātakānī^eb^ti vuttāni. Ahisusumārapakkhikukkurasiṅgālamakkaṭā ^b^cha pāṇakā^eb^. Visamabilākāsagāmasusānavanāni ^b^tesaṃ gocarā^eb^. Tattha visamādiajjhāsayehi cakkhādīhi visamabhāvabilākāsagāmasusānasannissitasadisupādinnadhammavanabhāvehi abhiramitattā rūpādīnampi visamādisadisatā yojetabbā.<br/><br/>[03]^b^Hutvā abhāvaṭṭhenā^eb^ti idaṃ itaresaṃ catunnaṃ ākārānaṃ saṅgahakattā visuṃ vuttaṃ. Hutvā abhāvākāro eva hi uppādavayattākārādayoti. Tattha ^b^hutvā^eb^ti etena purimantavivittatāpubbakaṃ majjhe vijjamānataṃ dasseti, taṃ vatvā ^b^abhāva^eb^vacanena majjhe vijjamānatāpubbakaṃ, aparante avijjamānataṃ, ubhayenapi sadā abhāvo aniccalakkhaṇanti dasseti. Sabhāvavijahanaṃ ^b^vipariṇāmo,^eb^ jarābhaṅgehi vā parivattanaṃ, santānavikārāpatti vā. Sadā abhāvepi ciraṭṭhānaṃ siyāti taṃnivāraṇatthaṃ ^b^‘‘tāvakālikato’’^eb^ti āha. Uppādavayaññathattarahitaṃ ^b^niccaṃ,^eb^ na itarathāti ^b^niccapaṭikkhepato aniccaṃ,^eb^ niccapaṭipakkhatoti adhippāyo.<br/><br/>[03]Jātidhammatādīhi aniṭṭhatā ^b^paṭipīḷanaṃ^eb^. ^b^Paṭipīḷanaṭṭhenā^eb^ti ca yassa taṃ pavattati, taṃ puggalaṃ paṭipīḷanato, sayaṃ vā jarādīhi paṭipīḷanattāti attho. Parittaṭṭhitikassapi attano vijjamānakkhaṇe uppādādīhi abhiṇhaṃ sampaṭipīḷanattā ^b^‘‘abhiṇhasampaṭipīḷanato’’^eb^ti purimaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ visesetvā vadati, puggalassa pīḷanato ^b^dukkhamaṃ^eb^. Sukhapaṭipakkhabhāvato dukkhaṃ sukhaṃ paṭikkhipati nivāreti, dukkhavacanaṃ vā atthato sukhaṃ paṭikkhipatīti āha ^b^‘‘sukhapaṭikkhepato’’^eb^ti.<br/><br/>[03]Natthi etassa vasavattanako, nāpi idaṃ vasavattanakanti avasavattanakaṃ, attano parasmiṃ parassa ca attani vasavattanabhāvo vā vasavattanakaṃ, taṃ etassa natthīti avasavattanakaṃ, avasavattanakassa avasavattanako vā attho sabhāvo ^b^avasavattanakaṭṭho,^eb^ idañca sāmaññalakkhaṇaṃ. ^b^Tenā^eb^ti parassa attani ^b^vasavattanākārena suññaṃ^eb^. Imasmiñca atthe ^b^suññato^eb^ti etasseva ^a^V0.0038^ea^ visesanaṃ ^b^‘‘assāmikato’’^eb^ti. Atha vā ‘‘yasmā ^a^M0.0038^ea^ vā etaṃ…pe… mā pāpuṇātū’’ti evaṃ cintayamānassa kassaci tīsu ṭhānesu vasavattanabhāvo natthi, suññaṃ taṃ ^b^tena^eb^ attanoyeva ^b^vasavattanākārenā^eb^ti attho. Na idaṃ kassaci kāmakāriyaṃ, nāpi etassa kiñci kāmakāriyaṃ atthīti ^b^akāmakāriyaṃ^eb^. Etena avasavattanatthaṃ visesetvā dasseti.<br/><br/>[03]^b^Vibhavagati^eb^ vināsagamanaṃ. Santatiyaṃ bhavantaruppattiyeva ^b^bhavasaṅkantigamanaṃ^eb^. Santatiyā yathāpavattākāravijahanaṃ ^b^pakatibhāvavijahanaṃ^eb^. ‘‘Cakkhu anicca’’nti vutte cakkhuanicca-saddānaṃ ekatthattā aniccānaṃ sesadhammānampi cakkhubhāvo āpajjatīti etissā codanāya nivāraṇatthaṃ visesasāmaññalakkhaṇavācakānañca saddānaṃ ekadesasamudāyabodhanavisesaṃ dīpetuṃ ^b^‘‘apicā’’^eb^tiādimāha.<br/><br/>[03]^b^Kiṃ dassita^eb^nti vipassanācāraṃ kathentena kiṃ lakkhaṇaṃ dassitanti adhippāyo. ‘‘Katamā cānanda, anattasaññā? Idhānanda, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati ‘cakkhu anattā’ti…pe… ‘dhammā anattā’ti. Iti imesu chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu anattānupassī viharatī’’ti (a. ni. 10.60) avisesesu āyatanesu anattānupassanā vuttāti kāraṇabhūtānaṃ cakkhādīnaṃ, phalabhūtānañca cakkhuviññāṇādīnaṃ kāraṇaphalamattatāya anattatāya anattalakkhaṇavibhāvanatthāya āyatanadesanāti āha ^b^‘‘dvādasannaṃ…pe… anattalakkhaṇa’’^eb^nti. Yadipi aniccadukkhalakkhaṇāni ettha dassitāni, tehi ca anattalakkhaṇameva visesena dassitanti adhippāyo. ^b^Veti cā^eb^ti ettha ^b^iti^eb^-saddo samāpanattho. ^b^Iccassā^eb^ti ettha ^b^iti^eb^-saddo yathāsamāpitassa āropetabbadosassa nidassanattho. ^b^Eva^eb^nti ‘‘cakkhu attā’’ti evaṃ vāde satīti attho. ^b^Iccassā^eb^ti vā ^b^iti^eb^-saddo ‘‘iti vadantassā’’ti paravādissa dosalakkhaṇākāranidassanattho. ^b^Eva^eb^nti dosagamanappakāranidassanattho. Rūpe attani ‘‘evaṃ me rūpaṃ hotū’’ti attaniye viya sāminiddesāpattīti ce? Na, ‘‘mama attā’’ti gahitattā. ‘‘Mama attā’’ti hi gahitaṃ rūpaṃ vasavattitāya ‘‘evaṃ me hotū’’ti icchiyamānañca tatheva bhaveyya, icchatopi hi tassa rūpasaṅkhāto attā avasavatti cāti. ^b^Ābādhāyā^eb^ti evaṃ dukkhena. ^b^Paññāpana^eb^nti ^a^M0.0039^ea^ paresaṃ ñāpanaṃ. Anattalakkhaṇapaññāpanassa aññesaṃ avisayattā anattalakkhaṇadīpakānaṃ aniccadukkhalakkhaṇānañca paññāpanassa avisayatā dassitā hoti.<br/><br/>[03]Evaṃ ^a^V0.0039^ea^ pana duppaññāpanatā etesaṃ durūpaṭṭhānatāya hotīti tesaṃ anupaṭṭhahanakāraṇaṃ pucchanto āha ^b^‘‘imāni panā’’^eb^tiādi. Ṭhānādīsu nirantaraṃ pavattamānassa heṭṭhā vuttassa ^b^abhiṇhasampaṭipīḷanassa^eb^. Dhātumattatāya cakkhādīnaṃ samūhato vinibbhujjanaṃ ^b^nānādhātuvinibbhogo. Ghanenā^eb^ti cattāripi ghanāni ghanabhāvena ekattaṃ upanetvā vadati. Paññāyeva santativikopanāti daṭṭhabbaṃ. ^b^Yāthāvasarasato^eb^ti aviparītasabhāvato. Sabhāvo hi rasiyamāno aviraddhapaṭivedhena assādiyamāno ^b^‘‘raso’’^eb^ti vuccati. Aniccādīhi aniccalakkhaṇādīnaṃ aññattha vacanaṃ ruppanādivasena pavattarūpādiggahaṇato visiṭṭhassa aniccādiggahaṇassa sabbhāvā. Na hi nāmarūpaparicchedamattena kiccasiddhi hoti, aniccādayo ca rūpādīnaṃ ākārā daṭṭhabbā. Te panākārā paramatthato avijjamānā rūpādīnaṃ ākāramattāyevāti katvā ^b^aṭṭhasāliniyaṃ^eb^ (dha. sa. aṭṭha. 350) lakkhaṇārammaṇikavipassanāya khandhārammaṇatā vuttāti adhippāyamatte ṭhātuṃ yuttaṃ, nātidhāvituṃ. ‘‘Anicca’’nti ca gaṇhanto ‘‘dukkhaṃ anattā’’ti na gaṇhāti, tathā dukkhādiggahaṇe itarassāgahaṇaṃ. Aniccādiggahaṇāni ca niccasaññādinivattanakāni saddhāsamādhipaññindriyādhikāni tividhavimokkhamukhabhūtāni. Tasmā etesaṃ ākārānaṃ pariggayhamānānaṃ aññamaññaṃ viseso ca atthīti tīṇi lakkhaṇāni vuttāni.<br/><br/>[06]Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 10
title: suttantabhājanīyavaṇṇanā^abhidhammabhājanīyavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^167^eb^^b^.^eb^ Nāmarūpaparicchedakathā abhidhammakathāti suttante viya paccayayugaḷavasena akathetvā ajjhattikabāhiravasena abhiññeyyāni āyatanāni abbokārato abhidhammabhājanīye kathitāni. ^b^Āgammā^eb^ti sabbasaṅkhārehi nibbindassa visaṅkhāraninnassa gotrabhunā vivaṭṭitamānasassa maggena sacchikaraṇenāti attho. Sacchikiriyamānañhi taṃ adhigantvā ārammaṇapaccayabhūtañca ^a^M0.0040^ea^ paṭicca adhipatipaccayabhūte ca tamhi paramassāsabhāvena vinimuttasaṅkhārassa ca gatibhāvena patiṭṭhānabhūte patiṭṭhāya khayasaṅkhāto maggo rāgādayo khepetīti taṃsacchikaraṇābhāve rāgādīnaṃ anuppattinirodhagamanābhāvā ^b^‘‘taṃ āgamma rāgādayo khīyantī’’^eb^ti ^a^V0.0040^ea^ vuttaṃ. ^b^Suttato muñcitvā^eb^ti suttapadāni muñcitvā. Añño suttassa attho ‘‘mātaraṃ pitaraṃ hantvā’’tiādīsu (dha. pa. 294-295) viya āharitabbo, natthi suttapadeheva nīto atthoti attho.<br/><br/>[03]^b^Ekaṃ nāna^eb^nti cuṇṇitaṃ khuddakaṃ vā karaṇaṃ, ^b^cuṇṇīkaraṇa^eb^nti abahumānena vadati. ^b^Na tvaṃ ekaṃ nānaṃ jānāsī^eb^ti kiṃ ettakaṃ tvameva na jānāsīti attho. ^b^Nanu ñāte^eb^ti ‘‘yadipi pubbe na ñātaṃ, adhunāpi ñāte nanu sādhu hotī’’ti attano jānanaṃ paṭicchādetvā vikkhepaṃ karontaṃ nibandhati. ^b^Vibhajitvā^eb^ti akkharatthamatte aṭṭhatvā līnaṃ atthaṃ vibhajitvā uddharitvā nīharitvā kathitanti attho. ^b^Rāgādīnaṃ khayo^eb^ nāma abhāvamatto, na ca abhāvassa bahubhāvo atthi attano abhāvattāti vadantassa vacanapacchindanatthaṃ pucchati ^b^‘‘rāgakkhayo nāma rāgasseva khayo’’^eb^tiādi. Yadi hi rāgakkhayo dosādīnaṃ khayo na hoti, dosakkhayādayo ca rāgādīnaṃ khayā, aññamaññavisiṭṭhā bhinnā āpannā hontīti bahunibbānatā āpannā eva hoti, aññamaññaviseso ca nāma nissabhāvassa natthīti sasabhāvatā ca nibbānassa. ^b^Nava taṇhāmūlakā^eb^ ‘‘taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’’ti (dī. ni. 2.103; 3.359; a. ni. 9.23; vibha. 963) ādayo, tesu pariyesanādayo ca pariyesanādikarakilesā daṭṭhabbā. ^b^Diyaḍḍhakilesasahassaṃ^eb^ nidānakathāyaṃ vuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^Oḷārikatāya kāretabbo^eb^ti atisukhumassa nibbānassa oḷārikabhāvadosāpattiyā bodhetabbo, niggahetabbo vā. ^b^Vatthu^eb^nti upādinnakaphoṭṭhabbaṃ methunaṃ. Acchādīnampi nibbānappatti kasmā vuttā, nanu ‘‘kilesānaṃ accantaṃ anuppattinirodho nibbāna’’nti icchantassa kilesānaṃ vināso kañci kālaṃ appavatti nibbānaṃ na hotīti? Na, abhāvasāmaññato. Accantāpavatti hi kañci kālañca appavatti abhāvoyevāti natthi viseso. Savisesaṃ vā vadantassa abhāvatā āpajjatīti. Tiracchānagatehipi pāpuṇitabbattā tesampi pākaṭaṃ piḷandhanaṃ viya oḷārikaṃ thūlaṃ. Kevalaṃ pana kaṇṇe piḷandhituṃ na sakkoti, piḷandhanatopi vā thūlattā na sakkāti uppaṇḍento viya niggaṇhāti.<br/><br/>[03]Nibbānārammaṇakaraṇena ^a^M0.0041^ea^ gotrabhukkhaṇe kilesakkhayappatti panassa āpannāti maññamāno āha ^b^‘‘tvaṃ akhīṇesuyevā’’^eb^tiādi. Nanu ārammaṇakaraṇamattena kilesakkhayo anuppattoti na sakkā ^a^V0.0041^ea^ vattuṃ. Cittañhi atītānāgatādisabbaṃ ālambeti, na nipphannamevāti gotrabhupi maggena kilesānaṃ yā anuppattidhammatā kātabbā, taṃ ārabbha pavattissatīti? Na, appattanibbānassa nibbānārammaṇañāṇābhāvato. Na hi aññadhammā viya nibbānaṃ, taṃ pana atigambhīrattā appattena ālambituṃ na sakkā. Tasmā tena gotrabhunā pattabbena tikālikasabhāvātikkantagambhīrabhāvena bhavitabbaṃ, kilesakkhayamattataṃ vā icchato gotrabhuto puretaraṃ nipphannena kilesakkhayena. Tenāha ^b^‘‘tvaṃ akhīṇesuyeva kilesesu kilesakkhayaṃ nibbānaṃ paññapesī’’^eb^ti. Appattakilesakkhayārammaṇakaraṇe hi sati gotrabhuto puretaracittānipi ālambeyyunti.<br/><br/>[03]^b^Maggassa kilesakkhayaṃ nibbāna^eb^nti maggassa ārammaṇabhūtaṃ nibbānaṃ katamanti attho. ^b^Maggo^eb^tiādinā purimapucchādvayameva vivarati.<br/><br/>[03]^b^Na ca kiñcī^eb^ti rūpādīsu nibbānaṃ kiñci na hoti, na ca kadāci hoti, atītādibhāvena na vattabbanti vadanti, taṃ āgamma avijjātaṇhānaṃ kiñci ekadesamattampi na hoti, tadeva taṃ āgamma kadāci na ca hotīti attho yutto.<br/><br/>[06]Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 11
title: abhidhammabhājanīyavaṇṇanā^pañhapucchakavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^168^eb^^b^.^eb^^b^Na…pe… navattabbadhammārammaṇattā^eb^ti yathā sārammaṇā parittādibhāvena navattabbaṃ kiñci ārammaṇaṃ karonti, evaṃ kiñci ālambanato na navattabbakoṭṭhāsaṃ bhajatīti attho.<br/><br/>[06]Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.<br/><br/>[06]Āyatanavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 12
title: dhātuvibhaṅgo^suttantabhājanīyavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^172^eb^^b^.^eb^ Yadipi ^a^M0.0042^ea^^a^V0.0042^ea^ dhātusaṃyuttādīsu ‘‘dhātunānattaṃ vo, bhikkhave, desessāmi, katamañca, bhikkhave, dhātunānattaṃ? Cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātū’’tiādinā (saṃ. ni. 2.85) aṭṭhārasa dhātuyo āgatā, tā pana abhidhamme ca āgatāti sādhāraṇattā aggahetvā suttantesveva āgate tayo dhātuchakke gahetvā suttantabhājanīyaṃ vibhattanti veditabbaṃ. ^b^Sabbā dhātuyo^eb^ti aṭṭhārasapi. Suññe sabhāvamatte niruḷho ^b^dhātu^eb^-saddo daṭṭhabbo. ^b^Asamphuṭṭhadhātū^eb^ti catūhi mahābhūtehi abyāpitabhāvoti attho.<br/><br/>[03]^b^173^eb^^b^.^eb^^b^Pathavīdhātudvaya^eb^nti aṭṭhakathāyaṃ paduddhāro kato, pāḷiyaṃ pana ‘‘dveya’’nti āgacchati, attho pana yathāvuttova. ^b^Dvaya^eb^nti pana pāṭhe sati ayampi attho sambhavati. Dve avayavā etassāti dvayaṃ, pathavīdhātūnaṃ dvayaṃ ^b^pathavīdhātudvayaṃ,^eb^ dvinnaṃ pathavīdhātūnaṃ samudāyoti attho. Dve eva vā avayavā samuditā dvayaṃ, ^b^pathavīdhātudvaya^eb^nti. ‘‘Tattha katamā pathavīdhātu? Pathavīdhātudvayaṃ, esā pathavīdhātū’’ti saṅkhepena vissajjeti. ^b^Atthi ajjhattikā atthi bāhirā^eb^ti ettha ^b^ajjhattikabāhira^eb^-saddā na ajjhattikaduke viya ajjhattikabāhirāyatanavācakā, nāpi ajjhattattike vuttehi ajjhattabahiddhā-saddehi samānatthā, indriyabaddhānindriyabaddhavācakā pana ete. Tena ^b^‘‘sattasantānapariyāpannā’’^eb^tiādi vuttaṃ. ^b^Niyakajjhattā^eb^ti ca na paccattaṃ attani jātataṃ sandhāya vuttaṃ, atha kho sabbasattasantānesu jātatanti daṭṭhabbaṃ. ^b^Ajjhattaṃ paccatta^eb^nti vacanena hi sattasantānapariyāpannatāya ajjhattikabhāvaṃ dasseti, na pāṭipuggalikatāya. ^b^Sabhāvākārato^eb^ti āpādīhi visiṭṭhena attano eva sabhāvabhūtena gahetabbākārena.<br/><br/>[03]^b^Kesā^eb^^a^V0.0043^ea^^b^kakkhaḷattalakkhaṇā^eb^ti kakkhaḷatādhikatāya vuttā. ^b^Pāṭiyekko koṭṭhāso^eb^ti pathavīkoṭṭhāsamatto suññoti attho. Matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjaggahaṇena gahitanti idha visuṃ na vuttanti veditabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^Iminā^eb^ti ^a^M0.0043^ea^ ‘‘seyyathidaṃ kesā’’tiādinā. ^b^Kammaṃ katvā^eb^ti payogaṃ vīriyaṃ āyūhanaṃ vā katvāti attho. Bhogakāmena kasiyādīsu viya arahattakāmena ca imasmiṃ manasikāre kammaṃ kattabbanti. ^b^Pubbapalibodhā^eb^ti āvāsādayo dīghakesādike khuddakapalibodhe aparapalibodhāti apekkhitvā vuttā.<br/><br/>[03]Vaṇṇādīnaṃ pañcannaṃ vasena manasikāro dhātupaṭikūlavaṇṇamanasikārānaṃ sādhāraṇo pubbabhāgoti nibbattitadhātumanasikāraṃ dassetuṃ ^b^‘‘avasāne evaṃ manasikāro pavattetabbo’’^eb^ti āha. ^b^Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā^eb^ti kāraṇassa ca phalassa ca abyāpāratāya dhātumattataṃ dasseti. Ābhogapaccavekkhaṇādīnampi evameva abyāpāratā daṭṭhabbā. Na hi tāni, tesañca kāraṇāni ābhujitvā paccavekkhitvā ca uppajjanti karonti cāti. ^b^Lakkhaṇavasenā^eb^ti ‘‘kakkhaḷaṃ kharigata’’ntiādivacanaṃ sandhāya vuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^Vekantakaṃ^eb^ ekā lohajāti. ^b^Nāganāsikalohaṃ^eb^ lohasadisaṃ lohavijāti haliddivijāti viya. Tiputambādīhi missetvā kataṃ karaṇena nibbattattā ^b^kittimalohaṃ. Morakkhādīni^eb^ evaṃnāmānevetāni. ^b^Sāmuddikamuttā^eb^ti nidassanamattametaṃ, sabbāpi pana muttā muttā eva.<br/><br/>[03]^b^174^eb^^b^.^eb^ Appetīti ^b^āpo,^eb^ ābandhanavasena sesabhūtattayaṃ pāpuṇāti silesatīti attho. ^b^Yūsabhūto^eb^ti rasabhūto. ^b^Vakkahadayayakanapapphāsāni tementa^eb^nti ettha yakanaṃ heṭṭhābhāgapūraṇena, itarāni tesaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharaṇena temeti. ^b^Heṭṭhā leḍḍukhaṇḍāni temayamāne^eb^ti temakatemitabbānaṃ abyāpārasāmaññanidassanatthāyeva upamā daṭṭhabbā, na ṭhānasāmaññanidassanatthāya. Sannicitalohitena temetabbānaṃ kesañci heṭṭhā, kassaci upari ṭhitatañhi satipaṭṭhānavibhaṅge vakkhatīti, yakanassa heṭṭhābhāgo ‘‘ṭhitaṃ mayi lohita’’nti na jānāti, vakkādīni ‘‘amhe temayamānaṃ lohitaṃ ṭhita’’nti na jānantīti evaṃ yojanā kātabbā. Yathā ^a^V0.0044^ea^ pana bhesajjasikkhāpade niyamo atthi ‘‘yesaṃ maṃsaṃ kappati, tesaṃ khīra’’nti, evamidha natthi.<br/><br/>[03]^b^175^eb^^b^.^eb^^b^Tejanavasenā^eb^ti nisitabhāvena tikkhabhāvena. Sarīrassa pakatiṃ atikkamitvā uṇhabhāvo ^b^santāpo,^eb^ sarīradahanavasena pavatto ^a^M0.0044^ea^ mahādāho ^b^paridāho^eb^. Ayametesaṃ viseso. ^b^Yena jīrīyatī^eb^ti ekāhikādijararogena jīrīyatītipi attho yujjati. Satavāraṃ tāpetvā udake pakkhipitvā uddhaṭasappi ^b^satadhotasappī^eb^ti vadanti. Rasasoṇitamedamaṃsanhāruaṭṭhiaṭṭhimiñjā ^b^rasādayo^eb^. Keci nhāruṃ apanetvā sukkaṃ sattamadhātuṃ avocunti. ^b^Pākatiko^eb^ti khobhaṃ appatto sadā vijjamāno. ^b^Petaggi^eb^ mukhato bahi niggatova idha gahito.<br/><br/>[03]^b^176^eb^^b^.^eb^^b^Vāyanavasenā^eb^ti savegagamanavasena, samudīraṇavasena vā.<br/><br/>[03]^b^177^eb^^b^.^eb^^b^Iminā yasmiṃ ākāse…pe… taṃ kathita^eb^nti idaṃ kasiṇugghāṭimākāsassa akathitataṃ, ajaṭākāsassa ca kathitataṃ dassetuṃ vuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^179^eb^^b^.^eb^ Sukhadukkhānaṃ pharaṇabhāvo sarīraṭṭhakautussa sukhadukkhaphoṭṭhabbasamuṭṭhānapaccayabhāvena yathābalaṃ sarīrekadesasakalasarīrapharaṇasamatthatāya vutto, somanassadomanassānaṃ iṭṭhāniṭṭhacittajasamuṭṭhāpanena tatheva pharaṇasamatthatāya. Evaṃ etesaṃ sarīrapharaṇatāya ekassa ṭhānaṃ itaraṃ paharati, itarassa ca aññanti aññamaññena sappaṭipakkhataṃ dasseti, aññamaññapaṭipakkhaoḷārikappavatti eva vā etesaṃ pharaṇaṃ. Vatthārammaṇāni ca pabandhena pavattihetubhūtāni pharaṇaṭṭhānaṃ daṭṭhabbaṃ, ubhayavato ca puggalassa vasena ayaṃ sappaṭipakkhatā dassitā sukhadassanīyattā.<br/><br/>[03]^b^181^eb^^b^.^eb^^b^Kilesakāmaṃ sandhāyā^eb^ti ‘‘saṅkappo kāmo rāgo kāmo’’ti (mahāni. 1; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 8) ettha vuttaṃ saṅkappaṃ sandhāyāti adhippāyo. Sopi hi vibādhati upatāpeti cāti kilesasanthavasambhavato kilesakāmo vibhatto kilesavatthusambhavato vā. ^b^Kāmapaṭisaṃyuttā^eb^ti kāmarāgasaṅkhātena kāmena sampayuttā, kāmapaṭibaddhā vā. Aññesu ca kāmapaṭisaṃyuttadhammesu vijjamānesu vitakkeyeva kāmopapado dhātusaddo niruḷho veditabbo vitakkassa ^a^V0.0045^ea^ kāmappasaṅgappavattiyā sātisayattā. Esa nayo ^b^byāpādadhātu^eb^ādīsu. Parassa attano ca dukkhāyanaṃ ^b^vihiṃsā^eb^. ^b^Vihiṃsantī^eb^ti hantuṃ icchanti.<br/><br/>[03]^b^182^eb^^b^.^eb^ Ubhayattha uppannopi abhijjhāsaṃyogena kammapathajananato anabhijjhākammapathabhindanato ca kāmavitakko ^b^‘‘kammapathabhedo’’^eb^ti vutto ^a^M0.0045^ea^. ^b^Byāpādo panā^eb^ti byāpādavacanena byāpādavitakkaṃ dasseti. So hi byāpādadhātūti. Tathā vihiṃsāya vihiṃsādhātuyā ca byāpādavasena yathāsambhavaṃ pāṇātipātādivasena ca kammapathabhedo yojetabbo. ^b^Etthā^eb^ti dvīsu tikesu. Sabbakāmāvacarasabbakusalasaṅgāhakehi itare dve dve saṅgahetvā kathanaṃ ^b^sabbasaṅgāhikakathā. Etthā^eb^ti pana etasmiṃ chakketi vuccamāne kāmadhātuvacanena kāmāvacarānaṃ nekkhammadhātuādīnañca gahaṇaṃ āpajjati.<br/><br/>[03]^b^Labhāpetabbā^eb^ti cakkhudhātādibhāvaṃ labhamānā dhammā nīharitvā dassanena labhāpetabbā. Carati etthāti cāro, kiṃ carati? Sammasanaṃ, sammasanassa cāro ^b^sammasanacāro,^eb^ tebhūmakadhammānaṃ adhivacanaṃ.<br/><br/>[06]Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 13
title: suttantabhājanīyavaṇṇanā^abhidhammabhājanīyavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^183^eb^^b^.^eb^^b^Cakkhussā^eb^ti visesakāraṇaṃ asādhāraṇasāmibhāvena niddiṭṭhaṃ. Tañhi puggalantarāsādhāraṇaṃ nīlādisabbarūpasādhāraṇañca. ^b^Vidahatī^eb^ti evaṃ evañca tayā pavattitabbanti viniyujjamānaṃ viya uppādetīti attho. ^b^Vidahatī^eb^ti ca dhātuattho eva visiṭṭho upasaggena dīpitoti vināpi upasaggena dhātūti eso saddo tamatthaṃ vadatīti daṭṭhabbo. Kattukammabhāvakaraṇādhikaraṇesu dhātupadasiddhi hotīti pañcapi ete atthā vuttā. ^b^Suvaṇṇarajatādidhātuyo^eb^ suvaṇṇādīnaṃ bījabhūtā selādayo.<br/><br/>[03]^b^Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo^eb^ti etthāpi dhātīti dhātūti padasiddhi veditabbā. Dhātu-saddo ^a^V0.0046^ea^ eva hi dhāraṇatthopi hotīti. Kattuatthopi cāyaṃ purimena asadisoti nissattasabhāvamattadhāraṇañca dhātu-saddassa padhāno atthoti visuṃ vutto. ^b^Dhātuyo viya dhātuyo^eb^ti ettha sīha-saddo viya kesarimhi niruḷho purisesu, selāvayavesu niruḷho dhātu-saddo ca cakkhādīsu upacarito daṭṭhabbo. Ñāṇañca ñeyyañca ñāṇañeyyāni, tesaṃ avayavā tappabhedabhūtā dhātuyo ^b^ñāṇañeyyāvayavā^eb^. Tattha ñāṇappabhedā dhammadhātuekadeso, ñeyyappabhedā aṭṭhārasāpīti ñāṇañeyyāvayavamattā dhātuyo ^a^M0.0046^ea^ honti. Atha vā ñāṇena ñātabbo sabhāvo dhātusaddena vuccamāno aviparītato ñāṇañeyyo, na diṭṭhiādīhi viparītaggāhakehi ñeyyoti attho. Tassa ñāṇañeyyassa avayavā cakkhādayo. Visabhāgalakkhaṇāvayavesu rasādīsu niruḷho dhātu-saddo tādisesu aññāvayavesu cakkhādīsu upacarito daṭṭhabbo, rasādīsu viya vā cakkhādīsu niruḷhova. ^b^Nijjīvamattassetaṃ adhivacana^eb^nti etena nijjīvamattapadatthe dhātu-saddassa niruḷhataṃ dasseti. Cha dhātuyo etassāti ^b^chadhātuyo,^eb^ yo loke ‘‘puriso’’ti dhammasamudāyo vuccati, so chadhāturo channaṃ pathavīādīnaṃ nijjīvamattasabhāvānaṃ samudāyamatto, na ettha jīvo puriso vā atthīti attho.<br/><br/>[03]Cakkhādīnaṃ kamo pubbe vuttoti idha ekekasmiṃ tike tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ dhātūnaṃ kamaṃ dassento āha ^b^‘‘hetuphalānupubbavavatthānavasenā’’^eb^ti. Hetuphalānaṃ anupubbavavatthānaṃ hetuphalabhāvova. Tattha ^b^hetū^eb^ti paccayo adhippeto. ^b^Phala^eb^nti paccayuppannanti āha ^b^‘‘cakkhudhātū’’^eb^tiādi. Manodhātudhammadhātūnañca manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabbo, dvārabhūtamanovasena vā tassā manodhātuyā.<br/><br/>[03]^b^Sabbāsaṃ vasenā^eb^ti yathāvuttānaṃ ābhādhātuādīnaṃ pañcatiṃsāya dhātūnaṃ vasena. Aparamatthasabhāvassa paramatthasabhāvesu na kadāci antogadhatā atthīti āha ^b^‘‘sabhāvato vijjamānāna’’^eb^nti. Candābhāsūriyābhādikā vaṇṇanibhā evāti āha ^b^‘‘rūpadhātuyeva hi ābhādhātū’’^eb^ti. ^b^Rūpādipaṭibaddhā^eb^ti rāgavatthubhāvena gahetabbākāro subhanimittanti sandhāya ‘‘rūpādayovā’’ti avatvā paṭibaddhavacanaṃ āha. Asatipi rāgavatthubhāve ‘‘kusalavipākārammaṇā subhā dhātū’’ti dutiyo vikappo vutto. ^b^Vihiṃsādhātu^eb^ cetanā, paraviheṭhanachando vā. ^b^Avihiṃsā^eb^ karuṇā.<br/><br/>[03]^b^Ubhopī^eb^ti ^a^V0.0047^ea^ dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo. ^b^Hīnādīsu^eb^ purimanayena hīḷitā cakkhādayo ^b^hīnā,^eb^ sambhāvitā ^b^paṇītā,^eb^ nātihīḷitā nātisambhāvitā ^b^majjhimā^eb^ti khandhavibhaṅge āgatahīnadukatoyeva nīharitvā majjhimā dhātu vuttāti veditabbā. Viññāṇadhātu yadipi chaviññāṇadhātuvasena vibhattā, tathāpi ‘‘viññāṇadhātuggahaṇena tassā purecārikapacchācārikattā manodhātu gahitāva hotī’’ti vuttattā āha ^a^M0.0047^ea^^b^‘‘viññāṇadhātu…pe… sattaviññāṇasaṅkhepoyevā’’^eb^ti. Anekesaṃ cakkhudhātuādīnaṃ, tāsu ca ekekissā nānappakāratāya nānādhātūnaṃ vasena anekadhātunānādhātuloko vuttoti āha ^b^‘‘aṭṭhārasadhātuppabhedamattamevā’’^eb^ti.<br/><br/>[03]^b^‘‘Cakkhusotaghānajivhākāyamanomanoviññāṇadhātubhedenā’’^eb^ti aṭṭhakathāyaṃ likhitaṃ. Tattha na cakkhādīnaṃ kevalena dhātu-saddena sambandho adhippeto vijānanasabhāvassa pabhedavacanato. Viññāṇadhātu-saddena sambandhe kariyamāne dve manogahaṇāni na kattabbāni. Na hi dve manoviññāṇadhātuyo atthīti. ^b^‘‘Cakkhu…pe… kāyamanoviññāṇamanodhātū’’^eb^ti vā vattabbaṃ atulyayoge dvandasamāsābhāvato. Ayaṃ panettha pāṭho siyā ‘‘cakkhu…pe… kāyaviññāṇamanomanoviññāṇadhātubhedenā’’ti.<br/><br/>[03]Khandhāyatanadesanā ^b^saṅkhepadesanā,^eb^ indriyadesanā ^b^vitthāradesanā^eb^ti tadubhayaṃ apekkhitvā ^b^nātisaṅkhepavitthārā dhātudesanā^eb^. Atha vā suttantabhājanīye vuttadhātudesanā ^b^atisaṅkhepadesanā,^eb^ ābhādhātuādīnaṃ anekadhātunānādhātuantānaṃ vasena desetabbā ^b^ativitthāradesanā^eb^ti tadubhayaṃ apekkhitvā ayaṃ ^b^‘‘nātisaṅkhepavitthārā’’^eb^ti.<br/><br/>[03]^b^Bherītalaṃ viya cakkhudhātu^eb^ saddassa viya viññāṇassa nissayabhāvato. Etāhi ca upamāhi nijjīvānaṃ bherītaladaṇḍādīnaṃ samāyoge nijjīvānaṃ saddādīnaṃ viya nijjīvānaṃ cakkhurūpādīnaṃ samāyoge nijjīvānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattīti kāraṇaphalānaṃ dhātumattattā kārakavedakabhāvavirahaṃ dasseti.<br/><br/>[03]^b^Purecarānucarā viyā^eb^ti nijjīvassa kassaci keci nijjīvā purecarānucarā viyāti attho. Manodhātuyeva vā attano khaṇaṃ anativattantī attano khaṇaṃ anativattantānaṃyeva cakkhuviññāṇādīnaṃ avijjamānepi purecarānucarabhāve pubbakālāparakālatāya ^b^purecarānucarā^eb^ viya daṭṭhabbāti ^a^V0.0048^ea^ attho. ^b^Sallamiva sūlamiva^eb^ tividhadukkhatāsamāyogato daṭṭhabbo. Āsāyeva dukkhaṃ ^b^āsādukkhaṃ,^eb^ āsāvighātaṃ dukkhaṃ vā. Saññā hi abhūtaṃ dukkhadukkhampi subhādito sañjānantī taṃ āsaṃ tassā ca vighātaṃ ^a^M0.0048^ea^ āsīsitasubhādiasiddhiyā janetīti. Kammappadhānā saṅkhārāti ^b^‘‘paṭisandhiyaṃ pakkhipanato’’^eb^tiādimāha. ^b^Jātidukkhānubandhanato^eb^ti attanā nibbattiyamānena jātidukkhena anubandhattā. Bhavapaccayā jāti hi jātidukkhanti. Padumaṃ viya dissamānaṃ khuracakkaṃ viya rūpampi itthiyādibhāvena dissamānaṃ nānāvidhupaddavaṃ janeti. Sabbe anatthā rāgādayo jātiādayo ca visabhūtā asantā sappaṭibhayā cāti tappaṭipakkhabhūtattā amatādito daṭṭhabbā.<br/><br/>[03]^b^Muñcitvāpi aññaṃ gahetvāvā^eb^ti etena makkaṭassa gahitaṃ sākhaṃ muñcitvāpi ākāse ṭhātuṃ asamatthatā viya gahitārammaṇaṃ muñcitvāpi aññaṃ aggahetvā pavattituṃ asamatthatāya makkaṭasamānataṃ dasseti. Aṭṭhivedhaviddhopi ^b^damathaṃ^eb^ anupagacchanto duṭṭhasso ^b^assakhaḷuṅko^eb^. Raṅgagato naṭo ^b^raṅganaṭo^eb^.<br/><br/>[03]^b^184^eb^^b^.^eb^^b^Cakkhuñca paṭicca rūpe cā^eb^tiādinā dvārārammaṇesu ekavacanabahuvacananiddesā ekanānāsantānagatānaṃ ekasantānagataviññāṇapaccayabhāvato ekanānājātikattā ca.<br/><br/>[03]^b^Sabbadhammesū^eb^ti ettha ^b^sabba^eb^-saddo adhikāravasena yathāvuttaviññāṇasaṅkhāte ārammaṇasaṅkhāte vā padesasabbasmiṃ tiṭṭhatīti daṭṭhabbo. Manoviññāṇadhātuniddese ‘‘cakkhuviññāṇadhātuyā uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati manodhātu, manodhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati citta’’nti cakkhuviññāṇadhātānantaraṃ manodhātu viya manodhātānantarampi uppajjati cittanti yāva aññā manodhātu uppajjissati, tāva pavattaṃ sabbaṃ cittaṃ ekattena gahetvā vuttanti evampi attho labbhati. Evañhi sati manoviññāṇadhātānantaraṃ uppannāya manodhātuyā manoviññāṇadhātubhāvappasaṅgo na hotiyeva. Pañcaviññāṇadhātumanodhātukkamanidassanañhi tabbidhurasabhāvena uppattiṭṭhānena ca paricchinnassa cittassa manoviññāṇadhātubhāvadassanatthaṃ, na anantaruppattimattenāti tabbidhurasabhāve ekattaṃ upanetvā dassanaṃ yujjati. Anupanītepi ekatte tabbidhurasabhāve ekasmiṃ dassite sāmaññavasena aññampi sabbaṃ taṃ sabhāvaṃ dassitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. ^b^Pi^eb^-saddena manoviññāṇadhātusampiṇḍane ^a^V0.0049^ea^ ca sati ‘‘manoviññāṇadhātuyāpi samanantarā uppajjati cittaṃ…pe… tajjā manoviññāṇadhātū’’ti ^a^M0.0049^ea^ manoviññāṇadhātuggahaṇena bhavaṅgānantaraṃ uppannaṃ manodhātucittaṃ nivattitaṃ hotīti ce? Na, tassā manoviññāṇadhātubhāvāsiddhito. Na hi yaṃ codīyati, tadeva parihārāya hotīti.<br/><br/>[03]^b^Manodhātuyāpi manoviññāṇadhātuyāpī^eb^ti manadvayavacanena dvinnaṃ aññamaññavidhurasabhāvatā dassitāti teneva manodhātāvajjanassa manoviññāṇadhātubhāvo nivattitoti daṭṭhabbo. Vutto hi tassa manoviññāṇadhātuvidhuro manodhātusabhāvo ^b^‘‘sabbadhammesu vā pana paṭhamasamannāhāro uppajjatī’’^eb^tiādinā. ^b^Sā sabbāpī^eb^ti etaṃ mukhamattanidassanaṃ. Na hi javanapariyosānā eva manoviññāṇadhātu, tadārammaṇādīnipi pana hontiyevāti. Evaṃ pañcaviññāṇadhātumanodhātuvisiṭṭhasabhāvavasena sabbaṃ manoviññāṇadhātuṃ dassetvā puna manodvāravasena sātisayaṃ javanamanoviññāṇadhātuṃ dassento ^b^‘‘manañca paṭiccā’’^eb^tiādimāha. Yadi pana channaṃ dvārānaṃ vasena javanāvasānāneva cittāni idha ‘‘manoviññāṇadhātū’’ti dassitānīti ayamattho gayheyya, cutipaṭisandhibhavaṅgānaṃ aggahitattā sāvasesā desanā āpajjati, tasmā yathāvuttena nayena attho veditabbo. Chadvārikacittehi vā samānalakkhaṇāni aññānipi ‘‘manoviññāṇadhātū’’ti dassitānīti veditabbāni.<br/><br/>[03]^b^Paṭiccāti āgataṭṭhāne^eb^ti ettha ‘‘mano ca nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotī’’tiādīsu (ma. ni. 1.455) visuṃ kātuṃ yuttaṃ, idha pana ‘‘cakkhuñca paṭiccā’’tiādīsu ca-saddena sampiṇḍetvā āvajjanassapi cakkhādisannissitatākaraṇaṃ viya ^b^manañca paṭiccāti āgataṭṭhāne^eb^ manodvārasaṅkhātabhavaṅgasannissitameva āvajjanaṃ kātabbanti adhippāyo.<br/><br/>[06]Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 14
title: abhidhammabhājanīyavaṇṇanā^pañhapucchakavaṇṇanā^^^
content:
  [03]Pañhapucchakaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānamevāti.<br/><br/>[06]Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.<br/><br/>[06]Dhātuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 15
title: saccavibhaṅgo^suttantabhājanīyaṃ^uddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^189^eb^^b^.^eb^^b^Sāsanakkamo^eb^ti ^a^M0.0050^ea^^a^V0.0050^ea^ ariyasaccāni vuccanti ariyasaccadesanā vā. Sakalañhi sāsanaṃ bhagavato vacanaṃ saccavinimuttaṃ natthīti saccesu kamati, sīlasamādhipaññāsaṅkhātaṃ vā sāsanaṃ etesu kamati, tasmā kamati etthāti kamo, kiṃ kamati? Sāsanaṃ, sāsanassa kamo ^b^sāsanakkamo^eb^ti saccāni sāsanapavattiṭṭhānāni vuccanti, taṃdesanā ca tabbohārenāti.<br/><br/>[03]^b^Tathā^eb^ti taṃsabhāvāva. ^b^Avitathā^eb^ti amusāsabhāvā. ^b^Anaññathā^eb^ti aññākārarahitā. Dukkhadukkhatātaṃnimittatāhi aniṭṭhatā pīḷanaṭṭho, dvidhāpi paridahanaṃ, kilesadāhasamāyogo vā ^b^santāpaṭṭho^eb^ti ayametesaṃ viseso. Puggalahiṃsanaṃ vā ^b^pīḷanaṃ,^eb^ attano eva tikhiṇabhāvo santāpanaṃ ^b^santāpo^eb^ti. Ettha ca ^b^pīḷanaṭṭho^eb^ dukkhassa saraseneva āvibhavanākāro, itare yathākkamaṃ samudayamagganirodhadassanehi āvibhavanākārāti ayaṃ catunnampi viseso. Tatratatrābhinandanavasena byāpetvā ūhanaṃ rāsikaraṇaṃ dukkhanibbattanaṃ ^b^āyūhanaṃ,^eb^ samudayato āgacchatīti vā āyaṃ, dukkhaṃ. Tassa ūhanaṃ pavattanaṃ ^b^āyūhanaṃ,^eb^ sarasāvibhāvanākāro eso. Nidadāti dukkhanti ^b^nidānaṃ,^eb^ ‘‘idaṃ taṃ dukkha’’nti sampaṭicchāpentaṃ viya samuṭṭhāpetīti attho. Dukkhadassanena cāyaṃ ^b^nidānaṭṭho^eb^ āvi bhavati. ^b^Saṃyogapalibodhaṭṭhā^eb^ nirodhamaggadassanehi, te ca saṃsārasaṃyojanamagganivāraṇākārā daṭṭhabbā.<br/><br/>[03]Nissaranti ^a^V0.0051^ea^ ettha sattā, sayameva vā nissaṭaṃ visaṃyuttaṃ sabbasaṅkhatehi sabbupadhipaṭinissaggabhāvatoti ^b^nissaraṇaṃ^eb^. Ayamassa sabhāvena āvibhavanākāro. ^b^Vivekāsaṅkhatāmataṭṭhā^eb^ samudayamaggadukkhadassanāvibhavanākārā, samudayakkhayāppaccayāvināsitā vā. Saṃsārato niggamanaṃ ^b^niyyānaṃ^eb^. Ayamassa sarasena pakāsanākāro, itare samudayanirodhadukkhadassanehi. Tattha palibodhupacchedavasena nibbānādhigamova nibbānanimittatā ^a^M0.0051^ea^^b^hetvaṭṭho^eb^. Paññāpadhānattā maggassa nibbānadassanaṃ, catusaccadassanaṃ vā ^b^dassanaṭṭho^eb^. Catusaccadassane kilesadukkhasantāpavūpasamane ca ādhipaccaṃ karonti maggaṅgadhammā sampayuttadhammesūti so maggassa ^b^adhipateyyaṭṭho^eb^ti. Visesato vā ārammaṇādhipatibhūtā maggaṅgadhammā honti ‘‘maggādhipatino dhammā’’ti vacanatoti so tesaṃ ākāro ^b^adhipateyyaṭṭho^eb^. Evamādi āhāti sambandho. Tattha ^b^abhisamayaṭṭho^eb^ti abhisametabbaṭṭho, abhisamayassa vā visayabhūto attho ^b^abhisamayaṭṭho,^eb^ abhisamayasseva vā pavattiākāro ^b^abhisamayaṭṭho,^eb^ so cettha abhisametabbena pīḷanādinā dassitoti daṭṭhabbo.<br/><br/>[03]Kucchitaṃ khaṃ ^b^dukkhaṃ. ‘‘Samāgamo sameta’’^eb^ntiādīsu kevalassa ^b^āgama^eb^-saddassa ^b^eta^eb^-saddassa ca payoge saṃyogatthassa anupalabbhanato ^b^saṃ^eb^-saddassa ca payoge upalabbhanato ^b^‘‘saṃyogaṃ dīpetī’’^eb^ti āha, evaṃ ^b^‘‘uppannaṃ udita’’^eb^nti etthāpi. ^b^Aya^eb^-saddo gatiatthasiddho hetu-saddo viya kāraṇaṃ dīpeti attano phalanipphādanena ayati pavattati, eti vā etasmā phalanti ayoti, saṃyoge uppattikāraṇaṃ samudayoti ettha visuṃ payujjamānāpi upasagga-saddā sadhātukaṃ saṃyogatthaṃ uppādatthañca dīpenti kiriyāvisesakattāti veditabbā.<br/><br/>[03]^b^Abhāvo ettha rodhassāti nirodho^eb^ti etena nibbānassa dukkhavivekabhāvaṃ dasseti. Samadhigate tasmiṃ tadadhigamavato puggalassa rodhābhāvo pavattisaṅkhātassa rodhassa paṭipakkhabhūtāya nivattiyā adhigatattāti etasmiñcatthe abhāvo etasmiṃ rodhassāti nirodhoicceva padasamāso. Dukkhābhāvo panettha puggalassa, na nibbānasseva. Anuppādo eva nirodho ^b^anuppādanirodho^eb^. Āyatibhavādīsu appavatti, na pana bhaṅgoti bhaṅgavācakaṃ nirodha-saddaṃ nivattetvā anuppādavācakaṃ gaṇhāti. Etasmiṃ atthe kāraṇe phalopacāraṃ katvā nirodhapaccayo nirodhoti vutto. ^b^Paṭipadā ca hoti^eb^ puggalassa ^b^dukkhanirodhappattiyā^eb^. Nanu sā eva dukkhanirodhappattīti tassā eva sā paṭipadāti na yujjatīti? Na, puggalādhigamassa yehi so adhigacchati, tesaṃ ^a^V0.0052^ea^ kāraṇabhūtadhammānañca pattibhāvena paṭipadābhāvena ca vuttattā. Sacchikiriyāsacchikaraṇadhammānaṃ aññattābhāvepi hi puggalasacchikiriyadhammabhāvehi nānattaṃ katvā niddeso ^a^M0.0052^ea^ kato. Atha vā dukkhanirodhappattiyā niṭṭhānaṃ phalanti tassā dukkhanirodhappattiyā paṭipadatā daṭṭhabbā.<br/><br/>[03]^b^Buddhādayo ariyā paṭivijjhantī^eb^ti ettha paṭividdhakāle pavattaṃ buddhādivohāraṃ ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’tiādīsu (su. ni. 410) viya purimakālepi āropetvā ‘‘buddhādayo’’ti vuttaṃ. Te hi buddhādayo catūhi maggehi paṭivijjhantīti. Ariyapaṭivijjhitabbāni saccāni ^b^ariyasaccānī^eb^ti cettha purimapade uttarapadalopo daṭṭhabbo. ^b^Ariyā ima^eb^nti paṭivijjhitabbaṭṭhena ekattaṃ upanetvā ‘‘ima’’nti vuttaṃ. ^b^Tasmā^eb^ti tathāgatassa ariyattā tassa saccānīti ^b^ariyasaccānī^eb^ti vuccantīti attho. Tathāgatena hi sayaṃ adhigatattā, teneva pakāsitattā, tato eva ca aññehi adhigamanīyattā tāni tassa hontīti. ^b^Ariyabhāvasiddhitopī^eb^ti ettha ariyasādhakāni saccāni ^b^ariyasaccānī^eb^ti pubbe viya uttarapadalopo daṭṭhabbo. ^b^Ariyāni saccānītipī^eb^ti ettha avitathabhāvena araṇīyattā adhigantabbattā ariyāni, ariyavohāro vā ayaṃ avisaṃvādako avitatharūpo daṭṭhabbo.<br/><br/>[03]^b^Bādhanalakkhaṇa^eb^nti ettha dukkhadukkhatannimittabhāvo bādhanā, udayabbayapīḷitatā vā. Bhavādīsu jātiādivasena cakkhurogādivasena ca anekadhā dukkhassa pavattanameva puggalassa ^b^santāpanaṃ,^eb^ tadassa kiccaṃ ^b^raso^eb^. Pavattinivattīsu saṃsāramokkhesu pavatti hutvā gayhatīti ^b^pavattipaccupaṭṭhānaṃ^eb^. Pabhavati etasmā dukkhaṃ paṭisandhiyaṃ nibbattati purimabhavena pacchimabhavo ghaṭito saṃyutto hutvā pavattatīti ^b^pabhavo^eb^. ‘‘Evampi taṇhānusaye anūhate nibbattatī dukkhamidaṃ punappuna’’nti (dha. pa. 338) evaṃ punappunaṃ uppādanaṃ ^b^anupacchedakaraṇaṃ^eb^. Bhavanissaraṇanivāraṇaṃ ^b^palibodho^eb^. Rāgakkhayādibhāvena sabbadukkhasantatā ^b^santi. Accutirasa^eb^nti accutisampattikaṃ. Cavanaṃ vā kiccanti tadabhāvaṃ kiccamiva voharitvā accutikiccanti attho. Acavanañca sabhāvassāpariccajanaṃ avikāratā daṭṭhabbā. Pañcakkhandhanimittasuññatāya aviggahaṃ hutvā gayhatīti ^b^animittapaccupaṭṭhānaṃ^eb^. Anusayupacchedanavasena saṃsāracārakato niggamanūpāyabhāvo ^b^niyyānaṃ^eb^. Nimittato pavattato ca cittassa vuṭṭhānaṃ hutvā gayhatīti ^b^vuṭṭhānapaccupaṭṭhānaṃ^eb^.<br/><br/>[03]Asuvaṇṇādi ^a^M0.0053^ea^^a^V0.0053^ea^ suvaṇṇādi viya dissamānaṃ māyāti vatthusabbhāvā tassā ^b^viparītatā^eb^ vuttā. Udakaṃ viya dissamānā pana marīci upagatānaṃ tucchā hoti, vatthumattampi tassā na dissatīti ^b^visaṃvādikā^eb^ vuttā. Marīcimāyāattānaṃ vipakkho bhāvo ^b^tacchāviparītabhūtabhāvo. Ariyañāṇassā^eb^ti avitathagāhakassa ñāṇassa, tena paṭivedhapaccavekkhaṇāni gayhanti, tesañca ^b^gocara^eb^bhāvo paṭivijjhitabbatāārammaṇabhāvo ca daṭṭhabbo. ^b^Aggilakkhaṇaṃ^eb^ uṇhattaṃ. Tañhi katthaci kaṭṭhādiupādānabhedepi visaṃvādakaṃ viparītaṃ abhūtaṃ vā kadāci na hoti. ‘‘Byādhidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino’’ti (a. ni. 3.39; 5.57) ettha vuttā jātiādikā ^b^lokapakati^eb^. Manussānaṃ uddhaṃ dīghatā, ekaccānaṃ tiracchānānaṃ tiriyaṃ dīghatā, vuddhiniṭṭhaṃ pattānaṃ puna avaḍḍhanaṃ evamādikā cāti vadanti. Tacchāviparītabhūtabhāvesu pacchimo ^b^tathatā,^eb^ paṭhamo ^b^avitathatā,^eb^ majjhimo ^b^anaññathatā^eb^ti ayametesaṃ viseso.<br/><br/>[03]^b^Dukkhā aññaṃ na bādhaka^eb^nti kasmā vuttaṃ, nanu taṇhāpi jāti viya dukkhanimittatāya bādhikāti? Na, bādhakapabhavabhāvena visuṃ gahitattā. Jātiādīnaṃ viya vā dukkhassa adhiṭṭhānabhāvo dukkhadukkhatā ca ^b^bādhakatā,^eb^ na dukkhassa pabhavakatāti natthi taṇhāya pabhavakabhāvena gahitāya bādhakattappasaṅgo. Tenāha ^b^‘‘dukkhā aññaṃ na bādhaka’’^eb^nti. ^b^Bādhakattaniyāmenā^eb^ti dukkhaṃ bādhakameva, dukkhameva bādhakanti evaṃ dvidhāpi bādhakattāvadhāraṇenāti attho. ^b^Taṃ vinā nāññato^eb^ti satipi avasesakilesāvasesākusalasāsavakusalamūlāvasesasāsavakusaladhammānaṃ dukkhahetubhāve na taṇhāya vinā tesaṃ dukkhahetubhāvo atthi, tehi pana vināpi taṇhāya dukkhahetubhāvo atthi kusalehi vinā akusalehi, rūpāvacarādīhi vinā kāmāvacarādīhi ca taṇhāya dukkhanibbattakattā. ^b^Tacchaniyyānabhāvattā^eb^ti dvidhāpi niyamena taccho niyyānabhāvo etassa, na micchāmaggassa viya viparītatāya, lokiyamaggassa viya vā anekantikatāya atacchoti tacchaniyyānabhāvo, maggo. Tassa bhāvo tacchaniyyānabhāvattaṃ, tasmā ^b^tacchaniyyānabhāvattā^eb^. Sabbattha dvidhāpi niyamena tacchāviparītabhūtabhāvo vuttoti āha ^b^‘‘iti tacchāvipallāsā’’^eb^tiādi.<br/><br/>[03]Sacca-saddassa ^a^M0.0054^ea^ sambhavantānaṃ atthānaṃ uddharaṇaṃ, sambhavante vā atthe vatvā adhippetatthassa uddharaṇaṃ ^b^atthuddhāro. Viratisacce^eb^ti musāvādaviratiyaṃ. Na hi aññaviratīsu sacca-saddo niruḷhoti. ‘‘Idameva saccaṃ, moghamañña’’nti gahitā diṭṭhi ^b^diṭṭhisaccaṃ^eb^. ‘‘Amosadhammaṃ nibbānaṃ ^a^V0.0054^ea^, tadariyā saccato vidū’’ti (su. ni. 763) amosadhammattā nibbānaṃ ^b^paramatthasaccaṃ^eb^ vuttaṃ. Tassa pana taṃsampāpakassa ca maggassa pajānanā paṭivedho avivādakāraṇanti dvayampi ‘‘ekañhi saccaṃ na dutiyamatthi, yasmiṃ pajā no vivade pajāna’’nti (su. ni. 890; mahāni. 119) missā gāthāya saccanti vuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^Netaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī^eb^ti etena jātiādīnaṃ dukkhāriyasaccabhāve aviparītataṃ dasseti, ^b^aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī^eb^ti iminā dukkhāriyasaccabhāvassa jātiādīsu niyatataṃ. Sacepi kathañci koci evaṃcitto āgaccheyya, paññāpane pana sahadhammena paññāpane attano vādassa ca paññāpane samattho natthīti dassetuṃ ^b^‘‘ahametaṃ…pe… paññāpessāmīti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’^eb^ti vuttaṃ. Jātiādīnaṃ anaññathatā aññassa ca tathābhūtassa abhāvoyevettha ṭhānābhāvo. Sacepi koci āgaccheyya, āgacchatu, ṭhānaṃ pana natthīti ayamettha suttattho. Esa nayo dutiyasuttepi. Tattha pana sampattatā paccakkhatā ca ^b^paṭhamatā,^eb^ taṃnimittatā ^b^dutiyatā,^eb^ tadupasamatā ^b^tatiyatā,^eb^ taṃsampāpakatā ^b^catutthatā^eb^ti daṭṭhabbā.<br/><br/>[03]Nibbutikāmena parijānanādīhi aññaṃ kiñci kiccaṃ kātabbaṃ natthi, dhammañāṇakiccaṃ vā ito aññaṃ natthi, pariññeyyādīni ca etapparamānevāti ^b^cattāreva vuttāni^eb^. Taṇhāya ādīnavadassāvīnaṃ vasena ‘‘taṇhāvatthuādīnaṃ etaṃparamatāyā’’ti vuttaṃ. Tathā ālaye pañcakāmaguṇasaṅkhāte, sakalavatthukāmasaṅkhāte, bhavattayasaṅkhāte vā dukkhe dosadassāvīnaṃ vasena ‘‘ālayādīnaṃ etaṃparamatāyā’’ti vuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^Sahetukena dukkhenā^eb^ti etena dukkhassa abbocchinnatādassanena atisaṃvegavatthutaṃ dasseti.<br/><br/>[03]Na ^a^M0.0055^ea^ paṭivedhañāṇaṃ viya sakideva bujjhati, atha kho anu anu bujjhanato ^b^anubodho,^eb^ anussavākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantianugato vā bodho ^b^anubodho^eb^. Na hi so paccakkhato bujjhati, anussavādivasena pana kappetvā gaṇhātīti. ^b^Kiccato^eb^ti parijānanādito. Taṃkiccakaraṇeneva hi tāni tassa pākaṭāni. Vivaṭṭānupassanāya hi saṅkhārehi patilīyamānamānasassa uppajjamānaṃ maggañāṇaṃ visaṅkhāraṃ dukkhanissaraṇaṃ ārammaṇaṃ katvā ^a^V0.0055^ea^ dukkhaṃ paricchindati, dukkhagatañca taṇhaṃ pajahati, nirodhañca phusati ādicco viya pabhāya, sammāsaṅkappādīhi saha uppannaṃ taṃ maggaṃ bhāveti, na ca saṅkhāre amuñcitvā pavattamānena ñāṇena etaṃ sabbaṃ sakkā kātuṃ nimittapavattehi avuṭṭhitattā, tasmā etāni kiccāni karontaṃ taṃ ñāṇaṃ dukkhādīni vibhāveti tattha sammohanivattanenāti ^b^‘‘cattāripi saccāni passatī’’^eb^ti vuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^Dukkhasamudayampi so passatī^eb^ti kālantaradassanaṃ sandhāya vuttanti ce? Na, ‘‘yo nu kho, āvuso, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1100) ekadassino aññattayadassitāvicāraṇāya tassā sādhanatthaṃ gavaṃpatittherena imassa suttassa āharitattā paccekañca saccesu dissamānesu aññattayadassanassa yojitattā. Aññathā anupubbābhisamaye purimadiṭṭhassa pacchā adassanato samudayādidassino dukkhādidassanatā na yojetabbā siyāti. Suddhasaṅkhārapuñjamattadassanato ^b^sakkāyadiṭṭhi^eb^pariyuṭṭhānaṃ nivāreti. ‘‘Lokasamudayaṃ kho, kaccāna, yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke natthitā, sā na hotī’’ti vacanato samudayadassanaṃ hetuphalappabandhāvicchedadassanavasena ^b^ucchedadiṭṭhi^eb^pariyuṭṭhānaṃ nivatteti. ‘‘Lokanirodhaṃ kho…pe… passato yā loke atthitā, sā na hotī’’ti (saṃ. ni. 2.15) vacanato nirodhadassanaṃ hetunirodhā phalanirodhadassanavasena ^b^sassatadiṭṭhi^eb^pariyuṭṭhānaṃ nivāreti. Attakārassa paccakkhadassanato maggadassanena ‘‘natthi attakāre, natthi parakāre, natthi purisakāre’’tiādikaṃ (dī. ni. 1.168) ^b^akiriyadiṭṭhi^eb^pariyuṭṭhānaṃ pajahati. ‘‘Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya, ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti. Natthi hetu…pe… visuddhiyā, ahetū appaccayā sattā visujjhantī’’tiādikā ahetukadiṭṭhi ca idha akiriyadiṭṭhiggahaṇena gahitāti daṭṭhabbā. Sāpi hi visuddhimaggadassanena pahīyatīti.<br/><br/>[03]Dukkhañāṇaṃ ^a^M0.0056^ea^ samudayaphalassa dukkhassa adhuvādibhāvaṃ passatīti ^b^phale vippaṭipattiṃ^eb^ nivatteti. ‘‘Issaro lokaṃ pavatteti nivatteti cā’’ti ^b^issarakāraṇino^eb^ vadanti, padhānato āvi bhavati, tattheva ca patilīyatīti ^b^padhānakāraṇino^eb^. ‘‘Kālavaseneva pavattati nivattati cā’’ti ^b^kālavādino^eb^. ‘‘Sabhāveneva sambhoti vibhoti cā’’ti ^b^sabhāvavādino. Ādi^eb^-saddena aṇūhi loko pavattati, sabbaṃ pubbekatahetūti evamādi akāraṇapariggaho daṭṭhabbo. Rāmudakāḷārādīnaṃ viya ^b^arūpaloke,^eb^ nigaṇṭhādīnaṃ viya ^b^lokathupikāya apavaggo^eb^ mokkhoti gahaṇaṃ ^a^V0.0056^ea^. ^b^Ādi^eb^-saddena padhānassa appavatti, guṇaviyuttassa attano sakattani avaṭṭhānaṃ, brahmunā salokatā, diṭṭhadhammanibbānavādāti evamādiggahaṇañca daṭṭhabbaṃ. Ettha ^b^guṇaviyuttassā^eb^ti buddhisukhadukkhaicchādosapayattadhammādhammasaṅkhārehi navahi attaguṇehi vippayuttassāti kaṇādabhakkhavādo. Indriyatappanaputtamukhadassanādīhi vinā apavaggo natthīti gahetvā tathāpavattanaṃ ^b^kāmasukhallikānuyogo^eb^.<br/><br/>[03]Ajjhattikabāhiresu dvādasasu āyatanesu kāmabhavavibhavataṇhāvasena dvādasa tikā ^b^chattiṃsa taṇhāvicaritāni^eb^. ^b^Khuddakavatthuvibhaṅge^eb^ vā āgatanayena kālavibhāgaṃ anāmasitvā vuttāni. Vīmaṃsiddhipādādayo bodhipakkhiyā kiccanānattena vuttā, atthato ekattā sammādiṭṭhimukhena tattha antogadhā. ^b^Tayo nekkhammavitakkādayo^eb^ti lokiyakkhaṇe alobhamettākaruṇāsampayogavasena bhinnā maggakkhaṇe lobhabyāpādavihiṃsāsamucchedavasena tayoti ekopi vutto. Esa nayo sammāvācādīsu. Appicchatāsantuṭṭhitānaṃ pana bhāve sammāājīvasambhavato tena tesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Bhavantarepi jīvitahetupi ariyehi avītikkamanīyattā ariyakantānaṃ sammāvācādisīlānaṃ gahaṇena yena saddhāhatthena tāni pariggahetabbāni, so saddhāhattho gahitoyeva hotīti tato anaññāni saddhindriyasaddhābalāni tattha antogadhāni honti. ^b^Tesaṃ atthitāyā^eb^ti saddhindriyasaddhābalachandiddhipādānaṃ atthitāya sīlassa atthibhāvato tividhenapi sīlena te tayopi gahitāti tattha antogadhā. ^b^Cittasamādhī^eb^ti cittiddhipādaṃ vadati. ‘‘Cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23, 192) hi cittamukhena samādhi ^a^M0.0057^ea^ vuttoti samādhimukhena cittampi vattabbataṃ arahati. Cittiddhipādabhāvanāya pana samādhipi adhimatto hotīti vīmaṃsiddhipādādivacanaṃ viya cittiddhipādavacanaṃ avatvā idha ^b^‘‘cittasamādhī’’^eb^ti vuttaṃ. ‘‘Pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 3.359; saṃ. ni. 5.376; a. ni. 3.96; 11.12) vacanato samādhiupakārā pītipassaddhiyo, tasmā samādhiggahaṇena gahitā, upekkhā pana samādhiupakārakato taṃsadisakiccato ca, tasmā sammāsamādhivasena etesaṃ antogadhatā daṭṭhabbā.<br/><br/>[03]^b^Bhāro viya^eb^ vighātakattā. ^b^Dubbhikkhamiva^eb^ bādhakattā. ‘‘Nibbānaparamaṃ sukha’’nti (ma. ni. 2.215, 217; dha. pa. 203, 204) sukhabhāvato ^a^V0.0057^ea^^b^subhikkhamiva^eb^. Aniṭṭhabhāvato sāsaṅkasappaṭibhayato ca dukkhaṃ ^b^verīvisarukkhabhayaorimatīrūpamaṃ^eb^.<br/><br/>[03]^b^Tathatthenā^eb^ti tathasabhāvena, pariññeyyabhāvenāti attho. Etena ariyasaccadvayaṃ siyā dukkhaṃ, na ariyasaccaṃ, siyā ariyasaccaṃ, na dukkhanti imamatthaṃ dasseti. Ariyasacca-saddaparā hi dukkhādisaddā pariññeyyādibhāvaṃ vadanti. Teneva ariyasacca-saddānapekkhaṃ dukkha-saddaṃ sandhāya maggasampayuttasāmaññaphaladhammānaṃ ādipadasaṅgaho vutto, tadapekkhaṃ sandhāya catutthapadasaṅgaho. Samudayādīsu avasesakilesādayo samudayo, na ariyasaccaṃ, saṅkhāranirodho nirodhasamāpatti ca nirodho, na ariyasaccaṃ, ariyamaggato aññāni maggaṅgāni maggo, na ariyasaccanti iminā nayena yojanā kātabbā. Dukkhaṃ vedanīyampi santaṃ vedakarahitaṃ, kevalaṃ pana tasmiṃ attano paccayehi pavattamāne dukkhaṃ vedetīti vohāramattaṃ hoti. Evaṃ itaresupi.<br/><br/>[03]^b^Kiriyāva vijjatī^eb^ti samudayameva vadati, tassa vā dukkhapaccayabhāvaṃ. Maggo atthīti vattabbe ^b^‘‘maggamatthī’’^eb^ti okārassa abhāvo katoti daṭṭhabbo. ^b^Gamako^eb^ti gantā. Sāsavatā asubhatāti katvā nirodhamaggā ^b^subhā eva^eb^. Dukkhādīnaṃ pariyāyena samudayādibhāvo ca atthi, na pana nirodhabhāvo, nirodhassa vā dukkhādibhāvoti na aññamaññasamaṅgitāti āha ^b^‘‘nirodhasuññāni vā’’^eb^tiādi. ^b^Samudaye dukkhassābhāvato^eb^ti ponobbhavikāya taṇhāya punabbhavassa abhāvato. Yathā vā pakativādīnaṃ vikārāvibhāvato pubbe paṭippalīnā ca pakatibhāveneva tiṭṭhanti, na evaṃ ^a^M0.0058^ea^ samudayasampayuttampi dukkhaṃ samudayabhāvena tiṭṭhatīti āha ^b^‘‘samudaye dukkhassābhāvato’’^eb^ti. Yathā avibhattehi vikārehi mahantā visesindriyabhūtavisesehi pakatibhāveneva ṭhitehi pakati sagabbhā pakativādīnaṃ, evaṃ na phalena sagabbho hetūti attho. ^b^Dukkhasamudayānaṃ nirodhamaggānañca asamavāyā^eb^ti etaṃ vivaranto āha ^b^‘‘na hetusamavetaṃ hetuphala’’^eb^ntiādi. Tattha idha tantūsu paṭo, kapālesu ghaṭo, biraṇesu kaṭo, dvīsu aṇūsu dviaṇukantiādinā idha buddhivohārajanako avisuṃ siddhānaṃ sambandho samavāyo, tena samavāyena kāraṇesu dvīsu aṇūsu dviaṇukaṃ phalaṃ samavetaṃ ekībhūtamiva sambandhaṃ, tīsu aṇūsu tiaṇukanti evaṃ mahāpathavimahāudakamahāaggimahāvātakkhandhapariyantaṃ phalaṃ attano kāraṇesu samavetanti samavāyavādino vadanti. Evaṃ pana vadantehi aparimāṇesu kāraṇesu mahāparimāṇaṃ ^a^V0.0058^ea^ ekaṃ phalaṃ samavetaṃ attano antogadhehi kāraṇehi sagabbhaṃ asuññanti vuttaṃ hoti, evamidha samavāyābhāvā phale hetu natthīti hetusuññaṃ phalanti attho.<br/><br/>[03]^b^Pavattibhāvato^eb^ti saṃsārassa pavattibhāvato. ^b^Catuāhārabhedato^eb^ti iminā cattāro āhārabhede tehi bhinne tappaccayadhammabhede ca saṅgaṇhāti. ^b^Rūpābhinandanādibhedo^eb^ rūpādikhandhavasena, ārammaṇavasena vā. Upādānehi upādīyatīti upādi, upādānakkhandhapañcakaṃ. Nibbānañca taṃnissaraṇabhūtaṃ tassa vūpasamo taṃsantīti katvā tassa yāva pacchimaṃ cittaṃ, tāva sesataṃ, tato parañca anavasesataṃ upādāya ^b^‘‘saupādisesanibbānadhātu anupādisesanibbānadhātū’’^eb^ti dvidhā voharīyatīti. ‘‘Sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo ^b^vipassanā,^eb^ itare ^b^samatho’’^eb^ti vadanti. Sīlampi hi samathassa upakārakattā samathaggahaṇena gayhatīti tesaṃ adhippāyo. Atha vā yānadvayavasena laddho maggo ^b^samatho vipassanā^eb^ti āgamanavasena vuttoti daṭṭhabbo. ^b^Sappadesattā^eb^ti sīlakkhandhādīnaṃ ekadesattāti attho. Sīlakkhandhādayo hi sabbalokiyalokuttarasīlādisaṅgāhakā, ariyamaggo lokuttaroyevāti tadekadeso hoti.<br/><br/>[03]^b^Onatasahāyo viya vāyāmo^eb^ paggahakiccasāmaññato. ^b^Aṃsakūṭaṃ datvā ṭhitasahāyo viya sati^eb^ apilāpanavasena niccalabhāvakaraṇasāmaññato. ^b^Sajātito^eb^ti savitakkasavicārādibhedesu samānāya samādhijātiyāti ^a^M0.0059^ea^ attho. ^b^Kiriyato^eb^ti samādhianurūpakiriyato. Tato eva hi ‘‘cattāro satipaṭṭhānā samādhinimittā, cattāro sammappadhānā samādhiparikkhārā’’ti (ma. ni. 1.462) sativāyāmānaṃ samādhissa nimittaparikkhārabhāvo vuttoti.<br/><br/>[03]^b^Ākoṭentena viyā^eb^ti ‘‘aniccaṃ anicca’’ntiādinā paññāsadisena kiccena samantato ākoṭentena viya ‘‘aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhenā’’tiādinā ^b^parivattantena viya^eb^ ca ādāya ūhitvā dinnameva paññā paṭivijjhati. Dvinnaṃ samānakālattepi paccayabhāvena saṅkappassa purimakālassa viya niddeso kato. ^b^Sajātito^eb^ti ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīsu samānāya paññājātiyā. ^b^Kiriyato^eb^ti ettha paññāsadisakiccaṃ kiriyāti vuttaṃ, pubbe pana samādhiupakārakaṃ tadanurūpaṃ kiccanti ayamettha viseso. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’nti (saṃ. ni. 4.46) vacanato ^a^V0.0059^ea^ cattāripi abhimukhaṃ paccakkhato ñātabbāni, abhivisiṭṭhena vā ñāṇena ñātabbānīti ^b^abhiññeyyāni^eb^.<br/><br/>[03]^b^Durabhisambhavatara^eb^nti abhisambhavituṃ sādhetuṃ asakkuṇeyyataraṃ, sattivighātena duradhigamanti attho. Bādhakapabhavasantiniyyānalakkhaṇehi vavatthānaṃ ^b^salakkhaṇavavatthānaṃ^eb^. ^b^Duravagāhatthena gambhīrattā^eb^ti oḷārikā dukkhasamudayā. Tiracchānagatānampi hi dukkhaṃ āhārādīsu ca abhilāso pākaṭo, pīḷanādiāyūhanādivasena pana ‘‘idaṃ dukkhaṃ, idamassa kāraṇa’’nti yāthāvato ogāhituṃ asakkuṇeyyattā ^b^gambhīrā,^eb^ saṇhasukhumadhammattā nirodhamaggā sabhāvato eva gambhīrattā ^b^duravagāhā,^eb^ teneva uppanne magge natthi nirodhamaggānaṃ yāthāvato anavagāhoti. Nibbānampi maggena adhigantabbattā tassa phalanti apadissatīti āha ^b^‘‘phalāpadesato’’^eb^ti. Vuttañhi ‘‘dukkhanirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 719). Maggopi nirodhassa sampāpakabhāvato hetūti apadissatīti āha ^b^‘‘hetuapadesato’’^eb^ti. Vuttampi cetaṃ ‘‘dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti (vibha. 719). ^b^Iti vijaññā^eb^ti ^b^iti^eb^-saddena vijānanakkamaṃ dasseti. ^b^Evaṃ pakārehī^eb^ti ^b^evaṃ^eb^-saddena vijānanakāraṇabhūte naye.<br/><br/>[06]Uddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 16
title: suttantabhājanīyaṃ^uddesavaṇṇanā^dukkhasaccaniddeso^jātiniddesavaṇṇanā^
content:
  [03]^b^190^eb^^b^.^eb^^b^Tattha^eb^^a^M0.0060^ea^^b^…pe… ayaṃ mātikā^eb^ti niddesavārāadimhi vutte jātiādiniddese tesaṃ jātiādīnaṃ niddesavasena dukkhassa ariyasaccassa kathanatthāya, tesu vā jātiādīsu tesañca dukkhaṭṭhe veditabbe jātiādīnaṃ niddesavasena dukkhassa ariyasaccassa kathanatthāya dukkhadukkhantiādikā dukkhamātikā veditabbāti attho. Atha vā ^b^tatthā^eb^ti tasmiṃ niddesavāre. ‘‘Jātipi dukkhā…pe… saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti ayaṃ dukkhassa ariyasaccassa kathanatthāya mātikāti yathādassitassa jātiādiniddesassa mātikābhāvaṃ ^a^V0.0060^ea^ dīpeti. Taṃ dīpetvā puna yasmiṃ padadvaye ṭhatvā dukkhaṃ ariyasaccaṃ kathetabbaṃ, tassa niddhāraṇatthaṃ sabbaṃ dukkhaṃ saṅkaḍḍhento āha ^b^‘‘idañhi dukkhaṃ nāmā’’^eb^tiādi.<br/><br/>[03]^b^Sabhāvato^eb^ti dukkhavedayitasabhāvato. ^b^Nāmato^eb^ti teneva sabhāvena laddhanāmato. Tena na aññena pariyāyena idaṃ dukkhaṃ nāma, atha kho dukkhattāyevāti sabhāvena nāmaṃ viseseti. Atha vā ^b^nāmato^eb^ti udayabbayavantatāya laddhanāmato. Yathā aññe udayabbayavanto dhammā na sabhāvato dukkhā, na evaṃ idaṃ, atha kho sabhāvato dukkhā, bhūtamevedaṃ dukkhanti purimena dukkha-saddena pacchimaṃ viseseti. Vipariṇāmavantatāya sukhaṃ aniṭṭhameva hotīti dukkhaṃ nāma jātaṃ. Tenevāha ^b^‘‘dukkhuppattihetuto’’^eb^ti. Kaṇṇasūlādīhi abhibhūtassa nitthunanādīhi dukkhābhibhūtatāya viññāyamānāyapi kiṃ tava rujjatīti pucchitvāva kaṇṇasūlādidukkhaṃ jānitabbaṃ hotīti ^b^paṭicchannadukkhatā^eb^ tassa vuttā. ^b^Upakkamassa ca pākaṭabhāvato^eb^ti kāraṇāvasena dukkhavisesassa pākaṭabhāvaṃ dasseti.<br/><br/>[03]Sabhāvaṃ muñcitvā pakārantarena dukkhanti vuccamānaṃ ^b^pariyāyadukkhaṃ^eb^. Kathetabbattā paṭiññātaṃ yathā kathetabbaṃ, taṃpakāradassanatthaṃ ^b^‘‘ariyasaccañca nāmeta’’^eb^ntiādimāha. ^b^Saṅkhepo^eb^ sāmaññaṃ, sāmaññañca visese antokaritvā pavattatīti tattha ubhayathāpi kathetuṃ vaṭṭati. ^b^Vitthāro pana^eb^ viseso jātiādiko, viseso ca visesantaranivattakoti jātiādīsu jarādīnaṃ saṅkhipanaṃ na sakkā kātunti tattha vitthāreneva kathetabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^191^eb^^b^.^eb^ ‘‘Aparassa ^a^M0.0061^ea^ aparassā’’ti dīpanaṃ ^b^aparatthadīpanaṃ^eb^. Sāmiatthepi hi aparattha-saddo sijjhatīti. ^b^Tesaṃ tesa^eb^nti vā sāmivasena vuttaṃ atthaṃ bhummavasena vattukāmatāya āha ^b^‘‘aparatthadīpana’’^eb^nti, aparasmiṃ aparasmiṃ dīpananti attho. Aparassa aparassa vā jātisaṅkhātassa atthassa dīpanaṃ ^b^aparatthadīpanaṃ^eb^. Pañcagativasena ekekāyapi gatiyā khattiyādibhummadevādihatthiādijātivasena cāti ^b^gatijātivasena^eb^.<br/><br/>[03]Tiṇākāro ^b^tiṇajāti,^eb^ so ca upādāpaññattīti ^b^‘‘paññattiya’’^eb^nti āha. ^b^Tadupādāyā^eb^ti taṃ paṭhamaṃ viññāṇaṃ upādāya ayaṃ jāti, nāssa kutoci niggamanaṃ upādāya. Yasmā ca evaṃ, tasmā ^b^sāvassa jāti^eb^ paṭhamaviññāṇasaṅkhātāti attho. Atha vā tadupādāya sajātoti vuccatīti ^a^V0.0061^ea^^b^sāvassa jāti^eb^ paṭhamaviññāṇasaṅkhātāti attho. Viññāṇamukhena ca pañcapi khandhā vuttā hontīti ^b^‘‘paṭisandhiya’’^eb^nti āha. Ariyabhāvakaraṇattā ^b^ariyasīla^eb^nti pātimokkhasaṃvaro vuccati. Jātiādīnipi lakkhaṇāni dhammānaṃ ākāravikārāti katvā sahuppādakā sahavikārakāti vuttā. ^b^Jāyanaṭṭhenā^eb^tiādi āyatanavasena yonivasena ca dvīhi dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyitvā jātiṃ dassetuṃ vuttaṃ. Purimanaye pana ekekeneva padena sabbasatte pariyādiyitvā jāti dassitāti ayaṃ viseso. Keci pana ‘‘purimanaye kattuniddeso, pacchimanaye bhāvaniddeso kato’’ti vadanti, ‘‘tesaṃ tesaṃ sattānaṃ jātī’’ti pana kattari sāminiddesassa katattā ubhayatthāpi bhāvaniddesova yutto. Sampuṇṇā jāti ^b^sañjāti^eb^. Pākaṭā nibbatti ^b^abhinibbatti^eb^. ‘‘Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… abhinibbattī’’ti sattavasena pavattattā ^b^sammutikathā^eb^.<br/><br/>[03]^b^Tatra tatrā^eb^ti ekacatuvokārabhavesu dvinnaṃ dvinnaṃ, sese rūpadhātuyaṃ paṭisandhikkhaṇe uppajjamānānaṃ pañcannaṃ, kāmadhātuyaṃ vikalāvikalindriyānaṃ vasena sattannaṃ navannaṃ dasannaṃ puna dasannaṃ ekādasannañca āyatanānaṃ vasena saṅgaho veditabbo. Ekabhavapariyāpannassa khandhasantānassa paṭhamābhinibbattibhūtā paṭisandhikkhandhāti āha ^b^‘‘paṭhamābhinibbattilakkhaṇā’’^eb^ti. Tameva santānaṃ niyyātentaṃ viya ‘‘handa gaṇhathā’’ti paṭicchāpentaṃ viya pavattatīti ^b^niyyātanarasā^eb^. Santatiyā eva ummujjanaṃ hutvā gayhatīti ^b^ummujjanapaccupaṭṭhānā^eb^. Dukkharāsissa vicittatā dukkhavicittatā, dukkhavisesā vā tadavayavā, taṃ paccupaṭṭhāpeti phalatīti ^b^dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā^eb^.<br/><br/>[03]Pariyāyanippariyāyadukkhesu ^a^M0.0062^ea^ yaṃ dukkhaṃ jāti hoti, taṃ dukkhabhāvoyeva tassā dukkhaṭṭho. Yadi akkhānena pāpuṇitabbaṃ siyā, bhagavā ācikkheyya. Bhagavatāpi –<br/><br/>[08]‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamo nu kho mahantataro? Yo cāyaṃ mayā paritto pāṇimatto pāsāṇo gahito, yo ca himavā pabbatarājāti. Appama…pe… gahito, himavantaṃ pabbatarājānaṃ upanidhāya saṅkhampi na upeti, kalabhāgampi na upeti, upanidhampi na upeti. Evameva kho, bhikkhave, yaṃ so puriso tīhi sattisatehi haññamāno ^a^V0.0062^ea^ tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti, taṃ nerayikassa dukkhassa upanidhāya saṅkhampi…pe… upanidhampi na upetī’’ti (ma. ni. 3.250) –<br/><br/>[07]Upamāvasena pakāsitaṃ ^b^āpāyikadukkhaṃ^eb^. Sukhuppattikāraṇāni sucīni uppalādīnīti katvā tattha nibbattinivāraṇena jātiyā dukkhavatthubhāvaṃ dasseti ^b^‘‘atha kho’’^eb^tiādinā. Dukkhuppattikāraṇe nibbattanena gabbhapariharaṇūpakkamena vinā mātukucchisambhavameva ^b^dukkhaṃ gabbhokkantimūlakaṃ^eb^ aññānapekkhattā, upakkamanibbattaṃ pana ^b^pariharaṇamūlakaṃ^eb^ okkantimattānapekkhattā. Ayametesaṃ viseso.<br/><br/>[03]Attano abhimukhaṃ kaḍḍhanaṃ ^b^ākaḍḍhanaṃ,^eb^ parito sabbatobhāgena kaḍḍhanaṃ ^b^parikaḍḍhanaṃ^eb^. Adho dhunanaṃ ^b^odhunanaṃ,^eb^ tiriyaṃ, sabbato vā dhunanaṃ ^b^nidhunanaṃ^eb^. Tacchetvā khārapakkhipanaṃ ^b^khārāpaṭicchakaṃ^eb^.<br/><br/>[03]Sakalasarīranhāpanaṃ ^b^nhāpanaṃ,^eb^ ekadesadhovanaṃ ^b^dhovanaṃ,^eb^ sūriyābhimukhapavattanena ^b^ātāpanaṃ,^eb^ pañcaggitāpena ^b^paritāpanaṃ^eb^ daṭṭhabbaṃ. Sabboyeva vā tāpo dvidhāpi vutto.<br/><br/>[03]^b^Kuhiṃ nu patiṭṭhaṃ labhetha,^eb^ jātiyā vinā na tassa dukkhassa patiṭṭhānaṃ atthīti attho, jātiyā vā vinā so satto kuhiṃ nu patiṭṭhaṃ, kattha nu patiṭṭhanto taṃ dukkhaṃ labhethāti attho. Tattha tiracchānesu kathaṃ dukkhaṃ bhaveyya tahiṃ tiracchānesu jātiṃ vinā. ^b^Na cassā^eb^ti na ce assa. Nanu nevatthīti sambandho kātabbo, nanu āhāti vā. ^b^Yadato^eb^ti yasmā nevatthi, tasmā āhāti attho.


volume: 125
item: 17
title: uddesavaṇṇanā^dukkhasaccaniddeso^jātiniddesavaṇṇanā^jarāniddesavaṇṇanā^
content:
  [03]^b^192^eb^^b^.^eb^ Jīraṇameva ^a^M0.0063^ea^^b^jīraṇatā,^eb^ jīraṇassa vā ākāro ^b^tā^eb^-saddena vutto.<br/><br/>[03]^b^Yathāpure asallakkhente^eb^ti gāravakaraṇaupaṭṭhānādīni asallakkhente taṃnimittaṃ domanassaṃ uppajjatīti attho.<br/><br/>[03]^b^Satādīna^eb^nti ^a^V0.0063^ea^ satisutavīriyapaññādīnaṃ vippavāsanimittaṃ attanā apasādetabbehipi attano puttadārehi apasādanīyato. Avasavattaṅgapaccaṅgatāya suciasuciādivicāraṇavirahena ca bālakumārakakālo viya jiṇṇakālo hotīti āha ^b^‘‘bhiyyo bālattappattiyā’’^eb^ti.


volume: 125
item: 18
title: dukkhasaccaniddeso^jātiniddesavaṇṇanā^jarāniddesavaṇṇanā^maraṇaniddesavaṇṇanā^
content:
  [03]^b^193^eb^^b^.^eb^ ‘‘Kālassa antakassa kiriyā’’ti yā loke vuccati, sā cuti, maraṇanti attho. Cavanakāloyeva vā anatikkamanīyattā visesena kāloti vutto, tassa kiriyā cutikkhandhānaṃ bhedappattiyeva. ^b^Maccu maraṇa^eb^nti etthāpi samāsaṃ akatvā yo maccu vuccati bhedo, yañca maraṇaṃ pāṇacāgo, idaṃ vuccati maraṇanti visuṃ sambandho na na yujjati.<br/><br/>[03]Yassa khandhabhedassa pavattattā ‘‘tisso mato, phusso mato’’ti vohāro hoti, so khandhappabandhassa anupacchinnatāya ^b^‘‘sammutimaraṇa’’^eb^nti vutto, pabandhasamucchedo ca ^b^‘‘samucchedamaraṇa’’^eb^nti. Maraṇampi dukkhanti imasmiṃ panatthe dukkhasaccakathā vaṭṭakathāti katvā ^b^‘‘sammutimaraṇaṃ adhippeta’’^eb^nti āha. ^b^Tasseva nāma^eb^nti tabbhāvato tadekadesabhāvato ca maraṇa-saddabahutte asammohatthaṃ vuttaṃ. ^b^Cutilakkhaṇa^eb^nti ‘‘cavanatā’’ti nidassitacavanalakkhaṇameva vadati. Sampattibhavakhandhehi viyojetīti ^b^viyogarasaṃ,^eb^ viyogakiriyābhūtatāya vā ^b^‘‘viyogarasa’’^eb^nti vuttaṃ. Sattassa purimabhavato vippavāso hutvā upaṭṭhātīti ^b^vippavāsapaccupaṭṭhānaṃ^eb^.<br/><br/>[03]^b^Maraṇantikā^eb^ti maraṇassa āsannā. Yadi maraṇaṃ na bhavissati, yathāvuttaṃ kāyikaṃ cetasikañca dukkhaṃ na bhavissatīti āha ^b^‘‘dvinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvenā’’^eb^ti.<br/><br/>[03]^b^Pāpakammādinimitta^eb^nti ^a^M0.0064^ea^ pāpakammanimittaṃ pāpagatinimittañcāti attho, kammampi vā ettha ‘‘nimitta’’nti vuttaṃ upapattinimittabhāvena upaṭṭhānato. Tadupaṭṭhānepi hi ‘‘akataṃ vata me kalyāṇa’’ntiādinā anappakaṃ domanassaṃ uppajjatīti. ^b^Bhaddassā^eb^ti kalyāṇakammassāti attho. ^b^Avisesato^eb^ti ‘‘sabbesa’’nti etena yojetabbaṃ. ^b^Sabbesa^eb^nti ca yesaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ uppajjati, teyeva sabbe gahitā ^b^‘‘vitujjamānamammāna’’^eb^nti visesitattā. Sandhīnaṃ bandhanāni sandhibandhanāni ^a^V0.0064^ea^, tesaṃ chedanena nibbattaṃ dukkhaṃ ^b^‘‘sandhibandhanacchedana’’^eb^nti vuttaṃ. ^b^Ādi^eb^-saddo vā kāraṇattho, sandhibandhanacchedanamūlakanti attho.<br/><br/>[03]^b^Anayabyasanāpādanaṃ viyā^eb^ti anayabyasanāpatti viyāti attho. Vāḷādīhi kate hi anayabyasanāpādane antogadhā anayabyasanāpatti ettha nidassananti.


volume: 125
item: 19
title: jātiniddesavaṇṇanā^jarāniddesavaṇṇanā^maraṇaniddesavaṇṇanā^sokaniddesavaṇṇanā^
content:
  [03]^b^194^eb^^b^.^eb^ Sukhakāraṇaṃ ^b^hitaṃ,^eb^ tassa phalaṃ ^b^sukhaṃ. Ñātikkhayo^eb^ti bhogādīhi ñātīnaṃ parihāni maraṇañca. ^b^Ayaṃ pana viseso^eb^ti bhogabyasanādipadatthavisesaṃ rogabyasanādīsu samāsavisesañca sandhāyāha. Ñātibhogā paññattimattā tabbināsāvāti iminā adhippāyena aparinipphannataṃ sandhāya ^b^‘‘anipphannānī’’^eb^ti āha. Aparinipphannataṃyeva hi sandhāya ^b^visuddhimagge^eb^ (visuddhi. 2.447 ādayo) ca ‘‘dasa rūpāni anipphannānī’’ti vuttaṃ. ^b^Rūpakaṇḍavaṇṇanāya^eb^ñhi (dha. sa. aṭṭha. 975 pakiṇṇakakathā) ni ‘‘aparinipphannānī’’ti vuttāni. ^b^Khandhavibhaṅge^eb^ ca nipphādetabbassa nirodhasamāpattiādikassa nipphannatā vuttāti asabhāvadhammassa ca nipphannatā, nibbānasseva anipphannatāti.<br/><br/>[03]Dhamma-saddo hetuatthoti āha ^b^‘‘dukkhassa uppattihetunā’’^eb^ti. ^b^Jhāma^eb^nti daḍḍhaṃ. Pubbe vuttalakkhaṇādikā domanassavedanā sokoti tassa puna lakkhaṇādayo na vattabbā siyuṃ, tathāpi domanassavisesattā sokassa ca visiṭṭhā lakkhaṇādayo vattabbāti ^b^‘‘kiñcāpī’’^eb^tiādimāha. Visārarahitaṃ anto eva saṅkucitaṃ cintanaṃ, sukkhanaṃ vā ^b^antonijjhānaṃ. Parinijjhāyanaṃ^eb^ dahanaṃ. Ñātibyasanādianurūpaṃ socanaṃ ^b^anusocanaṃ,^eb^ taṃ taṃ vā guṇaṃ dosañca anugantvā socanaṃ tappanaṃ ^b^anusocanaṃ^eb^.<br/><br/>[03]^b^Javanakkhaṇe^eb^ti ^a^M0.0065^ea^ manodvārajavanakkhaṇe. Tathā hi taṃ dassento ^b^‘‘ettakā me’’^eb^tiādimāha. Kāyaviññāṇādivīthiyampi pana javanakkhaṇe domanassassa paccayo hoti eva. Teneva ^b^‘‘javanakkhaṇe cā’’^eb^ti āha. Aññathā kāyikacetasikadukkhānaṃ kāyavatthukamanodvārappavattānameva paccayoti gaṇheyya tattha visesena kāyikacetasikasaddappavattito.<br/><br/>[03]^b^Tujjatī^eb^ti ^a^V0.0065^ea^ ‘‘tudatī’’ti vattabbe byattayavasena vuttanti veditabbaṃ.


volume: 125
item: 20
title: jarāniddesavaṇṇanā^maraṇaniddesavaṇṇanā^sokaniddesavaṇṇanā^paridevaniddesavaṇṇanā^
content:
  [03]^b^195^eb^^b^.^eb^^b^Ādevanti etenāti ādevo^eb^ti ādevana-saddaṃ katvā assuvimocanādivikāraṃ āpajjantānaṃ tabbikārāpattiyā so saddo karaṇabhāvena vuttoti. Vīhipalāpādayo viya tucchaṃ vacanaṃ ^b^palāpo^eb^. Guṇadose kitteti bodhetīti ^b^guṇadosakittanaraso^eb^ lālappa-saddo. Atthānatthe hiriyitabbajane ca avicāretvā puggalassa sambhamabhāvo hutvā paridevana-saddo upaṭṭhātīti ^b^‘‘sambhamapaccupaṭṭhāno’’^eb^ti vutto, sokavatthuavighātena vā sambhamo, na uttāsasambhamo, so ca paridevana-saddena pākaṭo hotīti paridevo ^b^‘‘sambhamapaccupaṭṭhāno’’^eb^ti vutto.<br/><br/>[03]Sokābhibhūto paridevananimittaṃ muṭṭhipothanādīni karoti, paridevananimittameva ca ñātiabbhatthaṅgamanādīni cintetīti paridevassa dukkhadomanassānaṃ ^b^vatthubhāvo^eb^ vutto.<br/><br/>[03]^b^Bhiyyo^eb^ti yena vinā na hoti, tato paridevasamuṭṭhāpakadomanassato, pubbe vuttadukkhato vā bhiyyo, kaṇṭhoṭṭhatāluādisosajatopi vā bhiyyoti aññañca kāyikaṃ cetasikaṃ taṃnidānadukkhaṃ saṅgaṇhāti.


volume: 125
item: 21
title: maraṇaniddesavaṇṇanā^sokaniddesavaṇṇanā^paridevaniddesavaṇṇanā^dukkhadomanassaniddesavaṇṇanā^
content:
  [03]^b^196-7^eb^^b^.^eb^ Kāyikaṃ dukkhaṃ kāyikassa dukkhassa upanissayapaccayoti ^b^‘‘dukkhitassa dukkhaṃ uppajjatī’’^eb^ti vuttaṃ. Etena dukkhena abhibhūtattā nakkhattaṃ kīḷituṃ ^a^M0.0066^ea^ na labhāmīti balavadomanassaṃ uppajjatīti dukkhassa domanassavatthutā hoti.<br/><br/>[03]Attano pavattikkhaṇaṃ sandhāya ^b^‘‘pīḷetī’’^eb^ti vuttaṃ kāyikadukkhaṃ, tadupanissayato vā.<br/><br/>[03]^b^Āvaṭṭantī^eb^ti parivaṭṭanti. ^b^Vivaṭṭantī^eb^ti pabbhāre khittatthambho viya ludhanti. Mūlacchinnarukkho viya ^b^chinnapapātaṃ papatanti,^eb^ paridayhamānacittā purimadomanassupanissayavasena ^b^cintenti,^eb^ vigate domanasse tathācintanaṃ natthīti.


volume: 125
item: 22
title: sokaniddesavaṇṇanā^paridevaniddesavaṇṇanā^dukkhadomanassaniddesavaṇṇanā^upāyāsaniddesavaṇṇanā^
content:
  [03]^b^198^eb^^b^.^eb^ Sabbavisayappaṭipattinivāraṇavasena ^a^V0.0066^ea^ samantato sīdanaṃ ^b^saṃsīdanaṃ,^eb^ uṭṭhetumpi asakkuṇeyyatākaraṇavasena atibalavaṃ, virūpaṃ vā sīdanaṃ ^b^visīdanaṃ^eb^. Aññaṃ visayaṃ agantvā ñātibyasanādīsu virūpo āsaṅgo tattheva avabandhatā ^b^byāsatti^eb^. Nitthunanakaraṇato ^b^nitthunanaraso^eb^. Visīdanaṃ ^b^visādo^eb^.<br/><br/>[03]Sayaṃ na dukkho dosattā saṅkhārakkhandhapariyāpannadhammantarattā vā. Ye pana domanassameva upāyāsoti vadeyyuṃ, te ‘‘upāyāso tīhi khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā sampayutto, ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayutto’’ti (dhātu. 249) imāya pāḷiyā paṭikkhipitabbā. Visādappattiyā sukhadukkhakāraṇaṃ agaṇayitvā dukkhaṭṭhānādīni karontānaṃ upāyāso kāyikadukkhassa vatthu hoti, visādanavaseneva ñātivināsādīni cintentānaṃ domanassassa. Attano pavattikkhaṇeyeva upāyāso domanassasampayogato cittaṃ paridahati, avipphārikatākaraṇavasena kāyaṃ visādeti, tadubhayakaraṇeneva tato paraṃ taṃnimittaṃ kāyikaṃ cetasikañca adhimattaṃ dukkhaṃ janayatīti dukkho vutto.


volume: 125
item: 23
title:
  paridevaniddesavaṇṇanā^dukkhadomanassaniddesavaṇṇanā^upāyāsaniddesavaṇṇanā^appiyasampayoganiddesavaṇṇanā^

content:
  [03]^b^199^eb^^b^.^eb^^b^Na appiyantī^eb^ti na gamiyanti, na pavesīyantīti attho. ^b^Anattha^eb^nti byasanaṃ, dukkhaṃ vā. ^b^Ahita^eb^nti tassa hetuṃ. Dutiye atthavikappe atthaṃ na kāmentīti ^a^M0.0067^ea^^b^anatthakāmā^eb^tiādi asamatthasamāsopi yojito. ‘‘Asūriyapassāni mukhānī’’tiādīsu viya hi yena samāso, na tassāyaṃ paṭisedhako ^b^a^eb^-kāroti. Yasmiṃ kismiñci nibbhaye yogakkhema-saddo niruḷho dukkhayogato khemattā.<br/><br/>[03]^b^Saṅgati^eb^ādīsu saṅkhāravasena yaṃ labbhati, taṃ gahetabbaṃ. Na hi saṅkhārānaṃ ṭhānanisajjādayo bhojanādikiccesu vā sahakaraṇaṃ vijjatīti pacchimadvayaṃ tadatthavasena labbhatīti na sakkā vattunti. ^b^Yaṃ labbhatī^eb^ti vā yaṃ atthajātaṃ labbhatīti attho. Tena yathā labbhati saṅgatiādīsu attho, tathā yojetabbo. Puggalassa hi saṅgati gantvā saṅkhārehi saṃyogo ^a^V0.0067^ea^ hoti, āgatehi ca tehi, puggalassa ca attano ṭhānādīsu saṅkhārehi sahabhāvo hoti, sabbakiriyāsu ca missībhāvoti. ^b^Anatthabhāvo^eb^ upaddavabhāvo.<br/><br/>[03]Aniṭṭhānaṃ āpāthagamanamattaṃ taṃgahaṇamattañca ^b^appiyasampayogo,^eb^ na pana pathaviphassādayo viya appiyasampayogo nāma eko dhammo atthīti āha ^b^‘‘so atthato eko dhammo nāma natthī’’^eb^ti. Aniṭṭhāni kaṇṭakādīni amittā ca usuādīhi vijjhanādidukkhaṃ uppādenti.<br/><br/>[03]^b^Idhā^eb^ti imasmiṃ loke dukkhaṃ hotīti vā idha imasmiṃ dukkhasaccaniddese dukkho vuttoti vā yojetabbaṃ.


volume: 125
item: 24
title:
  dukkhadomanassaniddesavaṇṇanā^upāyāsaniddesavaṇṇanā^appiyasampayoganiddesavaṇṇanā^piyavippayoganiddesavaṇṇanā^

content:
  [03]^b^200^eb^^b^.^eb^^b^Minantī^eb^ti nāḷiyādīsu dhaññaṃ viya anto pakkhipanti, na bahi karontīti attho. ^b^Amā^eb^-saddo sahabhāvadīpako. ^b^Ñāyanti vā^eb^ ajjhattikāicceva. Ñātibyasanādiko hutvā upaṭṭhātīti ^b^byasanapaccupaṭṭhāno^eb^. Sokuppādaneneva sarīraṃ sosenti, kisaṃ karonti, akisampi nirojatākaraṇena milāpenti, tato ca kāyikaṃ dukkhaṃ uppajjatīti taduppādakatā vuttā.<br/><br/>[03]^b^Sokasarasamappitā^eb^ti etena cetasikadukkhaṃ dasseti, ^b^vitujjantī^eb^ti etena kāyikaṃ dukkhaṃ.


volume: 125
item: 25
title:
  upāyāsaniddesavaṇṇanā^appiyasampayoganiddesavaṇṇanā^piyavippayoganiddesavaṇṇanā^icchāniddesavaṇṇanā^

content:
  [03]^b^201^eb^^b^.^eb^ Yasmiṃ ^a^M0.0068^ea^ kāle jātiyā na āgantabbaṃ, taṃ kālaṃ gahetvā āha ^b^‘‘parinibbutesu ca vijjamānaṃ jātiyā anāgamana’’^eb^nti. ^b^Yampī^eb^ti yenapīti attho vutto. Yadāpi pana ^b^yaṃ^eb^-saddo ‘‘iccha’’nti etaṃ apekkhati, tadāpi alābhavisiṭṭhā icchā vuttā hoti. Yadā ‘‘na labhatī’’ti etaṃ apekkhati, tadā icchāvisiṭṭho alābho vutto hoti. So panatthato añño dhammo natthi, tathāpi alabbhaneyyaicchāva vuttā hoti. Apāpuṇitabbesu pavattattā eva ^b^‘‘appattipaccupaṭṭhānā’’^eb^ti vuttā. Yattha hi sā icchā pavattā, taṃ vatthuṃ apāpuṇantī hutvā gayhatīti.<br/><br/>[03]^b^Chinnabhinnagaṇenā^eb^ti nillajjena dhuttagaṇena, kappaṭikagaṇena vā.<br/><br/>[03]^b^Vighātamaya^eb^nti ^a^V0.0068^ea^ cittavighātamayaṃ domanassaṃ cittavighātato eva uppannaṃ ubbandhanajarātisārādikāyikaṃ dukkhañca. ^b^Icchitālābha^eb^nti alabbhaneyyaicchameva vadati.


volume: 125
item: 26
title:
  appiyasampayoganiddesavaṇṇanā^piyavippayoganiddesavaṇṇanā^icchāniddesavaṇṇanā^upādānakkhandhaniddesavaṇṇanā^

content:
  [03]^b^202^eb^^b^.^eb^ Vitthiṇṇassa dukkhassa ettakanti dassanaṃ dukkhassa saṅkhepo, taṃ kātuṃ na sakkā vitthārassa anantattā. Dukkhavitthāragataṃ pana desanāvitthāraṃ pahāya yattha sabbo dukkhavitthāro samodhānaṃ gacchati, tattha desanāya vavatthānaṃ saṅkhepo, taṃ kātuṃ sakkā tādisassa vatthuno sabbhāvā.<br/><br/>[03]Desaṃ jānanto maggakkhāyikapuriso ^b^desako^eb^. Bhagavāpi ^b^dukkhassa desako^eb^. ^b^‘‘Dukkhantadesakenā’’^eb^ti vā pāṭho, dukkhantakkhāyikoti attho.<br/><br/>[03]Pāvakādayo yathā indhanādīni bādhenti, evaṃ ^b^bādhayamānā^eb^. ^b^Māraṇantikadukkhābhighātenā^eb^ti iminā atipākaṭena jātijarādukkhavighātajasokādayo dasseti. ^b^Tato^eb^ti paridevato uddhaṃ. Kaṇṭha sosādi sandhi bandhacchedanādi janaka dhātukkhobha samāyogato ^b^kāyassa ābādhanadukkhaṃ dukkhaṃ^eb^. ^b^Yesu kesucī^eb^ti tissassa vā phussassa vā upādānakkhandhesu sabbampi cakkhurogādidukkhaṃ sabbasattagataṃ evaṃpakāramevāti saṅkhipitvā dassentoti attho.<br/><br/>[06]Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 27
title: piyavippayoganiddesavaṇṇanā^icchāniddesavaṇṇanā^samudayasaccaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^203^eb^^b^.^eb^ Uttarapadalopaṃ ^a^M0.0069^ea^ katvā ^b^‘‘punabbhavakaraṇaṃ punobbhavo’’^eb^tiāha. ‘‘Manosamphasso’’ti ettha mano viya ca purimapadassa okārantatā daṭṭhabbā. Atha vā sīlaṭṭhena ika-saddena gamiyatthattā kiriyāvācakassa saddassa adassanaṃ daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘apūpabhakkhanasīlo āpūpiko’’ti. ‘‘Taddhitā’’iti bahuvacananiddesā vicittattā vā taddhitānaṃ abhidhānalakkhaṇattā ^a^V0.0069^ea^ vā ‘‘punabbhavaṃ detī’’tiādīsu atthesu ponobbhavikasaddasiddhi daṭṭhabbā. Tattha kammasahajātā punabbhavaṃ deti, kammasahāyabhūtā tadasahajātā punabbhavāya saṃvattati, duvidhāpi punappunaṃ bhave nibbatteti. Tenevāha ^b^‘‘punabbhavassa dāyikāpī’’^eb^tiādi. ^b^Ponobbhavikāyevāti nāmaṃ labhatī^eb^ti punabbhavaṃ dāyikāpi adāyikāpi punabbhavaṃ deticceva ponobbhavikāti samānavipākāti nāmaṃ labhati samānasabhāvattā tadānubhāvattā ca. Evaṃ itaresu daṭṭhabbaṃ. Tattha upadhimhi yathānibbatte attabhāve vipaccanakammaṃ etissāti ^b^upadhivepakkā^eb^. Nandanaṭṭhena ^b^nandī,^eb^ rañjanaṭṭhena ^b^rāgo^eb^. Yo ca nandirāgo, yā ca taṇhā, ubhayametaṃ ekatthaṃ, byañjanameva nānanti taṇhā ^b^‘‘nandirāgena saddhiṃ atthato ekattaṃ gatā’’^eb^ti vuttā. Rāgasambandhena ^b^‘‘uppannassā’’^eb^ti vuttaṃ. Rūpārūpabhavarāgo visuṃ vakkhatīti kāmabhave eva bhavapatthanāuppatti vuttāti veditabbā.<br/><br/>[03]Tasmiṃ tasmiṃ piyarūpe paṭhamuppattivasena ^b^‘‘uppajjatī’’^eb^ti vuttā, punappunaṃ pavattivasena ^b^‘‘nivisatī’’^eb^ti, pariyuṭṭhānānusayavasena vā uppattinivesā yojetabbā. ^b^Sampattiya^eb^nti manussasobhagge devatte ca. ^b^Attano cakkhu^eb^nti savatthukaṃ cakkhumāha, sapasādaṃ vā maṃsapiṇḍaṃ. ^b^Vippasannapañcapasāda^eb^nti parisuddhanīlapītalohitakaṇhaodātavaṇṇapasādaṃ. ^b^Rajatapanāḷikaṃ viya^eb^ chiddaṃ abbhantare odātattā. ^b^Pāmaṅgasuttaṃ viya^eb^ lambakaṇṇabaddhaṃ. Tuṅgā uccā dīghā nāsikā ^b^tuṅganāsikā,^eb^ evaṃ ^b^laddhavohāraṃ^eb^ attano ^b^ghānaṃ^eb^. ‘‘Laddhavohārā’’ti vā pāṭho. Tasmiṃ sati tuṅgā nāsikā yesaṃ, te ^b^tuṅganāsikā^eb^. Evaṃ ^b^laddhavohārā^eb^ sattā attano ghānanti yojanā kātabbā. ^b^Jivhaṃ…pe… maññanti^eb^ vaṇṇā saṇṭhānato kiccato ca. ^b^Manaṃ…pe… uḷāraṃ maññanti^eb^ atītādiatthavicinanasamatthaṃ. ^b^Attanā paṭiladdhānī^eb^ti ajjhattañca sarīragandhādīni ^a^M0.0070^ea^ bahiddhā ca vilepanagandhādīni. ^b^Uppajjamānā uppajjatī^eb^ti yadā uppajjamānā hoti, tadā ettha uppajjatīti sāmaññena gahitā uppādakiriyā lakkhaṇabhāvena vuttā, visayavisiṭṭhā lakkhitabbabhāvena. Na hi sāmaññavisesehi nānattavohāro na hotīti. ^b^Uppajjamānā^eb^ti vā anicchito uppādo hetubhāvena vutto. ^b^Uppajjatī^eb^ti nicchito phalabhāvena ‘‘yadi uppajjamānā hoti, ettha uppajjatī’’ti. So hi tena upayojito viya hoti.<br/><br/>[06]Samudayasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 28
title: icchāniddesavaṇṇanā^samudayasaccaniddesavaṇṇanā^nirodhasaccaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^204^eb^^b^.^eb^^b^Anūhate^eb^ti ^a^V0.0070^ea^ anuddhate, appahīneti attho.<br/><br/>[03]Sīho vedhake paṭipajjati, na usumhi, suvāno leḍḍumhi paṭipajjati, na pahārake. Khayagamanavasena ^b^virajjati,^eb^ appavattigamanavasena ^b^nirujjhati^eb^. Anapekkhatāya cajanavasena hānivasena ca ^b^cajīyati,^eb^ puna yathā na pavattati, tathā dūrakhipanavasena ^b^paṭinissajjīyati,^eb^ bandhanabhūtāya mocanavasena ^b^muccati,^eb^ asaṃkilesavasena ^b^na allīyati^eb^. Āyūhanaṃ samudayo, tappaṭipakkhavasena ^b^anāyūhanaṃ^eb^.<br/><br/>[03]^b^Apaññatti^eb^nti apaññāpanaṃ, ‘‘tittālābu atthī’’ti vohārābhāvaṃ vā. Tittālābuvalliyā appavattiṃ icchanto puriso viya maggo daṭṭhabbo, tassa tassā appavattininnacittassa mūlacchedanaṃ viya maggassa nibbānārammaṇassa taṇhāpahānaṃ. Tadāppavatti viya taṇhāya appavattibhūtaṃ nibbānaṃ daṭṭhabbaṃ. Dutiyūpamāya dakkhiṇadvāraṃ viya nibbānaṃ, coraghātakā viya maggo daṭṭhabbo, purimā vā upamā maggena niruddhāya piyarūpasātarūpesu niruddhāti vattabbatādassanatthaṃ vuttā, pacchimā nibbānaṃ āgamma niruddhāyapi.<br/><br/>[06]Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 29
title: samudayasaccaniddesavaṇṇanā^nirodhasaccaniddesavaṇṇanā^maggasaccaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^205^eb^^b^.^eb^^b^Aññamaggapaṭikkhepanattha^eb^nti ^a^M0.0071^ea^ titthiyehi kappitassa maggassa dukkhanirodhagāminipaṭipadābhāvaṃ paṭikkhepetunti attho, aññassa vā maggabhāvapaṭikkhepo ^b^aññamaggapaṭikkhepo^eb^. Puggalassa ariyabhāvakarattā ariyaṃ karotīti ^b^ariyo,^eb^ ariyaphalapaṭilābhakarattā ariyaṃ labhāpeti janetīti ^b^ariyo^eb^. Attano kiccavasena phalavasena ca ariyanāmalābho eva vuttoti daṭṭhabbo. Aṭṭha aṅgāni assāti aññapadatthasamāsaṃ akatvā ^b^‘‘aṭṭhaṅgāni assa santīti aṭṭhaṅgiko’’^eb^ti padasiddhi daṭṭhabbā.<br/><br/>[03]Caturaṅgasamannāgatā ^a^V0.0071^ea^ vācā janaṃ saṅgaṇhātīti tabbipakkhaviratisabhāvā sammāvācā bhedakaramicchāvācāpahānena jane sampayutte ca pariggaṇhanakiccavatī hotīti ^b^‘‘pariggahalakkhaṇā’’^eb^ti vuttā. Yathā cīvarakammādiko kammanto ekaṃ kātabbaṃ samuṭṭhāpeti nipphādeti, taṃtaṃkiriyānipphādako vā cetanāsaṅkhāto kammanto hatthapādacalanādikaṃ kiriyaṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ sāvajjakattabbakiriyāsamuṭṭhāpakamicchākammantappahānena sammākammanto niravajjasamuṭṭhāpanakiccavā hoti, sampayuttadhamme ca samuṭṭhāpento eva pavattatīti ^b^‘‘samuṭṭhāpanalakkhaṇo’’^eb^ti vutto. Kāyavācānaṃ khandhasantānassa ca saṃkilesabhūtamicchāājīvappahānena sammāājīvo ^b^‘‘vodāpanalakkhaṇo’’^eb^ti vutto.<br/><br/>[03]^b^Attano paccanīkakilesā^eb^ diṭṭhekaṭṭhā avijjādayo. ^b^Passatī^eb^ti pakāsetīti attho. Teneva hi aṅgena tattha paccavekkhaṇā pavattatīti. ^b^Tathevā^eb^ti attano paccanīkakilesehi saddhinti attho.<br/><br/>[03]^b^Kiccato^eb^ti pubbabhāgehi dukkhādiñāṇehi kattabbakiccassa idha nipphattito, imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccato. ^b^Tīṇi nāmāni labhati^eb^ kāmasaṅkappādippahānakiccanipphattito. ^b^Sikkhāpadavibhaṅge^eb^ (vibha. 703 ādayo) ‘‘viraticetanā sabbe sampayuttadhammā ca sikkhāpadānī’’ti vuttāti tattha padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena ^b^‘‘viratiyopi honti cetanāyopī’’^eb^ti āha. Musāvādādīhi viramaṇakāle vā viratiyo subhāsitādivācābhāsanādikāle ca cetanāyo yojetabbā, ^b^maggakkhaṇe viratiyova^eb^^a^M0.0072^ea^ cetanānaṃ amaggaṅgattā ekassa ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya ekāya viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanasabhāvābhāvā sammāvācādibhāvāsiddhito, taṃsiddhiyañca aṅgattayattāsiddhito ca.<br/><br/>[03]^b^Pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhi evā^eb^ti yadipi samādhiupakārakānaṃ abhiniropanānumajjanasampiyāyanabrūhanasantasukhānaṃ vitakkādīnaṃ vasena catūhi jhānehi sammāsamādhi vibhatto, tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ, sati viya ca asubhāsukhāniccānattesu kāyādīsu subhādisaññāpahānacatusatikiccaṃ, eko samādhi catukkajjhānasamādhikiccaṃ na sādhetīti pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhicitte jhānasamādhi ^a^V0.0072^ea^ paṭhamajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepi, tathā pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhicitte jhānasamādhi catutthajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepīti attho.<br/><br/>[03]Vacībhedassa upakārako vitakko sāvajjānavajjavacībhedanivattanapavattanakarāya sammāvācāyapi upakārako evāti ^b^‘‘svāya’’^eb^ntiādimāha. Vacībhedaniyāmikā ^b^vācā^eb^ kāyikakiriyāniyāmakassa sammākammantassa ^b^upakārikā^eb^. ^b^Idaṃ vīriya^eb^nti catusammappadhānavīriyaṃ. ^b^Gatiyo^eb^ti nipphattiyo, kiccādisabhāve vā. ^b^Samanvesitvā^eb^ti upadhāretvā.<br/><br/>[03]Purimāni dve saccāni uggaṇhitvāti sambandho. ^b^Iṭṭhaṃ kanta^eb^nti nirodhamaggesu ninnabhāvaṃ dasseti, na abhinandanaṃ, tanninnabhāvoyeva ca tattha kammakaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^Kiccato^eb^ti pariññādito. ^b^Ārammaṇapaṭivedho^eb^ti sacchikiriyāpaṭivedhamāha. ^b^Sabbampi paṭivedhañāṇaṃ lokuttara^eb^nti kasmā vuttaṃ, nanu uggahādipaṭivedho ca paṭivedhova, na ca so lokuttaroti? Na, kevalena paṭivedha-saddena uggahādipaṭivedhānaṃ avacanīyattā, paṭivedhanimittattā vā uggahādivasena pavattaṃ dukkhādīsu pubbabhāge ñāṇaṃ ‘‘paṭivedho’’ti vuttaṃ, na paṭivedhattā, paṭivedhabhūtameva pana ñāṇaṃ sandhāyāha ^b^‘‘sabbampi paṭivedhañāṇaṃ lokuttara’’^eb^nti. Uggahaparipucchāñāṇānipi savanañāṇe eva avarodhaṃ gacchantīti ^b^‘‘savanadhāraṇasammasanañāṇaṃ lokiya’’^eb^nti tividhameva ñāṇamāha. Uggahādīhi saccapariggaṇhanaṃ ^b^pariggaho^eb^.<br/><br/>[03]^b^Payogo^eb^ti ^a^M0.0073^ea^ kiriyā, vāyāmo vā. Tassa mahantatarassa icchitabbataṃ dukkarataratañca upamāhi dasseti ^b^‘‘bhavaggagahaṇattha’’^eb^ntiādinā.<br/><br/>[03]^b^Padaghāta^eb^nti ettha gatamaggo ‘‘pada’’nti vuccati. Yena cupāyena kāraṇena kāmavitakko uppajjati, so tassa gatamaggoti tassa ghāto ^b^padaghāto. Ussukkāpetvā^eb^ti uddhaṃ uddhaṃ santivisesayuttaṃ katvā, vaḍḍhetvāti attho.<br/><br/>[03]^b^Pāḷiyaṃ vibhattesū^eb^ti katarapāḷiyaṃ? ^b^Dhammasaṅgahe^eb^ tāva aṭṭha kasiṇāni dasa asubhā cattāro brahmavihārā cattāri āruppāni vibhattāni, ^b^āgamesu^eb^ dasa anussatiyo āhāre paṭikūlasaññā ^a^V0.0073^ea^ catudhātuvavatthānanti imāni cāti tattha tattha vibhattaṃ. ^b^Imesu tīsū^eb^ti kāmādīsu tīsu ṭhānesu.<br/><br/>[03]^b^Micchāvācāsaṅkhātāyā^eb^ti etena ekāya cetanāya pahātabbaekattaṃ dasseti. Idha ariyasāvako sakalyāṇaputhujjanako sekkho. ^b^Kāyadvāravītikkamā^eb^ti ājīvahetukato pāṇātipātādito visuṃ visuṃ viramaṇaṃ yojetabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^Ayaṃ panassā^eb^ti maggabhāvena catubbidhampi ekattena gahetvā assa maggassa ayaṃ jhānavasena sabbasadisasabbāsadisaekaccasadisatā ^b^viseso. Pādakajjhānaniyāmena hotī^eb^ti idha pādakajjhānaniyāmaṃ dhuraṃ katvā āha, ^b^aṭṭhasāliniyaṃ^eb^ pana vipassanāniyāmaṃ tattha sabbavādāvirodhato, idha pana sammasitajjhānapuggalajjhāsayavādanivattanato pādakajjhānaniyāmaṃ. Vipassanāniyāmo pana sādhāraṇattā idhāpi na paṭikkhittoti daṭṭhabbo. Aññe cācariyavādā vakkhamānā vibhajitabbāti yathāvuttameva tāva pādakajjhānaniyāmaṃ vibhajanto āha ^b^‘‘pādakajjhānaniyāmena tāvā’’^eb^ti.<br/><br/>[03]^b^Āruppe catukkapañcaka…pe… vuttaṃ^eb^ aṭṭhasāliniyanti adhippāyo. Nanu tattha ‘‘āruppe tikacatukkajjhānaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ, na ‘‘catukkapañcakajjhāna’’nti? Saccaṃ, yesu pana saṃsayo atthi, tesaṃ uppattidassanena, tenatthato catukkapañcakajjhānaṃ uppajjatīti vuttameva hotīti evamāhāti veditabbaṃ. Samudāyañca apekkhitvā ^b^‘‘tañca lokuttaraṃ, na lokiya’’^eb^nti āha. Catutthajjhānameva hi lokiyaṃ tattha uppajjati, na catukkaṃ pañcakañcāti. ^b^Ettha^eb^^a^M0.0074^ea^^b^katha^eb^nti pādakajjhānassa abhāvā kathaṃ daṭṭhabbanti attho. ^b^Taṃjhānikāva tassa tattha tayo maggā uppajjanti^eb^ tajjhānikaṃ paṭhamaphalādiṃ pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāyāti adhippāyo, tikacatukkajjhānikaṃ pana maggaṃ bhāvetvā tatthuppannassa arūpajjhānaṃ tajjhānikaṃ phalañca pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāya aññajhānikāpi uppajjantīti jhānaṅgādiniyāmikā pubbābhisaṅkhārasamāpatti pādakaṃ, na sammasitabbāti phalassapi pādakatā daṭṭhabbā.<br/><br/>[03]Dukkhañāṇādīnaṃ rūpādichaḷārammaṇattā nekkhammasaṅkappādīnaṃ kasiṇāditaṃtaṃkusalārammaṇārammaṇattā ^a^V0.0074^ea^ sammāvācādīnaṃ aṅgānaṃ taṃtaṃviramitabbādiārammaṇattā ^b^‘‘yathānurūpa’’^eb^nti āha. ^b^Tadanurūpo^eb^ti avippaṭisārakarasīlaṃ vāyāmassa visesapaccayoti sīlānurūpatā vāyāmassa vuttā sampayuttassapi, sampayuttasseva ca vacanato ‘‘sīlabhūmiyaṃ patiṭṭhitassā’’ti avatvā ^b^‘‘patiṭṭhamānassā’’^eb^ti vuttaṃ. ^b^Cetaso asammoso^eb^ti ‘‘ekārakkho’’ti ettha vuttena satārakkhena cetaso rakkhitatā. Tenāha ^b^‘‘iti…pe… suvihitacittārakkhassā’’^eb^ti.<br/><br/>[03]Āsavakkhayañāṇassa vijjābhāvo vuttoti āsavakkhayasaṅkhāte magge tīhi khandhehi saṅgahite paññākkhandho ^b^vijjā,^eb^ sīlassa catunnañca jhānānaṃ caraṇabhāvo vuttoti itare dve khandhā ^b^caraṇaṃ^eb^. Yanti etena nibbānaṃ gacchantīti yānaṃ, vipassanāva yānaṃ ^b^vipassanāyānaṃ^eb^. Sīlaṃ samādhissa visesapaccayo, samādhi vipassanāyāti samathassa upakārattā sīlakkhandho ca ^b^samathayānena^eb^ saṅgahito. ^b^Vipassanāyānena^eb^ kāmesu ādīnavaṃ vibhāvento samathayānena nirāmisaṃ jhānasukhaṃ apariccajanto antadvayakummaggaṃ vivajjeti. Paññā viya mohassa, sīlasamādhayo ca dosalobhānaṃ ujuvipaccanīkā adosālobhehi sādhetabbattā. Sīlasamādhipaññāyogato ^b^ādimajjhapariyosānakalyāṇaṃ^eb^. Sīlādīni hi sāsanassa ādimajjhapariyosānanti. Yasmiṃ ṭhito maggaṭṭho phalaṭṭho ca ariyo hoti, taṃ maggaphalasaṅkhātaṃ khandhattayasaṅgahitaṃ sāsanaṃ ^b^ariyabhūmi^eb^.<br/><br/>[06]Maggasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.<br/><br/>[06]Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 30
title: nirodhasaccaniddesavaṇṇanā^abhidhammabhājanīyavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^206-214^eb^^b^.^eb^^b^Ariyasacca^eb^-saddo ^a^M0.0075^ea^ samudaye vattamāno pariññeyyabhāvarahite ekantapahātabbe taṇhāsaṅkhāte samudaye pavattati, na pahātabbapariññeyyesu avasesakilesāvasesākusalesu appahātabbesu ca sāsavakusalamūlāvasesasāsavakusalesūti sappadeso tattha samudayo hoti, kevalaṃ saccasadde nippadesoti āha ^b^‘‘nippadesato samudayaṃ dassetu’’^eb^nti. Dukkhanirodhā pana ariyasaccadesanāyaṃ dhammato nippadesā eva. Na hi tato añño dhammo atthi, yo saccadesanāyaṃ ^a^V0.0075^ea^ dukkhaṃ nirodhoti ca vattabbo siyā, maggopi aṭṭhaṅgikapañcaṅgikavāresu apubbo natthi, tasmā samudayameva ‘‘nippadesato dassetu’’nti vadati tassa sabbattha tīsupi vāresu apubbassa dassitattā. Apubbasamudayadassanatthāyapi hi saccadesanāyaṃ ‘‘tattha katamo dukkhasamudayo? Taṇhā’’ti vacanaṃ kevalāya taṇhāya sacca-saddassa pavattidassanatthanti. Desanāvasena pana taṃ taṃ samudayaṃ ṭhapetvā dukkhaṃ tassa tassa pahānavasena nirodho aṭṭhaṅgikapañcaṅgikasabbalokuttarakusalavasena maggo ca ariyasaccadesanāyaṃ na vuttoti dukkhādīni ca tattha sappadesāni dassitāni hontīti tāni ca nippadesāni dassetuṃ saccadesanā vuttāti vattuṃ vaṭṭati. ^b^Paccayasaṅkhāta^eb^nti kammakilesavasena jātiādidukkhassa mūlabhūtanti attho.<br/><br/>[03]^b^Nirodhasaccaṃ…pe… pañcahākārehi niddiṭṭha^eb^nti ariyasaccadesanato saccadesanāya visesaṃ dasseti. Tattha ‘‘tiṇṇannañca kusalamūlānaṃ avasesānañca sāsavakusalānaṃ pahāna’’nti idaṃ tesaṃ paccayānaṃ avijjātaṇhāupādānānaṃ pahānavasena, avijjādīsu vā pahīnesu tesaṃ appavattivasena vuttanti veditabbaṃ. Na hi kusalā pahātabbāti. ^b^Pahāna^eb^nti ca maggakiccavasena tadadhigamanīyaṃ nirodhaṃ dasseti, nirodhasseva vā taṇhādīnaṃ appavattibhāvo ^b^pahāna^eb^nti daṭṭhabbaṃ.<br/><br/>[03]Yadipi ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hoti, evamassāyaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 3.431) lokuttaramaggakkhaṇe aṭṭhaṅgikamaggapāripūriyā upanissayadassanatthaṃ idaṃ ^a^M0.0076^ea^ vuttaṃ, tathāpi ‘‘pubbeva kho panā’’ti vacanaṃ kāyakammādisuddhiyā dūratarupanissayataṃ, cakkhādīsu asārajjantassa asaṃyuttassa asammūḷhassa ādīnavānupassino viharato tāyeva vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya āyatiṃ pañcupādānakkhandhesu apacayaṃ gacchantesu sabbasaṅkhāresu vivaṭṭanavasena, ponobbhavikataṇhāya pahīyamānāya kilesadūrībhāvena, kāyikacetasikadarathasantāpapariḷāhesu pahīyamānesu passaddhakāyacittavasena kāyikacetasikasukhe paṭisaṃvediyamāne ‘‘yā tathābhūtassa diṭṭhi, sāssa hoti sammādiṭṭhī’’tiādinā (ma. ni. 3.431) vuttānaṃ vuṭṭhānagāminivipassanākkhaṇe pavattānaṃ pañcannaṃ sammādiṭṭhādīnaṃ aṅgānaṃ āsannatarupanissayatañca dassetīti āsannatarupanissayavasena pañcaṅgikaṃ maggaṃ sukhaṃ bujjhantānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasena ^a^V0.0076^ea^ pañcaṅgikamaggadesanāya pavattataṃ dīpeti. Tenāha ^b^‘‘pubbeva kho…pe… suparisuddho hotīti vacanato’’^eb^tiādi. Evamidaṃ ^b^vacanato^eb^ti nissakkavacanaṃ desanupāyassa ñāpakanidassanaṃ hoti, ^b^vacanato^eb^ti vā attano vacanānurūpaṃ pañcaṅgikopi maggo paṭipadā evāti bhagavatā desitoti attho. Katthāti? Devapure, tasmā taṃ desitanayaṃ dassetuṃ pañcaṅgikavāropi niddiṭṭho dhammasaṅgāhakehi. Atha vā ‘‘pubbeva kho panassā’’ti vacaneneva ajjhāsayavisesakāraṇanidassakena puggalajjhāsayavasena pañcaṅgiko maggopi paṭipadā evāti desito hotīti āha ^b^‘‘pubbeva kho pana…pe… vacanato pana…pe… desito’’^eb^ti, tasmā taṃ suttante desitanayaṃ dassetuṃ pañcaṅgikavāropi niddiṭṭho bhagavatā devapureti attho.<br/><br/>[03]Jhānehi desanāpaveso, bhāvanāpaveso vā ^b^jhānābhiniveso^eb^. Ekekasmiṃ koṭṭhāse catunnaṃ catunnaṃ nayasahassānaṃ dassanaṃ gaṇanāsukhatthanti veditabbaṃ. Yathā pana pāḷi ṭhitā, tathā ekekissā paṭipadāya suññatādīsu ca pañca pañca koṭṭhāse yojetvā pāḷigamanaṃ katanti viññāyati. Tattha aṭṭhaṅgikavāre dutiyajjhānādīsu tasmiṃ samaye sattaṅgiko maggo hotīti yojanā kātabbā, sabbasaṅgāhikavāre ca yathā vijjamānadhammavasenāti.<br/><br/>[06]Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 31
title: abhidhammabhājanīyavaṇṇanā^pañhapucchakavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^215^eb^^b^.^eb^^b^Evaṃ^eb^^a^M0.0077^ea^^b^purimesupi dvīsū^eb^ti kasmā vuttaṃ, nanu suttantabhājanīye dukkhanirodhagāminipaṭipadāniddese lokiyalokuttaramissako maggo vutto. Tassa hi aṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 205) ‘‘catūsu saccesu uggahādivasena pubbabhāgañāṇuppattiṃ sandhāya idaṃ ‘dukkhe ñāṇa’ntiādi vuttaṃ, paṭivedhakkhaṇe pana ekameva ñāṇaṃ hotī’’ti sammādiṭṭhiyā, tathā sammāsaṅkappādīnañca lokiyalokuttaramissakatā dassitā ‘‘apicesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti, maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā’’tiādinā cāti? Saccametaṃ, evaṃ pana āgamanavasena tatthāpi catusaccakammaṭṭhānadassanādimukhena ariyova ^a^V0.0077^ea^ aṭṭhaṅgiko maggo dassito. Evañca katvā ‘‘paṭivedhakkhaṇe pana ekameva ñāṇaṃ hotī’’ti maggañāṇassa ekasseva dukkhañāṇāditā, ‘‘maggakkhaṇe pana…pe… ekova kusalasaṅkappo uppajjati, ayaṃ sammāsaṅkappo nāmā’’tiādinā maggasaṅkappādīnaṃ sammāsaṅkappāditā ca niddhāritā, pāḷiyañca aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ uddisitvā tameva niddisituṃ ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tena suttantabhājanīyepi dvinnaṃ lokiyatā, dvinnaṃ lokuttaratā vuttā ^b^‘‘evaṃ purimesupi dvīsū^eb^ti etenāti.<br/><br/>[06]Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.<br/><br/>[06]Saccavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 32
title: indriyavibhaṅgo^abhidhammabhājanīyavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^219^eb^^b^.^eb^^b^Cakkhudvāre^eb^^a^M0.0078^ea^^a^V0.0078^ea^^b^indaṭṭhaṃ kāretī^eb^ti cakkhudvārabhāve taṃdvārikehi attano indabhāvaṃ paramissarabhāvaṃ kārayatīti attho. Tañhi te rūpaggahaṇe attānaṃ anuvatteti, te ca taṃ anuvattantīti. Esa nayo itaresupi. Yena taṃsamaṅgīpuggalo taṃsampayuttadhammā vā aññātāvino honti, so aññātāvibhāvo pariniṭṭhitakiccajānanaṃ.<br/><br/>[03]^b^Katthaci dve^eb^ti ‘‘dvinnaṃ kho, bhikkhave, indriyānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā khīṇāsavo bhikkhu aññaṃ byākaroti…pe… ariyāya ca paññāya ariyāya ca vimuttiyā. Yā hissa, bhikkhave, ariyā paññā, tadassa paññindriyaṃ. Yā hissa ariyā vimutti, tadassa samādhindriya’’ntiādīsu (saṃ. ni. 5.516) dve, ‘‘tiṇṇaṃ kho, bhikkhave, indriyānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā piṇḍolabhāradvājena bhikkhunā aññā byākatā…pe… satindriyassa samādhindriyassa paññindriyassā’’ti (saṃ. ni. 5.519), ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, indriyāni. Katamāni tīṇi? Anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriya’’nti (saṃ. ni. 5.493), ‘‘tīṇimāni…pe… itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriya’’nti (saṃ. ni. 5.492) ca evamādīsu tīṇi, ‘‘pañcimāni, brāhmaṇa, indriyāni nānāvisayāni…pe… cakkhundriyaṃ…pe… kāyindriya’’nti (saṃ. ni. 5.512), ‘‘pañci…pe… sukhindriyaṃ…pe… upekkhindriya’’nti (saṃ. ni. 5.501 ādayo), ‘‘pañci…pe… saddhindriyaṃ…pe… paññindriya’’nti (saṃ. ni. 5.486 ādayo) ca evamādīsu pañca. Tattha suttante dukādivacanaṃ nissaraṇupāyādibhāvato dukādīnaṃ. Sabbāni pana ^a^V0.0079^ea^ indriyāni abhiññeyyāni, abhiññeyyadhammadesanā ca abhidhammoti idha sabbāni ekato vuttāni.<br/><br/>[03]Khīṇāsavassa bhāvabhūto hutvā uppattito ^b^‘‘khīṇāsavasseva uppajjanato’’^eb^ti vuttaṃ.<br/><br/>[03]Liṅgeti gameti ñāpetīti liṅgaṃ, liṅgīyati vā etenāti liṅgaṃ, kiṃ liṅgeti, kiñca vā liṅgīyatīti? Indaṃ indo vā, indassa liṅgaṃ indaliṅgaṃ, indaliṅgassa attho taṃsabhāvo ^b^indaliṅgaṭṭho,^eb^ indaliṅgameva vā ^a^M0.0079^ea^ indriya-saddassa attho ^b^indaliṅgaṭṭho^eb^. Sajjitaṃ uppāditanti siṭṭhaṃ, indena siṭṭhaṃ ^b^indasiṭṭhaṃ^eb^. ^b^Juṭṭhaṃ^eb^ sevitaṃ. Kammasaṅkhātassa indassa liṅgāni, tena ca siṭṭhānīti kammajāneva yojetabbāni, na aññāni. Te ca dve atthā kamme eva yojetabbā, itare ca bhagavati evāti ^b^‘‘yathāyoga’’^eb^nti āha. ^b^Tenā^eb^ti bhagavato kammassa ca indattā. ^b^Etthā^eb^ti etesu indriyesu. ^b^Ulliṅgenti^eb^ pakāsenti phalasampattivipattīhi kāraṇasampattivipattiavabodhato. ‘‘So taṃ nimittaṃ āsevatī’’tiādīsu (a. ni. 9.35) gocarakaraṇampi āsevanāti vuttāti āha ^b^‘‘kānici gocarāsevanāyā’’^eb^ti. Tattha sabbesaṃ gocarīkātabbattepi ‘‘kānicī’’ti vacanaṃ avipassitabbānaṃ bahulīmanasikaraṇena anāsevanīyattā. Paccavekkhaṇāmattameva hi tesu hotīti. ‘‘Tassa taṃ maggaṃ āsevato’’tiādīsu (a. ni. 4.170) bhāvanā ‘‘āsevanā’’ti vuttāti bhāvetabbāni saddhādīni sandhāyāha ^b^‘‘kānici bhāvanāsevanāyā’’^eb^ti. ^b^Ādhipaccaṃ^eb^ indriyapaccayabhāvo, asati ca indriyapaccayabhāve itthipurisindriyānaṃ attano paccayavasena pavattamānehi taṃsahitasantāne aññākārena anuppajjamānehi liṅgādīhi anuvattanīyabhāvo, imasmiñcatthe indanti paramissariyaṃ karonticceva indriyāni. Cakkhādīsu dassitena nayena aññesañca tadanuvattīsu ādhipaccaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^Heṭṭhā^eb^ti aṭṭhasāliniyaṃ. ^b^Amoho eva,^eb^ na visuṃ cattāro dhammā, tasmā amohassa paññindriyapade vibhāvitāni lakkhaṇādīni tesañca veditabbānīti adhippāyo. ^b^Sesāni^eb^ aṭṭhasāliniyaṃ lakkhaṇādīhi ^b^sarūpeneva āgatāni^eb^. Nanu ca sukhindriyadukkhindriyānaṃ tattha lakkhaṇādīni na vuttānīti? Kiñcāpi na vuttāni, somanassadomanassindriyānaṃ pana vuttalakkhaṇādivasena viññeyyato etesampi vuttāneva honti. Kathaṃ? Iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukhindriyaṃ, iṭṭhākārasambhogarasaṃ, kāyikassādapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānaṃ ^a^V0.0080^ea^. Aniṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ dukkhindriyaṃ, aniṭṭhākārasambhogarasaṃ, kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānanti. Ettha ca iṭṭhāniṭṭhākārānameva ārammaṇānaṃ sambhogarasatā veditabbā, na viparītepi iṭṭhākārena aniṭṭhākārena ca sambhogarasatāti.<br/><br/>[03]Sattānaṃ ^a^M0.0080^ea^ ariyabhūmipaṭilābho bhagavato desanāya sādhāraṇaṃ padhānañca payojananti āha ^b^‘‘ajjhattadhammaṃ pariññāyā’’^eb^tiādi. Aṭṭhakathāyaṃ itthipurisindriyānantaraṃ jīvitindriyadesanakkamo vutto, so indriyayamakadesanāya sameti. Idha pana indriyavibhaṅge manindriyānantaraṃ jīvitindriyaṃ vuttaṃ, taṃ purimapacchimānaṃ ajjhattikabāhirānaṃ anupālakattena tesaṃ majjhe vuttanti veditabbaṃ. Yañca kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhaṃ. Yāva ca duvidhattabhāvānupālakassa jīvitindriyassa pavatti, tāva dukkhabhūtānaṃ etesaṃ vedayitānaṃ anivattīti ^b^ñāpanatthaṃ^eb^. Tena ca cakkhādīnaṃ dukkhānubandhatāya pariññeyyataṃ ñāpeti. ^b^Tato anantaraṃ bhāvetabbattā^eb^ti bhāvanāmaggasampayuttaṃ aññindriyaṃ sandhāya vuttaṃ. Dassanānantarā hi bhāvanāti.<br/><br/>[03]Satipi purejātādipaccayabhāve indriyapaccayabhāvena sādhetabbameva kiccaṃ ^b^‘‘kicca’’^eb^nti āha tassa anaññasādhāraṇattā indriyakathāya ca pavattattā. Pubbaṅgamabhāvena manindriyassa ^b^vasavattāpanaṃ^eb^ hoti, nāññesaṃ. Taṃsampayuttānipi hi indriyāni sādhetabbabhūtāneva attano attano indriyakiccaṃ sādhenti cetasikattāti. ‘‘Sabbattha ca indriyapaccayabhāvena sādhetabba’’nti ayaṃ adhikāro anuvattatīti daṭṭhabbo. Anuppādane anupatthambhe ca tappaccayānaṃ tappavattane nimittabhāvo ^b^anuvidhānaṃ^eb^. Chādetvā pharitvā uppajjamānā sukhadukkhavedanā sahajāte abhibhavitvā sayameva pākaṭā hoti, sahajātā ca tabbasena sukhadukkhabhāvappattā viyāti āha ^b^‘‘yathāsakaṃ oḷārikākārānupāpana’’^eb^nti. Asantassa apaṇītassapi akusalatabbipākādisampayuttassa majjhattākārānupāpanaṃ yojetabbaṃ, samānajātiyaṃ vā sukhadukkhehi santapaṇītākārānupāpanañca. Pasannapaggahitaupaṭṭhitasamāhitadassanākārānupāpanaṃ yathākkamaṃ saddhādīnaṃ. ^b^Ādi^eb^-saddena uddhambhāgiyasaṃyojanāni gahitāni, maggasampayuttasseva ca indriyassa kiccaṃ dassitaṃ, teneva phalasampayuttassa taṃtaṃsaṃyojanānaṃyeva paṭippassaddhipahānakiccatā dassitā hotīti. Sabbakatakiccaṃ aññātāvindriyaṃ aññassa kātabbassa abhāvā amatābhimukhameva tabbhāvapaccayo ca hoti, na itarāni viya kiccantarapasutañca. Tenāha ^b^‘‘amatābhimukhabhāvapaccayatā cā’’^eb^ti.<br/><br/>[03]^b^220^eb^^b^.^eb^^b^Evaṃ^eb^^a^M0.0081^ea^^a^V0.0081^ea^^b^santepī^eb^ti satipi sabbasaṅgāhakatte vīriyindriyapadādīhi saṅgahetabbāni kusalākusalavīriyādīni, cakkhundriyapadādīhi saṅgahetabbāni kālapuggalapaccayādibhedena bhinnāni cakkhādīni saṅgaṇhanticceva ^b^sabbasaṅgāhakāni,^eb^ na yassā bhūmiyā yāni na vijjanti, tesaṃ saṅgāhakattāti attho. Tena ca avisesitattā sabbesaṃ sabbabhūmikattagahaṇappasaṅge taṃnivattanena sabbasaṅgāhakavacanaṃ avijjamānassa saṅgāhakattadīpakaṃ na hotīti dasseti.<br/><br/>[06]Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 33
title: abhidhammabhājanīyavaṇṇanā^pañhapucchakavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^223^eb^^b^.^eb^^b^Idha anābhaṭṭha^eb^nti ekantānārammaṇattena bhāsitaṃ. ^b^‘‘Rūpamissakattā anārammaṇesu rūpadhammesu saṅgahita’’^eb^nti kasmā vuttaṃ, nanu missakattā eva jīvitindriyaṃ anārammaṇesu asaṅgahitaṃ. Na hi aṭṭhindriyā anārammaṇāti vuttāti? Saccametaṃ, jīvitindriyaekadesassa pana anārammaṇesu rūpadhammesu saṅgahitataṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ, arūpakoṭṭhāsena parittārammaṇāditā atthīti siyāpakkhe saṅgahitanti adhippāyo. Arūpakoṭṭhāsena pana parittārammaṇāditā, rūpakoṭṭhāsena ca navattabbatā atthīti missakassa samudāyasseva vasena siyāpakkhe saṅgahitaṃ, na ekadesavasenāti daṭṭhabbaṃ. Na hi anārammaṇaṃ parittārammaṇādibhāvena navattabbaṃ na hotīti. ‘‘Rūpañca nibbānañca anārammaṇā, sattindriyā anārammaṇā’’tiādivacanañca avijjamānārammaṇānārammaṇesu navattabbesu anārammaṇattā navattabbataṃ dasseti, na sārammaṇasseva navattabbataṃ, navattabbassa vā sārammaṇataṃ. Na hi navattabba-saddo sārammaṇe niruḷho. Yadipi siyā, ‘‘tisso ca vedanā rūpañca nibbānañca ime dhammā navattabbā sukhāya vedanāya sampayuttā’’tiādi na vucceyya, athāpi parittārammaṇādisambandho navattabba-saddo sārammaṇesveva vattati, ‘‘dvāyatanā siyā parittārammaṇā’’tiādiṃ avatvā ‘‘manāyatanaṃ siyā parittārammaṇaṃ…pe… appamāṇārammaṇa’’ntipi, ‘‘dhammāyatanaṃ siyā parittārammaṇaṃ…pe… appamāṇārammaṇa’’ntipi, ‘‘siyā anārammaṇa’’ntipi vattabbaṃ siyā. Na hi pañhapucchake sāvasesā desanā atthīti ^a^M0.0082^ea^. ‘‘Aṭṭhindriyā siyā ajjhattārammaṇā’’ti ettha ca jīvitindriyassa ^a^V0.0082^ea^ ākiñcaññāyatanakāle arūpassa rūpassa ca anārammaṇattā navattabbatā veditabbā.<br/><br/>[06]Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.<br/><br/>[06]Indriyavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 34
title: paṭiccasamuppādavibhaṅgo^suttantabhājanīyaṃ^uddesavāravaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^225^eb^^b^.^eb^ ‘‘‘Kiṃvādī ^a^M0.0083^ea^^a^V0.0083^ea^ bhante sammāsambuddho’ti? ‘Vibhajjavādī mahārājā’’’ti (pārā. aṭṭha. 1ṭatiyasaṅgītikathā) moggaliputtatissattherena vuttattā sammāsambuddhasāvakā vibhajjavādino. Te hi venayikādibhāvaṃ vibhajja vadanti, cīvarādīnaṃ sevitabbāsevitabbabhāvaṃ vā sassatucchedavāde vā vibhajja vadanti ‘‘sassato attā ca loko cā’’tiādīnaṃ ṭhapanīyānaṃ ṭhapanato rāgādikkhayassa sassatassa rāgādikāyaduccaritādiucchedassa ca vacanato, na pana ekaṃsabyākaraṇīyādayo tayo pañhe apanetvā vibhajjabyākaraṇīyameva vadantīti. Vibhajjavādīnaṃ maṇḍalaṃ samūho ^b^vibhajjavādimaṇḍalaṃ,^eb^ vibhajjavādino vā bhagavato parisā ^b^vibhajjavādimaṇḍala^eb^ntipi vadanti. Ācariyehi vuttāviparītatthadīpanena te ^b^anabbhācikkhantena^eb^. ‘‘Avijjā puññāneñjābhisaṅkhārānaṃ hetupaccayo hotī’’tiādiṃ vadanto kathāvatthumhi paṭikkhitte puggalavādādike ca vadanto sakasamayaṃ vokkamati nāma, tathā ^b^avokkamantena^eb^. Parasamayaṃ dosāropanabyāpāravirahena ^b^anāyūhantena^eb^. ‘‘Idampi yuttaṃ gahetabba’’nti parasamayaṃ asampiṇḍentenāti keci vadanti.<br/><br/>[03]‘‘Tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña’’ntiādiṃ (ma. ni. 1.396) vadanto suttaṃ paṭibāhati nāma, tathā ^b^appaṭibāhantena^eb^. ‘‘Tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā ^a^V0.0084^ea^ bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti (ma. ni. 1.234; pāci. 418, 429), ‘‘supinante kato vītikkamo āpattikaro hotī’’ti ca evamādiṃ vadanto vinayaṃ paṭilometi nāma, tabbipariyāyena taṃ ^b^anulomentena^eb^. Paṭilomento hi kammantaraṃ bhindanto dhammatañca vilometi. Suttante vutte cattāro ^b^mahāpadese,^eb^ aṭṭhakathāyañca vutte suttasuttānulomāacariyavādāttanomati^b^mahāpadese olokentena^eb^. Taṃolokanena hi sutte ^a^M0.0084^ea^ vinaye ca santiṭṭhati nātidhāvati. ^b^Dhamma^eb^nti paṭiccasamuppādapāḷiṃ. ^b^Attha^eb^nti tadatthaṃ. Hetuhetuphalāni idha nādhippetāni. ‘‘Dukkhādīsu aññāṇaṃ avijjā’’ti vuttamatthaṃ parivattitvā puna ‘‘pubbante aññāṇa’’ntiādīhi ^b^aparehipi pariyāyehi niddisantena^eb^. ‘‘Saṅkhārā iminā pariyāyena bhavoti vuccanti, taṇhā iminā pariyāyena upādāna’’ntiādinā ^b^niddisantenā^eb^ti vadanti.<br/><br/>[03]^b^Satto^eb^ti sattasuññatāti vadanti, sattasuññesu vā saṅkhāresu sattavohāro. ^b^Paccayākārameva cā^eb^ti paccayākāro eva ca, ^b^ma^eb^-kāro padasandhikaro.<br/><br/>[03]^b^Tasmā^eb^ti vuttanayena atthavaṇṇanāya kātabbattā dukkarattā ca.<br/><br/>[03]^b^Patiṭṭhaṃ nādhigacchāmī^eb^ti yattha ṭhitassa vaṇṇanā sukarā hoti, taṃ nayaṃ attanoyeva ñāṇabalena nādhigacchāmīti attho. Nissayaṃ pana ācikkhanto āha ^b^‘‘sāsanaṃ panida’’^eb^ntiādi. Idha ^b^sāsana^eb^nti pāḷidhammamāha, paṭiccasamuppādameva vā. So hi anulomapaṭilomādinānādesanānayamaṇḍito abbocchinno ajjāpi pavattatīti nissayo hoti. Tadaṭṭhakathāsaṅkhāto ca ^b^pubbācariyamaggo^eb^ti.<br/><br/>[03]‘‘Taṃ suṇātha samāhitā’’ti ādarajanane kiṃ payojananti taṃ dassento āha ^b^‘‘vuttañheta’’^eb^ntiādi. ^b^Aṭṭhiṃ katvā^eb^ti atthaṃ katvā, yathā vā na nassati, evaṃ aṭṭhigataṃ viya karonto aṭṭhiṃ katvā. Pubbakālato aparakāle bhavaṃ ^b^pubbāpariyaṃ^eb^. Paṭhamārambhādito pabhuti khaṇe khaṇe ñāṇavisesaṃ kilesakkhayavisesañca labhatīti attho.<br/><br/>[03]Kammavipākakilesavaṭṭānaṃ mūlakāraṇattā ādito vuttattā ca avijjā paṭiccasamuppādassa mūlaṃ. Tattha valliyā mūle diṭṭhe tato pabhuti valliyā haraṇaṃ viya paṭiccasamuppādassa ^a^V0.0085^ea^ mūle diṭṭhe tato pabhuti paṭiccasamuppādadesanāti upamāsaṃsandanā na kātabbā. Na hi bhagavato ‘‘idameva diṭṭhaṃ, itaraṃ adiṭṭha’’nti vibhajanīyaṃ atthi sabbassa diṭṭhattā. Mūlato pabhuti pana valliyā haraṇaṃ viya mūlato pabhuti paṭiccasamuppādadesanā katāti idamettha sāmaññamadhippetaṃ, bodhaneyyajjhāsayavasena vā bodhetabbabhāvena mūlādidassanasāmaññañca yojetabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^Tassā^eb^ti ^a^M0.0085^ea^ –<br/><br/>[08]‘‘Sa kho so, bhikkhave, kumāro vuddhimanvāya indriyānaṃ paripākamanvāya pañcahi kāmaguṇehi samappito…pe… rajanīyehi, so cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe sārajjati, apiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyasatī ca viharati parittacetaso. So tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evaṃ anurodhavirodhaṃ samāpanno yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhatī’’ti (ma. ni. 1.408) –<br/><br/>[07]Evaṃ vuttassa. Evaṃ sotadvārādīsupi. ^b^Abhivadato^eb^ti ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti vacībhedakarappattāya balavataṇhāya ‘‘ahaṃ mamā’’ti abhivadato. Tato balavatiyā mocetuṃ asakkuṇeyyabhāvena ^b^ajjhosāya tiṭṭhato^eb^. Tatopi balavatī upādānabhūtā taṇhā ^b^nandī^eb^. Ettha ca abhinandanādinā taṇhā vuttā, nandīvacanena tappaccayaṃ upādānaṃ catubbidhampi nanditātadavippayogatāhi taṇhādiṭṭhābhinandanabhāvehi cāti veditabbaṃ. ^b^‘‘Jātipaccayā jarāmaraṇa’’^eb^ntiādikañca tattheva ^b^mahātaṇhāsaṅkhayavimuttisutte^eb^ (ma. ni. 1.402-403) vuttaṃ.<br/><br/>[03]Vipākavaṭṭabhūte paṭisandhipavattiphassādayo kammasamuṭṭhānañca ojaṃ sandhāya ^b^‘‘cattāro āhārā taṇhānidānā’’^eb^tiādi vuttaṃ, vaṭṭūpatthambhakā pana itarepi āhārā taṇhāpabhave tasmiṃ avijjamāne na vijjantīti ‘‘taṇhānidānā’’ti vattuṃ vaṭṭanti.<br/><br/>[03]^b^Tato tato^eb^ti catubbidhāsu desanāsu tato tato desanāto. ^b^Ñāyappaṭivedhāya saṃvattatī^eb^ti ^b^ñāyo^eb^ti ^a^V0.0086^ea^ maggo, soyeva vā paṭiccasamuppādo ‘‘ariyo cassa ñāyo paññāya sudiṭṭho hotī’’ti (saṃ. ni. 2.41) vacanato. Sayameva hi samantabhadrakattā tathā tathā paṭivijjhitabbattā tāya tāya desanāya attano paṭivedhāya saṃvattatīti. Samantabhadrakattaṃ desanāvilāsappatti ca catunnampi desanānaṃ samānaṃ kāraṇanti visesakāraṇaṃ ^a^M0.0086^ea^ vattukāmo āha ^b^‘‘visesato’’^eb^ti. ^b^Assa^eb^ bhagavato desanā, ^b^assa^eb^ vā paṭiccasamuppādassa desanāti yojetabbaṃ. ^b^Pavattikāraṇavibhāgo^eb^ avijjādikova, kāraṇanti vā gahitānaṃ pakatiādīnaṃ avijjādīnañca akāraṇatā kāraṇatā ca. Tattha sammūḷhā keci akāraṇaṃ ‘‘kāraṇa’’nti gaṇhanti, keci na kiñci kāraṇaṃ bujjhantīti tesaṃ yathāsakehi anurūpehi kāraṇehi ^b^saṅkhārādipavattisandassanatthaṃ^eb^ anulomadesanā pavattā, itarāsaṃ tadatthatāsambhavepi na tāsaṃ tadatthameva pavatti atthantarasabbhāvato. Ayaṃ pana tadatthā evāti etissā tadatthatā vuttā. Pavattiādīnavapaṭicchādikā avijjā ādi, tato saṅkhārā uppajjanti tato viññāṇanti evaṃ pavattiyā ^b^uppattikkamasandassanatthañca^eb^.<br/><br/>[03]Anuvilokayato yo sambodhito pubbabhāge taṃtaṃphalapaṭivedho pavatto, tadanusārena tadanugamena jarāmaraṇādikassa jātiādikāraṇaṃ yaṃ adhigataṃ, tassa sandassanatthaṃ assa paṭilomadesanā pavattā, anuvilokayato paṭilomadesanā pavattāti vā sambandho. Desentopi hi bhagavā kicchāpannaṃ lokaṃ anuviloketvā ^b^pubbabhāga…pe… sandassanatthaṃ^eb^ desetīti. Āhārataṇhādayo paccuppannaddhā, saṅkhārāvijjā atītaddhāti iminā adhippāyenāha ^b^‘‘yāva atītaṃ addhānaṃ atiharitvā’’^eb^ti, āhārā vā taṇhāya pabhāvetabbā anāgato addhā, taṇhādayo paccuppanno, saṅkhārāvijjā atītoti. Paccakkhaṃ pana phalaṃ dassetvā taṃnidānadassanavasena phalakāraṇaparamparāya dassanaṃ yujjatīti āhārā purimataṇhāya uppāditā paccuppanno addhā, taṇhādayo atīto, saṅkhārāvijjā tatopi atītataro saṃsārassa anādibhāvadassanatthaṃ vuttoti ^b^yāva atītaṃ addhāna^eb^nti yāva atītataraṃ addhānanti attho yutto.<br/><br/>[03]Āyatiṃ punabbhavābhinibbattiāhārakā vā cattāro āhārā –<br/><br/>[08]‘‘Āhāretīti ahaṃ na vadāmi, āhāretīti cāhaṃ vadeyyuṃ, tatrassa kallo pañho ^a^V0.0087^ea^ ‘ko nu kho, bhante, āhāretī’ti. Evaṃ cāhaṃ na vadāmi, evaṃ pana avadantaṃ maṃ yo evaṃ puccheyya ‘kissa nu kho, bhante, viññāṇāhāro’ti. Esa kallo ^a^M0.0087^ea^ pañho, tatra kallaṃ veyyākaraṇaṃ, viññāṇāhāro āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā’’ti (saṃ. ni. 2.12) –<br/><br/>[07]Vacanato taṃsampayuttattā phassacetanānaṃ tappavattihetuttā ca kabaḷīkārāhārassa. Tena hi upatthambhitarūpakāyassa, tañca icchantassa kammaviññāṇāyūhanaṃ hoti. Bhojanañhi saddhādīnaṃ rāgādīnañca upanissayoti vuttanti. Tasmā ‘‘te kammavaṭṭasaṅgahitā āhārā paccuppanno addhā’’ti imasmiṃ pariyāye purimoyevattho yutto. Atītaddhuto pabhuti ‘‘iti kho, bhikkhave, avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.3) atīte tato parañca hetuphalapaṭipāṭiṃ paccakkhānaṃ āhārānaṃ nidānadassanavasena ārohitvā nivattanena vinā abujjhantānaṃ taṃsandassanatthaṃ sā ayaṃ desanā pavattāti attho. ^b^Anāgataddhuno sandassanattha^eb^nti anāgataddhuno duppaṭivijjhantānaṃ apassantānaṃ paccakkhaṃ paccuppannaṃ hetuṃ dassetvā hetuphalaparamparāya tassa sandassanatthanti attho.<br/><br/>[03]Mūlakāraṇasaddaṃ apekkhitvā ^b^‘‘na akāraṇa’’^eb^nti napuṃsakaniddeso kato. Akāraṇaṃ yadi siyā, suttaṃ paṭibāhitaṃ siyāti dassento suttaṃ āharati. ^b^Vaṭṭakathāya sīsabhāvo^eb^ vaṭṭahetuno kammassapi hetubhāvo. Tattha bhavataṇhāyapi hetubhūtā avijjā, tāya paṭicchāditādīnave bhave taṇhuppattitoti avijjā visesena sīsabhūtāti ^b^‘‘mūlakāraṇa’’^eb^nti vuttā. Purimāya koṭiyā apaññāyamānāya uppādavirahato niccataṃ gaṇheyyāti āha ^b^‘‘evañcetaṃ, bhikkhave, vuccatī’’^eb^tiādi. Tena ito pubbe uppannapubbatā natthīti apaññāyanato purimakoṭiapaññāyanaṃ vuttanti imamatthaṃ dasseti.<br/><br/>[03]Avijjātaṇhāhetukkamena phalesu vattabbesu ^b^‘‘sugatiduggatigāmino’’^eb^ti vacanaṃ saddalakkhaṇāvirodhanatthaṃ. Dvande hi pūjitassa pubbanipātoti. Savarā kira maṃsassa aṭṭhinā alagganatthaṃ punappunaṃ tāpetvā koṭṭetvā uṇhodakaṃ pāyetvā virittaṃ sūnaṃ aṭṭhito muttamaṃsaṃ gāviṃ mārenti. Tenāha ^b^‘‘aggisantāpi’’^eb^ccādi. Tattha yathā vajjhā gāvī ca avijjābhibhūtatāya yathāvuttaṃ uṇhodakapānaṃ ārabhati, evaṃ puthujjano yathāvuttaṃ duggatigāmikammaṃ. Yathā pana sā uṇhodakapāne ^a^V0.0088^ea^ ādīnavaṃ disvā ^a^M0.0088^ea^ taṇhāvasena sītudakapānaṃ ārabhati, evamayaṃ avijjāya mandattā duggatigāmikamme ādīnavaṃ disvā taṇhāvasena sugatigāmikammaṃ ārabhati. Dukkhe hi avijjaṃ taṇhā anuvattati, sukhe taṇhaṃ avijjāti.<br/><br/>[03]^b^Eva^eb^nti avijjāya nivutattā taṇhāya saṃyuttattā ca. ^b^Ayaṃ kāyo^eb^ti saviññāṇakakāyo khandhapañcakaṃ, ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti vacanato phassakāraṇañcetaṃ vuccatīti āyatanachakkaṃ vā. ^b^Samudāgato^eb^ti uppanno. ^b^Bahiddhā ca nāmarūpa^eb^nti bahiddhā saviññāṇakakāyo khandhapañcakaṃ, saḷāyatanāni vā. ^b^Ittheta^eb^nti itthaṃ etaṃ. Attano ca paresañca pañcakkhandhā dvādasāyatanāni ca dvārārammaṇabhāvena vavatthitāni dvayanāmānīti attho. ^b^‘‘Dvayaṃ paṭicca phasso^eb^ti aññattha cakkhurūpādīni dvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā, idha pana ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Mahādvayaṃ nāma kireta’’nti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.19) vuttaṃ. Ayamettha adhippāyo – aññattha ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’tiādinā (saṃ. ni. 2.43) ‘‘cakkhu ceva rūpā ca…pe… mano ceva dhammā cā’’ti vuttāni dvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā, idha pana ‘‘ayañceva kāyo’’ti cakkhādinissaye sesadhamme cakkhādinissite eva katvā vuttaṃ, cakkhādikāyaṃ ekattena ‘‘ajjhattikāyatana’’nti gahetvā ‘‘bahiddhā nāmarūpa’’nti vuttaṃ, rūpādiārammaṇaṃ ekatteneva bāhirāyatananti tāni ajjhattikabāhirāni āyatanāni paṭicca phasso vutto, tasmā mahādvayaṃ nāmetanti. Evañca katvā ‘‘attano ca parassa ca pañcahi khandhehi chahāyatanehi cāpi ayamattho dīpetabbovā’’ti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.19) vuttaṃ. ‘‘Ayaṃ kāyo’’ti hi vuttāni sanissayāni cakkhādīni attano pañcakkhandhā, ‘‘bahiddhā nāmarūpa’’nti vuttāni rūpādīni paresaṃ. Tathā ayaṃ kāyo attanova ajjhattikāni āyatanāni, bahiddhā nāmarūpaṃ paresaṃ bāhirānīti. Aññathā ajjhattikāyatanamatte eva ‘‘ayaṃ kāyo’’ti vutte na ajjhattikāyatanāneva attano pañcakkhandhā hontīti attano ca paresañca pañcakkhandhehi dīpanā na sambhaveyyāti. ^b^Saḷevāyatanānī^eb^ti saḷeva samphassakāraṇāni, yehi kāraṇabhūtehi āyatanehi uppannena phassena phuṭṭho bālo sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedeti.<br/><br/>[03]^b^Ādi^eb^-saddena ^a^M0.0089^ea^ ‘‘etesaṃ vā aññatarena avijjānīvaraṇassa, bhikkhave, paṇḍitassa taṇhāya ^a^V0.0089^ea^ saṃyuttassā’’tiādi yojetabbaṃ. Tasmiñhi sutte saṅkhāre avijjātaṇhānissite eva katvā kāyaggahaṇena viññāṇanāmarūpasaḷāyatanāni gahetvā etasmiñca kāye saḷāyatanānaṃ phassaṃ taṃnissitameva katvā vedanāya visesapaccayabhāvaṃ dassentena bhagavatā bālapaṇḍitānaṃ atītaddhāvijjātaṇhāmūlako vedanānto paṭiccasamuppādo dassito. Puna ca bālapaṇḍitānaṃ visesaṃ dassentena –<br/><br/>[08]‘‘Yāya ca, bhikkhave, avijjāya nivutassa bālassa yāya ca taṇhāya saṃyuttassa ayaṃ kāyo samudāgato, sā ceva avijjā bālassa appahīnā, sā ca taṇhā aparikkhīṇā. Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, bālo acari brahmacariyaṃ sammā dukkhakkhayāya, tasmā bālo kāyassa bhedā kāyūpago hoti, so kāyūpago samāno na parimuccati jātiyā…pe… dukkhasmāti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 2.19) –<br/><br/>[07]Vedanāpabhavaṃ sāvijjaṃ taṇhaṃ dassetvā upādānabhave ca taṃnissite katvā ‘‘kāyūpago hotī’’tiādinā jātiādike dassentena paccuppannahetusamuṭṭhānato pabhuti ubhayamūlova paṭiccasamuppādo vutto, tabbipariyāyena ca paṇḍitassa paccuppannahetuparikkhayato pabhuti ubhayamūlako paṭilomapaṭiccasamuppādoti.<br/><br/>[03]Duggatigāmikammassa visesapaccayattā avijjā ^b^‘‘avindiyaṃ vindatī’’^eb^ti vuttā, tathā visesapaccayo vindiyassa na hotīti ^b^‘‘vindiyaṃ na vindatī’^eb^ti ca. Attani nissitānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattanaṃ uppādanaṃ ^b^āyatanaṃ^eb^. Sammohabhāveneva anabhisamayabhūtattā ^b^aviditaṃ^eb^ aññātaṃ ^b^karoti^eb^. ^b^Antavirahite javāpetī^eb^ti ca vaṇṇāgamavipariyāyavikāravināsadhātuatthavisesayogehi pañcavidhassa niruttilakkhaṇassa vasena tīsupi padesu a-kāra vi-kāra ja-kāre gahetvā aññesaṃ vaṇṇānaṃ lopaṃ katvā ja-kārassa ca dutiyassa āgamaṃ katvā ^b^‘‘avijjā’’^eb^ti vuttā. Byañjanatthaṃ dassetvā sabhāvatthaṃ dassetuṃ ^b^‘‘apicā’’^eb^tiādimāha. Cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇāni ‘‘idaṃ vatthu, idamārammaṇa’’nti avijjāya ñātuṃ ^a^M0.0090^ea^ na sakkāti avijjā tappaṭicchādikā vuttā. Vatthārammaṇasabhāvacchādanato eva avijjādīnaṃ paṭiccasamuppādabhāvassa, jarāmaraṇādīnaṃ paṭiccasamuppannabhāvassa ca chādanato paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannachādanaṃ veditabbaṃ.<br/><br/>[03]Saṅkhāra-saddaggahaṇena ^a^V0.0090^ea^ āgatā saṅkhārā ^b^saṅkhāra-saddena āgatasaṅkhārā^eb^. Yadipi avijjāpaccayā saṅkhārāpi saṅkhāra-saddena āgatā, te pana imissā desanāya padhānāti visuṃ vuttā. Tasmā ^b^‘‘duvidhā’’^eb^ti ettha abhisaṅkharaṇakasaṅkhāraṃ saṅkhāra-saddenāgataṃ sandhāya tattha vuttampi vajjetvā saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārā yojetabbā. ‘‘Saṅkhāra-saddenāgatasaṅkhārā’’ti vā samudāyo vutto, tadekadeso ca idha vaṇṇitabbabhāvena ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti, tasmā vaṇṇitabbasabbasaṅgahaṇavasena duvidhatā vuttāti veditabbā. ^b^Paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhāro^eb^tiādinā vitakkavicārāssāsapassāsasaññāvedanāvacīsaṅkhārādayo vuttā, na avijjāsaṅkhāresu vuttā kāyasañcetanādayo.<br/><br/>[03]^b^Paritassatī^eb^ti pipāsati. ^b^Bhavatī^eb^ti upapattibhavaṃ sandhāya vuttaṃ, ^b^bhāvayatī^eb^ti kammabhavaṃ. Cuti khandhānaṃ maraṇanti ^b^‘‘maranti etenā’’^eb^ti vuttaṃ. ‘‘Dukkhā vedanā uppādadukkhā ṭhitidukkhā’’ti (ma. ni. 1.465) vacanato ^b^dvedhā khaṇati. Āyāso^eb^ti parissamo visādo. Kevala-saddo asammissavācako hoti ‘‘kevalā sālayo’’ti, niravasesavācako ca ‘‘kevalā aṅgamagadhā’’ti, tasmā dvedhāpi atthaṃ vadati. Tattha ^b^asammissassā^eb^ti sukharahitassa. Na hi ettha kiñci uppādavayarahitaṃ atthīti.<br/><br/>[03]Taṃsampayutte, puggalaṃ vā sammohayatīti ^b^sammohanarasā^eb^. Ārammaṇasabhāvassa chādanaṃ hutvā gayhatīti ^b^chādanapaccupaṭṭhānā^eb^. ‘‘Āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) vacanato ^b^āsavapadaṭṭhānā^eb^. Paṭisandhijananatthaṃ āyūhanti byāpāraṃ karontīti ^b^āyūhanarasā,^eb^ rāsikaraṇaṃ vā ^b^āyūhanaṃ^eb^. Nāmarūpassa purecārikabhāvena pavattatīti ^b^pubbaṅgamarasaṃ^eb^. Purimabhavena saddhiṃ ghaṭanaṃ hutvā gayhatīti ^b^paṭisandhipaccupaṭṭhānaṃ^eb^. Viññāṇena saha sampayujjatīti ^b^sampayogarasaṃ^eb^. Aññamaññaṃ sampayogābhāvato rūpaṃ vikiratīti ^b^vikiraṇarasaṃ^eb^. Evañca katvā pisiyamānā taṇḍulādayo vikiranti cuṇṇī bhavantīti. Nāmassa kadāci kusalādibhāvo ca atthīti tato ^a^M0.0091^ea^ visesanatthaṃ ^b^‘‘abyākatapaccupaṭṭhāna’’^eb^nti āha. ‘‘Acetanā abyākatā’’ti ettha viya anārammaṇatā vā ^b^abyākatatā^eb^ daṭṭhabbā. ^b^Āyatanalakkhaṇa^eb^nti ghaṭanalakkhaṇaṃ, āyānaṃ tananalakkhaṇaṃ vā. Dassanādīnaṃ kāraṇabhāvo ^b^dassanādirasatā^eb^. Akusalavipākupekkhāya aniṭṭhabhāvato dukkhena itarāya ca iṭṭhabhāvato sukhena saṅgahitattā ^b^‘‘sukhadukkhapaccupaṭṭhānā’’^eb^ti āha. Dukkhasamudayattā ^b^hetulakkhaṇā taṇhā^eb^. ‘‘Tatratatrābhinandinī’’ti (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133, 460; vibha. 203) vacanato ^a^V0.0091^ea^^b^abhinandanarasā^eb^. Cittassa, puggalassa vā rūpādīsu atittabhāvo hutvā gayhatīti ^b^atittabhāvapaccupaṭṭhānā^eb^. Taṇhādaḷhattaṃ hutvā kāmupādānaṃ, sesāni diṭṭhi hutvā upaṭṭhahantīti ^b^taṇhādaḷhattadiṭṭhipaccupaṭṭhānā^eb^. Kammupapattibhavavasena bhavassa lakkhaṇādayo yojetabbā.<br/><br/>[03]^b^Ādi^eb^-saddena anubodhādibhāvaggahaṇaṃ. Dukkhādīsu aññāṇaṃ ^b^appaṭipatti,^eb^ asubhādīsu subhādivipallāsā ^b^micchāpaṭipatti^eb^. Diṭṭhivippayuttā vā ^b^appaṭipatti,^eb^ diṭṭhisampayuttā ^b^micchāpaṭipatti^eb^. Na avijjāya eva chadvārikatā chaḷārammaṇatā ca, atha kho aññesupi paṭiccasamuppādaṅgesu arūpadhammānanti āha ^b^‘‘sabbesupī’’^eb^ti. ^b^Nobhayagocara^eb^nti manāyatanamāha. Na hi arūpadhammānaṃ desavasena āsannatā dūratā ca atthi asaṇṭhānattā, tasmā manāyatanassa gocaro na manāyatanaṃ sampatto asampatto vāti vuccatīti.<br/><br/>[03]Sokādīnaṃ sabbhāvā aṅgabahuttappasaṅge ‘‘dvādasevā’’ti aṅgānaṃ vavatthānaṃ veditabbaṃ. Na hi sokādayo aṅgabhāvena vuttā, phalena pana kāraṇaṃ avijjaṃ mūlaṅgaṃ dassetuṃ te vuttāti. Jarāmaraṇabbhāhatassa hi bālassa te sambhavantīti sokādīnaṃ jarāmaraṇakāraṇatā vuttā. ‘‘Sārīrikāya dukkhāya vedanāya phuṭṭho’’ti (saṃ. ni. 4.252) ca ^b^sutte^eb^ jarāmaraṇanimittañca dukkhaṃ saṅgahitanti taṃtaṃnimittānaṃ sādhakabhāvena vuttaṃ. Yasmā pana jarāmaraṇeneva sokādīnaṃ ekasaṅkhepo kato, tasmā tesaṃ jātipaccayatā yujjati. Jarāmaraṇapaccayabhāve hi avijjāya ekasaṅkhepo kātabbo siyā, jātipaccayā pana jarāmaraṇaṃ sokādayo ca sambhavantīti. Tattha jarāmaraṇaṃ ekantikaṃ aṅgabhāveneva gahitaṃ, sokādayo ^a^M0.0092^ea^ pana rūpabhavādīsu abhāvato anekantikā kevalaṃ pākaṭena phalena avijjānidassanatthaṃ gahitā. Tena anāgate jātiyā sati tato parāya paṭisandhiyā hetuhetubhūtā avijjā dassitāti bhavacakkassa avicchedo dassito hotīti. Suttañca sokādīnaṃ avijjā kāraṇanti etassevatthassa sādhakaṃ daṭṭhabbaṃ, na sokādīnaṃ bālassa jarāmaraṇanimittatāmattassa. ‘‘Assutavā puthujjano’’ti (saṃ. ni. 4.252) hi vacanena avijjā sokādīnaṃ kāraṇanti dassitā, na ca jarāmaraṇanimittameva dukkhaṃ dukkhanti.<br/><br/>[06]Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 35
title: suttantabhājanīyaṃ^uddesavāravaṇṇanā^avijjāpadaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^226^eb^^b^.^eb^^b^‘‘Avijjāpaccayā^eb^ 92 ^b^saṅkhārā’’ti hi vutta^eb^nti etena avijjāya visesanabhāvena saṅkhārānañca padhānabhāvena vuttattā saṅkhārānaṃ niddisitabbabhāvassa kāraṇaṃ dasseti. ^b^Pitā kathīyati^eb^ ‘‘dīgho sāmo, mitto rasso, odāto datto’’ti.<br/><br/>[03]Rasitabbo paṭivijjhitabbo sabhāvo raso, attano raso saraso, yāthāvo saraso yāthāvasaraso, so eva lakkhitabbattā lakkhaṇanti ^b^yāthāvasarasalakkhaṇaṃ^eb^. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, avijjā? Dukkhe aññāṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 2.2; ma. ni. 1.103) sutte cattāreva vuttānīti ^b^‘‘suttantikapariyāyenā’’^eb^ti āha. ^b^Nikkhepakaṇḍe panā^eb^tiādinā idha catūsu ṭhānesu kathitāya eva avijjāya nikkhepakaṇḍe aṭṭhasu ṭhānesu kiccajātito pañcavīsatiyā padehi lakkhaṇato ca kathitattā tadatthasaṃvaṇṇanāvasena vibhāvanaṃ karoti. Ahāpetvā vibhajitabbavibhajanañhi ^b^abhidhammapariyāyo^eb^.<br/><br/>[03]Jāyati etthāti ^b^jāti,^eb^ uppattiṭṭhānaṃ. Yadipi nirodhamagge avijjā ārammaṇaṃ na karoti, te pana jānitukāmassa tappaṭicchādanavasena anirodhamaggesu nirodhamaggaggahaṇakāaraṇavasena ca pavattamānā tattha uppajjatīti vuccatīti tesampi avijjāya uppattiṭṭhānatā hoti, itaresaṃ ārammaṇabhāvena ^a^M0.0093^ea^ cāti. Saṅghikabaladevagoṇādīnaṃ saṅghāṭinaṅgalādīni viya aññasetādīnaṃ avijjāya dukkhādivisayānaṃ andhattakarānaṃ lobhādīnaṃ nivattako aññāṇādisabhāvo lakkhaṇanti daṭṭhabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^Atthattha^eb^nti phalaphalaṃ. Āmeḍitavacanañhi sabbesaṃ atthānaṃ visuṃ visuṃ pākaṭakaraṇabhāvappakāsanatthaṃ. Attho eva vā attho ^b^atthattho^eb^ti atthassa aviparītatādassanatthaṃ atthenevatthaṃ visesayati. Na hi ñāṇaṃ anatthaṃ atthoti gaṇhātīti. Evaṃ ^b^kāraṇakāraṇa^eb^nti etthāpi daṭṭhabbaṃ. ^b^Taṃ ākāra^eb^nti atthatthādiākāraṃ. ^b^Gahetvā^eb^ti citte pavesetvā, cittena puggalena vā gahitaṃ katvā. Paṭividdhassa puna avekkhaṇā ^b^paccavekkhaṇā^eb^. Duccintitacintitādilakkhaṇassa bālassa bhāvo ^b^bālyaṃ. Pajānātī^eb^ti pakārehi jānāti. Balavamohanaṃ ^b^pamoho^eb^. Samantato mohanaṃ ^b^sammoho^eb^.<br/><br/>[03]^b^Dukkhārammaṇatā^eb^ti ^a^V0.0093^ea^ dukkhārammaṇatāya, yāya vā avijjāya chādentiyā dukkhārammaṇā taṃsampayuttadhammā, sā tesaṃ bhāvoti ^b^dukkhārammaṇatā,^eb^ ārammaṇameva vā ārammaṇatā, dukkhaṃ ārammaṇatā etissāti ^b^dukkhārammaṇatā^eb^.<br/><br/>[03]^b^Duddasattā gambhīrā^eb^ na sabhāvato, tasmā tadārammaṇatā avijjā uppajjati, itaresaṃ sabhāvato gambhīrattā tadārammaṇatā nuppajjatīti adhippāyo. ^b^Apica kho panā^eb^ti maggassa saṅkhatasabhāvattā tatopi nirodhassa gambhīratarataṃ dasseti.<br/><br/>[06]Avijjāpadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 36
title: uddesavāravaṇṇanā^avijjāpadaniddesavaṇṇanā^saṅkhārapadaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^Punātī^eb^ti sodheti apuññaphalato dukkhasaṃkilesato ca, hitasukhajjhāsayena puññaṃ karotīti taṃnipphādanena kārakassajjhāsayaṃ pūretīti ^b^puñño,^eb^ pūrako pujjanibbattako ca niruttilakkhaṇena ^b^‘‘puñño’’^eb^ti veditabbo. Samādhipaccanīkānaṃ atidūratāya ^b^na iñjati^eb^ na calatīti attho. ^b^Kāyassā^eb^ti dvārassa sāmibhāvena niddeso kato.<br/><br/>[03]^b^Puññupaga^eb^nti ^a^M0.0094^ea^ bhavasampattupagaṃ. ^b^Tatthā^eb^ti vibhaṅgasutte (saṃ. ni. 2.2). Tañhi padhānabhāvena gahitanti. ^b^Sammādiṭṭhisutte^eb^ (ma. ni. 1.102) pana ‘‘tayome, āvuso, saṅkhārā’’ti āgatanti. ^b^Sabbaññujinabhāsito pana ayaṃ,^eb^ na paccekajinabhāsito, imassatthassa dīpanatthaṃ etesaṃ suttānaṃ vasena te gahitā. Kathaṃ panetena gahaṇenāyamattho dīpito hotīti taṃdassanatthamāha ^b^‘‘abhidhammepi hi suttepi ekasadisāva tanti niddiṭṭhā’’^eb^ti. ^b^Sabbaññubhāsito^eb^ti pākaṭena suttantena sadisattā ayampi sabbaññubhāsitoti ñāyatīti vuttaṃ hotīti.<br/><br/>[03]^b^‘‘Terasāpī’’^eb^ti vuttaṃ, tattha ñāṇavippayuttānaṃ na bhāvanāmayatā pākaṭāti ^b^‘‘yathā hī’’^eb^tiādimāha ^a^V0.0094^ea^. Pathavī pathavītiādibhāvanā ca kasiṇaparikammakaraṇaṃ maṇḍalakaraṇañca bhāvanaṃ bhajāpenti.<br/><br/>[03]Dānavasena pavattā cittacetasikā dhammā ^b^dānaṃ^eb^. Tattha byāpārabhūtā āyūhanacetanā ^b^dānaṃ ārabbha dānaṃ adhikicca uppajjatī^eb^ti vuccati, evaṃ itaresu. ^b^Somanassacittenā^eb^ti anumodanāpavattinidassanamattametaṃ daṭṭhabbaṃ. Upekkhāsahagatenapi hi anussarati evāti.<br/><br/>[03]^b^Asarikkhakampi^eb^ sarikkhakena catutthajjhānavipākena vehapphalādīsu vināpi asaññesu kaṭattārūpaṃ. Rūpameva saphandanattā ^b^‘‘saiñjana’’^eb^nti vuttaṃ iñjanakaranīvaraṇādīnaṃ avikkhambhanato, rūpataṇhāsaṅkhātassa iñjanakassa kāraṇattā vā. Teneva rūpārammaṇaṃ nimittārammaṇañca sabbampi catutthajjhānaṃ nippariyāyena ^b^‘‘aniñjana’’^eb^nti na vuccatīti. Mahātulāya dhārayamāno nāḷiyā minamāno ca samudāyameva dhāreti minati ca, na ekekaṃ guñjaṃ, ekekaṃ taṇḍulaṃ vā, evaṃ bhagavāpi aparimāṇā paṭhamakusalacetanāyo samudāyavaseneva gahetvā ekajātikattā ekameva katvā dasseti. Evaṃ dutiyādayopīti.<br/><br/>[03]‘‘Kāyadvāre pavattā’’ti avatvā ^b^‘‘ādānaggahaṇacopanaṃ pāpayamānā uppannā’’^eb^tipi vattuṃ vaṭṭatīti vacanavisesamattameva dasseti. Kāyadvāre pavatti eva hi ādānādipāpanāti. Purimena vā dvārassa upalakkhaṇabhāvo vutto, pacchimena cetanāya saviññattirūpasamuṭṭhāpanaṃ. Tattha ākaḍḍhitvā gahaṇaṃ ^b^ādānaṃ,^eb^ sampayuttassa gahaṇaṃ ^b^gahaṇaṃ,^eb^ phandanaṃ ^b^copanaṃ^eb^.<br/><br/>[03]^b^Etthā^eb^ti ^a^M0.0095^ea^ kāyavacīsaṅkhāraggahaṇe, kāyavacīsañcetanāgahaṇe vā. Aṭṭhakathāyaṃ abhiññācetanā na gahitā viññāṇassa paccayo na hotīti. Kasmā pana na hoti, nanu sāpi kusalā vipākadhammā cāti? Saccaṃ, anupacchinnataṇhāvijjāmāne pana santāne sabyāpārappavattiyā tassā kusalatā vipākadhammatā ca vuttā, na vipākuppādanena, sā pana vipākaṃ uppādayantī rūpāvacarameva uppādeyya. Na hi aññabhūmikaṃ kammaṃ aññabhūmikaṃ vipākaṃ uppādetīti. Attanā sadisārammaṇañca tiṭṭhānikaṃ taṃ uppādeyya cittuppādakaṇḍe rūpāvacaravipākassa kammasadisārammaṇasseva vuttattā, na ca rūpāvacaravipāko parittādiārammaṇo atthi, abhiññācetanā ca parittādiārammaṇāva hoti, tasmā vipākaṃ na uppādetīti ^a^V0.0095^ea^ viññāyati. Kasiṇesu ca uppāditassa catutthajjhānasamādhissa ānisaṃsabhūtā abhiññā. Yathāha ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādi (dī. ni. 1.244-245; ma. ni. 1.384-386). Tasmā samādhiphalasadisā sā, na ca phalaṃ detīti dānasīlānisaṃso tasmiṃ bhave paccayalābho viya sāpi vipākaṃ na uppādeti. ^b^Yathā ca abhiññācetanā, evaṃ uddhaccacetanāpi na hotī^eb^ti idaṃ uddhaccasahagate dhamme visuṃ uddharitvā ‘‘tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 725) vuttattā vicāretabbaṃ.<br/><br/>[03]Ayaṃ panettha amataggapathānugato vinicchayo – dassanabhāvanānaṃ abhāvepi yesaṃ puthujjanānaṃ sekkhānañca dassanabhāvanāhi bhavitabbaṃ, tesaṃ taduppattikāle tehi pahātuṃ sakkuṇeyyā akusalā ‘‘dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbā’’ti ca vuccanti, puthujjanānaṃ pana bhāvanāya abhāvā bhāvanāya pahātabbacintā natthi. Tena tesaṃ pavattamānā te dassanena pahātuṃ asakkuṇeyyāpi ‘‘bhāvanāya pahātabbā’’ti na vuccanti. Yadi vucceyyuṃ, dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kesañci keci kadāci ārammaṇārammaṇādhipatiupanissayapaccayehi paccayo bhaveyyuṃ, na ca paṭṭhāne ‘‘dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kesañci kenaci paccayena paccayo’’ti vuttā. Sekkhānaṃ pana vijjamānā bhāvanāya pahātuṃ sakkuṇeyyā bhāvanāya pahātabbā. Teneva sekkhānaṃ dassanena pahātabbā cattattā vantattā muttattā pahīnattā paṭinissaṭṭhattā ukkheṭitattā samukkheṭitattā assāditabbā abhinanditabbā ^a^M0.0096^ea^ ca na honti, pahīnatāya eva somanassahetubhūtā avikkhepahetubhūtā ca na domanassaṃ uddhaccañca uppādentīti na te tesaṃ ārammaṇārammaṇādhipatibhāvaṃ pakatūpanissayabhāvañca gacchanti. Na hi pahīne upanissāya ariyo rāgādikilese uppādeti.<br/><br/>[03]Vuttañca ‘‘sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati…pe… arahattamaggena…pe… na paccāgacchatī’’ti (mahāni. 80; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 27), na ca puthujjanānaṃ dassanena pahātuṃ sakkuṇeyyā itaresaṃ na kenaci paccayena paccayo hontīti sakkā vattuṃ ‘‘diṭṭhiṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati, diṭṭhi vicikicchā uddhaccaṃ uppajjati. Vicikicchaṃ ārabbha vicikicchā diṭṭhi uddhaccaṃ uppajjatī’’ti diṭṭhivicikicchānaṃ uddhaccārammaṇapaccayabhāvassa vuttattā. Ettha hi ^b^uddhacca^eb^nti uddhaccasahagataṃ cittuppādaṃ sandhāya vuttaṃ. Evañca katvā adhipatipaccayaniddese ‘‘diṭṭhiṃ garuṃ ^a^V0.0096^ea^ katvā assādeti abhinandati, taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.409) ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘uddhaccaṃ uppajjatī’’ti. Tasmā dassanabhāvanāhi pahātabbānaṃ atītādibhāvena navattabbattepi yādisānaṃ tāhi anuppattidhammatā āpādetabbā, tesu puthujjanesu vattamānā dassanaṃ apekkhitvā tena pahātuṃ sakkuṇeyyā dassanena pahātabbā, sekkhesu vattamānā bhāvanaṃ apekkhitvā tāya pahātuṃ sakkuṇeyyā bhāvanāya pahātabbā. Tesu bhāvanāya pahātabbā sahāyavirahā vipākaṃ na janayantīti bhāvanāya pahātabbacetanāya nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto, apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ pana puthujjanesu uppajjamānānaṃ sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ uddhaccasahagatacittuppādassa ca saṃyojanattayatadekaṭṭhakilesānaṃ anupacchinnatāya aparikkhīṇasahāyānaṃ vipākuppādanaṃ na sakkā paṭikkhipitunti uddhaccasahagatadhammānaṃ vipāko ^b^vibhaṅge^eb^ vuttoti.<br/><br/>[03]Yadi evaṃ, apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ akusalānaṃ nevadassanenanabhāvanāyapahātabbatā āpajjatīti? Nāpajjati, appahātabbānaṃ ‘‘neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā’’ti (dha. sa. tikamātikā 8) vuttattā, appahātabbaviruddhasabhāvattā ca akusalānaṃ. Evampi tesaṃ imasmiṃ tike navattabbatā āpajjatīti? Nāpajjati cittuppādakaṇḍe dassitānaṃ dvādasākusalacittuppādānaṃ dvīhi padehi saṅgahitattā. Yathā hi dhammavasena saṅkhatadhammā ^a^M0.0097^ea^ sabbe saṅgahitāti uppannattike kālavasena asaṅgahitāpi atītā navattabbāti na vuttā cittuppādarūpabhāvena gahitesu navattabbassa abhāvā, evamidhāpi cittuppādabhāvena gahitesu navattabbassa abhāvā navattabbatā na vuttāti veditabbā. Yattha hi cittuppādo koci niyogato navattabbo atthi, tattha tesaṃ catuttho koṭṭhāso atthīti yathāvuttapadesu viya tatthāpi bhinditvā bhajāpetabbe cittuppāde bhinditvā bhajāpeti ‘‘siyā navattabbā parittārammaṇā’’tiādinā. Tadabhāvā uppannattike idha ca tathā na vuttā.<br/><br/>[03]Atha vā yathā sappaṭighehi samānasabhāvattā rūpadhātuyaṃ tayo mahābhūtā ‘‘sappaṭighā’’ti vuttā. Yathāha ‘‘asaññasattānaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca dve mahābhūtā, dve mahābhūte paṭicca ekaṃ mahābhūta’’nti (paṭṭhā. 2.22.9). Evaṃ puthujjanānaṃ pavattamānā bhāvanāya pahātabbasamānasabhāvā ‘‘bhāvanāya pahātabbā’’ti vucceyyunti natthi navattabbatāpasaṅgo. Evañca sati puthujjanānaṃ pavattamānāpi bhāvanāya pahātabbā sakabhaṇḍe chandarāgādayo ^a^V0.0097^ea^ parabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ upanissayapaccayo, rāgo ca rāgadiṭṭhīnaṃ adhipatipaccayoti ayamattho laddho hoti. Yathā pana aphoṭṭhabbattā rūpadhātuyaṃ tayo mahābhūtā na paramatthato sappaṭighā, evaṃ apekkhitabbabhāvanārahitā puthujjanesu pavattamānā sakabhaṇḍe chandarāgādayo na paramatthato bhāvanāya pahātabbāti bhāvanāya pahātabbānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayatā na vuttā, na ca ‘‘dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayo’’ti vuttā. Ye hi dassanena pahātabbapaccayā kilesā, na te dassanato uddhaṃ pavattanti, dassanena pahātabbapaccayassapi pana uddhaccasahagatassa sahāyavekallamattameva dassanena kataṃ, na tassa koci bhāvo dassanena anuppattidhammataṃ āpāditoti tassa ekantabhāvanāya pahātabbatā vuttā. Tasmā tassa tādisasseva sati sahāye vipākuppādanavacanaṃ, asati ca vipākānuppādanavacanaṃ na virujjhatīti.<br/><br/>[03]Sāpi viññāṇapaccayabhāve yadi apanetabbā, kasmā ‘‘samavīsati cetanā’’ti vuttanti tassa kāraṇaṃ dassento āha ^b^‘‘avijjāpaccayā pana^eb^^a^M0.0098^ea^^b^sabbāpetā hontī’’^eb^ti. Yadi evaṃ, abhiññācetanāya saha ‘‘ekavīsatī’’ti vattabbanti? Na, avacanassa vuttakāraṇattā, taṃ pana itarāvacanassapi kāraṇanti samānacetanāvacanakāraṇavacanena yaṃ kāraṇaṃ apekkhitvā ekā vuttā, tena kāraṇena itarāyapi vattabbataṃ, yañca kāraṇaṃ apekkhitvā itarā na vuttā, tena kāraṇena vuttāyapi avattabbataṃ dasseti. Āneñjābhisaṅkhāro cittasaṅkhāro evāti bhedābhāvā pākaṭoti na tassa saṃyogo dassito.<br/><br/>[03]^b^Sukhasaññāya gahetvā^eb^ti etena taṇhāpavattiṃ dasseti. ^b^Taṇhāparikkhāre^eb^ti taṇhāya parivāre, taṇhāya ‘‘sukhaṃ subha’’ntiādinā saṅkhate vā alaṅkateti attho. Taṇhā hi dukkhassa samudayoti ajānanto ‘‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ vā sahabyataṃ upapajjeyya’’nti saṅkhāre parikkharotīti. Amaraṇatthāti gahitā dukkarakiriyā ^b^amaratapo,^eb^ devabhāvatthaṃ tapo vā, dukkhattā vā maro mārako tapo ^b^amaratapo^eb^. Diṭṭhe adiṭṭha-saddo viya maresu amara-saddo daṭṭhabbo.<br/><br/>[03]Jātiādipapātadukkhajananato ^b^marupapātasadisatā^eb^ puññābhisaṅkhārassa vuttā. Ramaṇīyabhāvena ^a^V0.0098^ea^ ca assādabhāvena ca gayhamānaṃ puññaphalaṃ ^b^dīpasikhāmadhulittasatthadhārāsadisaṃ,^eb^ tadattho ca puññābhisaṅkhāro taṃnipātalehanasadiso.<br/><br/>[03]‘‘Sukho imissā paribbājikāya taruṇāya mudukāya lomasāya bāhāya samphasso’’tiādinā (ma. ni. 1.469) sukhasaññāya ^b^bālo viya gūthakīḷanaṃ^eb^ kilesābhibhūtatāya kodhāratiabhibhūto asavaso ^b^maritukāmo viya visakhādanaṃ^eb^ karaṇaphalakkhaṇesu jigucchanīyaṃ dukkhañca ^b^apuññābhisaṅkhāraṃ ārabhati^eb^. Lobhasahagatassa vā gūthakīḷanasadisatā, dosasahagatassa visakhādanasadisatā yojetabbā. Kāmaguṇasamiddhiyā sabhayassapi pisācanagarassa sukhavipallāsahetubhāvo viya arūpavipākānaṃ nirantaratāya anupalakkhiyamānauppādavayānaṃ, dīghasantānatāya agayhamānavipariṇāmānaṃ, saṅkhāravipariṇāmadukkhabhūtānampi niccādivipallāsahetubhāvoti tesaṃ ^b^pisācanagarasadisatā, tadabhimukhagamanasadisatā^eb^ ca āneñjābhisaṅkhārassa yojetabbā.<br/><br/>[03]^b^Tāvā^eb^ti ^a^M0.0099^ea^ vattabbantarāpekkho nipāto, tasmā avijjā saṅkhārānaṃ paccayoti idaṃ tāva siddhaṃ, idaṃ pana aparaṃ vattabbanti attho. Avijjāpaccayā pana sabbāpetā hontīti vuttanti abhiññācetanānaṃ paccayabhāvaṃ dasseti. Cetopariyapubbenivāsānāgataṃsañāṇehi paresaṃ attano ca samohacittajānanakāleti yojetabbā.<br/><br/>[03]^b^Avijjāsammūḷhattā^eb^ti bhavādīnavapaṭicchādikāya avijjāya sammūḷhattā. ^b^Rāgādīna^eb^nti rāgadiṭṭhivicikicchuddhaccadomanassānaṃ avijjāsampayuttarāgādiassādanakālesu avijjaṃ ārabbha uppatti veditabbā. Garuṃ katvā assādanaṃ rāgadiṭṭhisampayuttāya eva avijjāya yojetabbaṃ, assādanañca rāgo, tadavippayuttā ca diṭṭhīti assādanavacaneneva yathāvuttaṃ avijjaṃ garuṃ karontī diṭṭhi ca vuttāti veditabbā. Rāgādīhi ca pāḷiyaṃ sarūpena vuttehi taṃsampayuttasaṅkhārassa avijjārammaṇāditaṃ dasseti. Anavijjārammaṇassa paṭhamajavanassa ārammaṇādhipatianantarādipaccayavacanesu avuttassa vuttassa ca sabbassa saṅgaṇhanatthaṃ ^b^‘‘yaṃ kiñcī’’^eb^ti āha. ^b^Vuttanayenā^eb^ti samatikkamabhavapatthanāvasena vuttanayena.<br/><br/>[03]^b^Ekakāraṇavādo āpajjatī^eb^ti dosappasaṅgo vutto. Aniṭṭho hi ekakāraṇavādo sabbassa sabbakāle ^a^V0.0099^ea^ sambhavāpattito ekasadisasabhāvāpattito ca. Yasmā tīsu pakāresu avijjamānesu pārisesena catutthe eva ca vijjamāne ekahetuphaladīpane attho atthi, tasmā na nupapajjati.<br/><br/>[03]^b^Yathāphassaṃ vedanāvavatthānato^eb^ti ‘‘sukhavedanīyaṃ, bhikkhave, phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.62), ‘‘cakkhuñca paṭicca…pe… tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.43) ca sukhavedanīyādicakkhusamphassādianurūpena sukhavedanādicakkhusamphassajāvedanādīnaṃ vavatthānato, samānesu cakkhurūpādīsu phassavasena sukhādivipariyāyābhāvato, samānesu ca rūpamanasikārādīsu cakkhādisaṅghaṭṭanavasena cakkhusamphassajādivipariyāyābhāvato, aññapaccayasāmaññepi phassavasena sukhādicakkhusamphassajādīnaṃ oḷārikasukhumādisaṅkarābhāvato cāti attho. Sukhādīnaṃ yathāvuttasamphassassa aviparīto paccayabhāvo ^a^M0.0100^ea^ eva ^b^yathāvedanaṃ phassavavatthānaṃ,^eb^ kāraṇaphalavisesena vā phalakāraṇavisesanicchayo hotīti ubhayatthāpi nicchayo vavatthānanti vutto. ^b^Kammādayo^eb^ti kammāhārautuādayo apākaṭā semhapaṭikārena rogavūpasamato.<br/><br/>[03]^b^‘‘Assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī’’ti vacanato^eb^ti ‘‘saṃyojanīyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo’’ti (saṃ. ni. 2.53-54) iminā suttena taṇhāya saṅkhārakāraṇabhāvassa vuttattāti attho. Puna tassāpi avijjā kāraṇanti dassanatthaṃ ^b^‘‘avijjāsamudayā āsavasamudayoti vacanato’’^eb^ti āha. Taṇhā vā caturupādānabhūtā kāmabhavadiṭṭhāsavā ca saṅkhārassa kāraṇanti pākaṭāti suttadvayenapi avijjāya saṅkhārakāraṇabhāvameva dasseti. ^b^Assādānupassino^eb^ti hi vacanena ādīnavapaṭicchādanakiccā avijjā taṇhāya kāraṇanti dassitā hotīti. Yasmā avidvā, tasmā puññābhisaṅkhārādike abhisaṅkharotīti avijjāya saṅkhārakāraṇabhāvassa ^b^pākaṭattā^eb^ aviddasubhāvo saṅkhārakāraṇabhāvena vutto khīṇāsavassa saṅkhārābhāvato ^b^asādhāraṇattā^eb^ ca. Puññābhisaṅkhārādīnaṃ sādhāraṇāni vatthārammaṇādīnīti puññabhavādiādīnavapaṭicchādikā avijjā puññābhisaṅkhārādīnaṃ asādhāraṇaṃ kāraṇanti vā attho daṭṭhabbo. ^b^Ṭhānaviruddho^eb^ti atthitāviruddho. Keci pana ‘‘paṭisandhiādīni ṭhānānī’’ti vadanti, evaṃ sati purimacittaṃ pacchimacittassa ṭhānaviruddho paccayoti na idaṃ ekantikaṃ siyā. Bhavaṅgampi ^a^V0.0100^ea^ hi bhavaṅgassa anantarapaccayo, javanaṃ javanassāti, na ca sippādīnaṃ paṭisandhiādiṭhānaṃ atthīti na taṃ idha adhippetaṃ. Kammaṃ rūpassa namanaruppanavirodhā sārammaṇānārammaṇavirodhā ca ^b^sabhāvaviruddho paccayo, khīrādīni dadhiādīnaṃ^eb^ madhurambilarasādisabhāvavirodhā. Avijānanakicco ^b^āloko^eb^ vijānanakiccassa ^b^viññāṇassa,^eb^ amadanakiccā ca ^b^guḷādayo^eb^ madanakiccassa ^b^āsavassa^eb^.<br/><br/>[03]^b^Golomāvilomāni dabbāya^eb^ paccayo, ^b^dadhi^eb^ādīni ^b^bhūtiṇakassa^eb^. Ettha ca ^b^avī^eb^ti rattā eḷakā vuccanti. Vipākāyeva te ca na, tasmā dukkhavipākāyapi ^a^M0.0101^ea^ avijjāya tadavipākānaṃ puññāneñjābhisaṅkhārānaṃ paccayattaṃ na na yujjatīti attho. Tadavipākattepi sāvajjatāya tadaviruddhānaṃ taṃsadisānañca apuññābhisaṅkhārānameva paccayo, na itaresanti etassa pasaṅgassa nivāraṇatthaṃ ‘‘viruddho cāviruddho ca, sadisāsadiso tathā. Dhammānaṃ paccayo siddho’’ti vuttaṃ, tasmā tamatthaṃ pākaṭaṃ karonto ^b^‘‘iti ayaṃ avijjā’’^eb^tiādimāha.<br/><br/>[03]Acchejjasuttāvutābhejjamaṇīnaṃ viya pubbāpariyavavatthānaṃ niyati, niyatiyā, niyati eva vā saṅgati samāgamo niyatisaṅgati, tāya bhāvesu pariṇatā manussadevavihaṅgādibhāvaṃ pattā ^b^niyatisaṅgatibhāvapariṇatā^eb^. Niyatiyā saṅgatiyā bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā ^b^niyatisaṅgatibhāvapariṇatā^eb^ti ca atthaṃ vadanti. Etehi ca vikappanehi avijjā akusalaṃ cittaṃ katvā puññādīsu yattha katthaci pavattatīti imamatthaṃ dassento āha ^b^‘‘so evaṃ avijjāyā’’^eb^tiādi.<br/><br/>[03]^b^Apariṇāyako bālo^eb^ti arahattamaggasampaṭipādakakalyāṇamittarahitoti attho. Arahattamaggāvasānaṃ vā ñāṇaṃ samavisamaṃ dassetvā nibbānaṃ nayatīti pariṇāyakanti vuttaṃ, tena rahito ^b^apariṇāyako. Dhammaṃ ñatvā^eb^ti sappurisūpanissayena catusaccappakāsakasuttādidhammaṃ ñatvā, maggañāṇeneva vā sabbadhammapavaraṃ nibbānaṃ ñatvā, taṃjānanāyattattā pana sesasaccābhisamayassa samānakālampi taṃ purimakālaṃ viya katvā vuttaṃ.<br/><br/>[06]Saṅkhārapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 37
title: avijjāpadaniddesavaṇṇanā^saṅkhārapadaniddesavaṇṇanā^viññāṇapadaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^227^eb^^b^.^eb^ Yathāvuttasaṅkhārapaccayā ^a^V0.0101^ea^ uppajjamānaṃ taṃkammanibbattameva viññāṇaṃ bhavituṃ arahatīti ^b^‘‘bāttiṃsa lokiyavipākaviññāṇāni saṅgahitāni hontī’’^eb^ti āha. ^b^Dhātukathāyaṃ^eb^ (dhātu. 466) pana vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadaniddese –<br/><br/>[08]‘‘Saṅkhārapaccayā ^a^M0.0102^ea^ viññāṇena ye dhammā…pe… saḷāyatanapaccayā phassena, phassapaccayā vedanāya ye dhammā vippayuttā, te dhammā katihi khandhehi…pe… saṅgahitā? Te dhammā asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā ekena khandhena ekādasahāyatanehi ekādasahi dhātūhi saṅgahitā. Katihi asaṅgahitā? Catūhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi asaṅgahitā’’ti –<br/><br/>[07]Vacanato sabbaviññāṇaphassavedanāpariggaho kato. Yadi hi ettha viññāṇaphassavedanā sappadesā siyuṃ, ‘‘vipākā dhammā’’ti imassa viya vissajjanaṃ siyā, tasmā tattha abhidhammabhājanīyavasena saṅkhārapaccayā viññāṇādayo gahitāti veditabbā. Avijjāpaccayā saṅkhārā ca abhidhammabhājanīye catubhūmakakusalasaṅkhāro akusalasaṅkhāro ca vuttoti so eva dhātukathāyaṃ gahitoti daṭṭhabbo. Bhavo pana ^b^dhātukathāyaṃ^eb^ kammupapattibhavavisesadassanatthaṃ na abhidhammabhājanīyavasena gahito. Evañca katvā tattha ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti anuddharitvā ‘‘kammabhavo’’tiādināva nayena bhavo uddhaṭo. ^b^Vipākañheta^eb^nti viññāṇassa vipākattā saṅkhārapaccayattaṃ sādheti, tassa pana sādhanatthaṃ ‘‘upacitakammābhāve vipākābhāvato’’ti vuttanti taṃ vivaranto ^b^‘‘vipākañcā’’^eb^tiādimāha.<br/><br/>[03]^b^Yebhuyyena lobhasampayuttajavanāvasāne^eb^ti javanena tadārammaṇaniyame somanassasahagatānantaraṃ somanassasahagatatadārammaṇassa vuttattā somanassasahagatāneva sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Yasmā pana tihetukajavanāvasāne ca kadāci ahetukaṃ tadārammaṇaṃ hoti, tasmā ^b^‘‘yebhuyyenā’’^eb^ti āha. ^b^Sakiṃ vā^eb^ti ‘‘dirattatirattā’’dīsu viya veditabbaṃ. Dvikkhattumeva pana uppajjantīti vadanti. ‘‘Dirattatiratta’’nti ettha pana vā-saddassa abhāvā vacanasiliṭṭhatāmattena dirattaggahaṇaṃ katanti yujjati, ‘‘nirantaratirattadassanatthaṃ vā’’ti. Idha pana vā-saddo vikappanattho vuttoti sakiṃ ^a^V0.0102^ea^ eva ca kadāci pavattiṃ sandhāya ^b^‘‘sakiṃ vā’’^eb^ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Teneva hi sakiṃ tadārammaṇappavattiyā vicāretabbataṃ dassento ^b^‘‘cittappavattigaṇanāyaṃ panā’’^eb^tiādimāha. Tattha ^b^cittappavattigaṇanāya^eb^nti vipākakathāyaṃ balavarūpādike ārammaṇe vuttaṃ cittappavattigaṇanaṃ sandhāyāha. Tattha hi dveva tadārammaṇuppattivārā āgatā. Javanavisayānubhavanañhi tadārammaṇaṃ ^a^M0.0103^ea^ āsannabhede tasmiṃ visaye ekacittakkhaṇāvasiṭṭhāyuke na uppajjeyyāti adhippāyo. ^b^Anurūpāya paṭisandhiyā^eb^ti akusalavipākassa apāyapaṭisandhi, kāmāvacarādikusalavipākānaṃ kāmarūpārūpasugatipaṭisandhiyo yathākammaṃ anurūpā.<br/><br/>[03]Paṭisandhikathā mahāvisayāti katvā pavattimeva tāva dassento ^b^‘‘pavattiyaṃ panā’’^eb^tiādimāha. Ahetukadvayādīnaṃ dvāraniyamāniyamāvacanaṃ bhavaṅgabhūtānaṃ sayameva dvārattā cutipaṭisandhibhūtānañca bhavaṅgasaṅkhātena aññena ca dvārena anuppattito niyataṃ aniyataṃ vā dvāraṃ etesanti vattuṃ asakkuṇeyyattā. Ekassa sattassa pavattarūpāvacaravipāko pathavīkasiṇādīsu yasmiṃ ārammaṇe pavatto, tato aññasmiṃ tassa pavatti natthīti rūpāvacarānaṃ niyatārammaṇatā vuttā. ^b^Tatrassā^eb^ti pavattiyaṃ bāttiṃsavidhassa.<br/><br/>[03]Indriyappavattiānubhāvato eva cakkhusotadvārabhedena, tassa ca viññāṇavīthibhedāyattattā vīthibhedena ca bhavitabbaṃ, tasmiñca sati ‘‘āvajjanānantaraṃ dassanaṃ savanaṃ vā tadanantaraṃ sampaṭicchana’’ntiādinā cittaniyamena bhavitabbaṃ. Tathā ca sati sampaṭicchanasantīraṇānampi bhāvo siddho hoti, na indriyappavattiānubhāvena dassanasavanamattasseva, nāpi indriyānaṃ eva dassanasavanakiccatāti imamatthaṃ dassento āha ^b^‘‘dvāravīthibhede cittaniyamato cā’’^eb^ti. Paṭhamakusalena ce tadārammaṇassa uppatti hoti, taṃ paṭhamakusalānantaraṃ uppajjamānaṃ janakaṃ anubandhati nāma, dutiyakusalādianantaraṃ uppajjamānaṃ janakasadisaṃ anubandhati nāma, akusalānantaraṃ uppajjamānañca kāmāvacaratāya janakasadisanti.<br/><br/>[03]^b^Ekādasa tadārammaṇacittāni…pe… tadārammaṇaṃ na gaṇhantī^eb^ti tadārammaṇabhāvatāya ‘‘tadārammaṇa’’nti laddhanāmāni tadārammaṇabhāvaṃ na gaṇhanti, tadārammaṇabhāvena nappavattantīti attho. Atha vā nāmagottaṃ ārabbha javane javite tadārammaṇaṃ tassa javanassa ārammaṇaṃ na gaṇhanti, nālambantīti attho. ^b^Rūpārūpadhamme^eb^ti rūpārūpāvacare dhamme. Idaṃ pana vatvā ^b^‘‘abhiññāñāṇaṃ^eb^^a^V0.0103^ea^^b^ārabbhā’’^eb^ti visesanaṃ parittādiārammaṇatāya kāmāvacarasadisesu ceva tadārammaṇānuppattidassanatthaṃ. Micchattaniyatā dhammā maggo viya bhāvanāya siddhā mahābalā cāti tattha javanena pavattamānena sānubandhanena na bhavitabbanti tesu tadārammaṇaṃ paṭikkhittaṃ. ^b^Lokuttaradhamme^eb^^a^M0.0104^ea^^b^ārabbhā^eb^ti eteneva siddhe ^b^‘‘sammattaniyatadhammesū’’^eb^ti visuṃ uddharaṇaṃ sammattamicchattaniyatadhammānaṃ aññamaññapaṭipakkhāti balavabhāvena tadārammaṇassa avatthubhāvadassanatthaṃ.<br/><br/>[03]Evaṃ pavattiyaṃ viññāṇappavattiṃ dassetvā paṭisandhiyaṃ dassetuṃ ^b^‘‘yaṃ pana vutta’’^eb^ntiādimāha. ^b^Kena katthā^eb^ti kena cittena kasmiṃ bhave. Ekūnavīsati paṭisandhiyo tena tena cittena pavattamānā paṭisandhikkhaṇe rūpārūpadhammāti tena tena cittena sā sā tattha tattha paṭisandhi hotīti vuttā. ^b^Tassā^eb^ti cittassa.<br/><br/>[03]^b^Āgantvā^eb^ti āgataṃ viya hutvā. ^b^Gopakasīvalī^eb^ti rañño hitārakkhe gopakakule jāto sīvalināmako. Kammādianussaraṇabyāpārarahitattā ^b^‘‘sammūḷhakālakiriyā’’^eb^ti vuttā. Abyāpāreneva hi tattha kammādiupaṭṭhānaṃ hotīti. ‘‘Pisiyamānāya makkhikāya paṭhamaṃ kāyadvārāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ nāvaṭṭeti attanā cintiyamānassa kassaci atthitāyā’’ti keci kāraṇaṃ vadanti, tadetaṃ akāraṇaṃ bhavaṅgavisayato aññassa cintiyamānassa abhāvā aññacittappavattakāle ca bhavaṅgāvaṭṭanasseva asambhavato. Idaṃ panettha kāraṇaṃ siyā – ‘‘tānissa tamhi samaye olambanti ajjholambanti abhippalambantī’’ti (ma. ni. 3.248) vacanato tīsu javanavāresu appavattesveva kammādiupaṭṭhānena bhavitabbaṃ. Anekajavanavārappavattiyā hi ajjholambanaṃ abhippalambanañca hotīti. Tasmā kāyadvārāvajjanaṃ anāvaṭṭetvā manodvārāvajjanameva kammādiālambaṇaṃ paṭhamaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti, tato phoṭṭhabbassa balavattā dutiyavāre kāyaviññāṇavīthi paccuppanne phoṭṭhabbe pavattati, tato purimajavanavāragahitesveva kammādīsu kamena manodvārajavanaṃ javitvā mūlabhavaṅgasaṅkhātaṃ āgantukabhavaṅgasaṅkhātaṃ vā tadārammaṇaṃ bhavaṅgaṃ otarati, tadārammaṇābhāve vā bhavaṅgameva. ^b^Etasmiṃ ṭhāne kālaṃ karotī^eb^ti tadārammaṇānantarena cuticittena, tadārammaṇābhāve vā bhavaṅgasaṅkhāteneva cuticittena cavatīti attho. Bhavaṅgameva hi cuticittaṃ hutvā pavattatīti cuticittaṃ idha ‘‘bhavaṅga’’nti vuttanti. Manodvāravisayo lahukoti lahukapaccupaṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ ^b^‘‘arūpadhammānaṃ…pe… lahuko’’^eb^ti. Arūpadhammassa ^a^V0.0104^ea^ hi manodvārassa visayo lahukapaccupaṭṭhānoti. Balavati ca rūpadhammassa kāyadvārassa ^a^M0.0105^ea^ visaye appavattitvā manodvāravisaye kammādimhi paṭhamaṃ cittappavattidassanena arūpadhammānaṃ visayassa lahukatā dīpitāti. Rūpānaṃ visayābhāvepi vā ‘‘arūpadhammāna’’nti vacanaṃ yesaṃ visayo atthi, taṃdassanatthamevāti daṭṭhabbaṃ. Tena lahukammādīsu cittappavattito lahugahaṇīyatā visayassa lahukatā.<br/><br/>[03]Kammādīnaṃ bhūmicittupādādivasena vitthārato ananto pabhedoti ^b^‘‘saṅkhepato’’^eb^ti āha.<br/><br/>[03]Avijjātaṇhādikilesesu anupacchinnesveva kammādino upaṭṭhānaṃ, tañcārabbha cittasantānassa bhavantaraninnapoṇapabbhāratā hotīti āha ^b^‘‘anupacchinnakilesabalavināmita’’^eb^nti. Santāne hi vināmite tadekadesabhūtaṃ paṭisandhicittañca vināmitameva hoti, na ca ekadesavināmitabhāvena vinā santānavināmitatā atthīti. Sabbattha pana ‘‘duggatipaṭisandhininnāya cutiyā purimajavanāni akusalāni, itarāya ca kusalānī’’ti nicchinanti. ‘‘Nimittassādagadhitaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati anubyañjanassādagadhitaṃ vā. Tasmiṃ ce samaye kālaṃ karoti, ṭhānametaṃ vijjati, yaṃ dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ upapajjeyya nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’’ti (saṃ. ni. 4.235) vuttaṃ. Tasmā āsannaṃ akusalaṃ duggatiyaṃ, kusalañca sugatiyaṃ paṭisandhiyā upanissayo hotīti.<br/><br/>[03]^b^Rāgādihetubhūtaṃ hīnamārammaṇa^eb^nti akusalavipākassa ārammaṇaṃ bhavituṃ yuttaṃ aniṭṭhārammaṇaṃ āha. Tampi hi saṅkappavasena rāgassapi hetu hotīti. Akusalavipākajanakakammasahajātānaṃ vā taṃsadisāsannacutijavanacetanāsahajātānañca rāgādīnaṃ hetubhāvo eva hīnatā. Tañhi pacchānutāpajanakakammānamārammaṇaṃ kammavasena aniṭṭhaṃ akusalavipākassa ārammaṇaṃ bhaveyya, aññathā ca iṭṭhārammaṇe pavattassa akusalakammassa vipāko kammanimittārammaṇo na bhaveyya. Na hi akusalavipāko iṭṭhārammaṇo bhavitumarahatīti. Pañcadvāre ca āpāthamāgacchantaṃ paccuppannaṃ kammanimittaṃ āsannakatakammārammaṇasantatiyaṃ uppannaṃ taṃsadisañca daṭṭhabbaṃ, aññathā tadeva paṭisandhiārammaṇūpaṭṭhāpakaṃ tadeva ca paṭisandhijanakaṃ bhaveyya, na ca paṭisandhiyā upacārabhūtāni viya ‘‘etasmiṃ tayā ^a^M0.0106^ea^ pavattitabba’’nti paṭisandhiyā ārammaṇaṃ anupādentāni viya ^a^V0.0105^ea^ ca pavattāni cutiāsannāni javanāni paṭisandhijanakāni bhaveyyuṃ. ‘‘Katattā upacitattā’’ti (dha. sa. 431) hi vuttaṃ. Tadā ca taṃsamānavīthiyaṃ viya pavattamānāni kathaṃ katūpacitāni siyuṃ, na ca assāditāni tadā, na ca lokiyāni lokuttarāni viya samānavīthiphalāni honti.<br/><br/>[08]‘‘Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, maraṇakāle vāssa hoti micchādiṭṭhi samattā samādinnā, tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti (ma. ni. 3.303) –<br/><br/>[07]Ādinā sutte maraṇakāle samattāya samādinnāya micchādiṭṭhiyā sammādiṭṭhiyā ca sahajātacetanāya paṭisandhidānaṃ vuttaṃ, na ca dubbalehi pañcadvārikajavanehi micchādiṭṭhi sammādiṭṭhi vā samattā hoti samādinnā. Vakkhati ca –<br/><br/>[08]‘‘Sabbampi hetaṃ kusalākusaladhammapaṭivijānanādicavanapariyosānaṃ kiccaṃ manodvārikacitteneva hoti, na pañcadvārikenāti sabbassapetassa kiccassa karaṇe sahajavanakāni vīthicittāni paṭikkhittānī’’ti (vibha. aṭṭha. 766).<br/><br/>[03]Tattha hi ‘‘na kiñci dhammaṃ paṭivijānātīti ‘manopubbaṅgamā dhammā’ti (dha. pa. 1-2) evaṃ vuttaṃ ekampi kusalaṃ vā akusalaṃ vā na paṭivijānātī’’ti (vibha. aṭṭha. 766) ca vuttaṃ. Yesaṃ paṭivibhāvanappavattiyā sukhaṃ vā dukkhaṃ vā anveti, tesaṃ sā pavatti pañcadvāre paṭikkhittā, kusalākusalakammasamādānañca tādisamevāti. Tadārammaṇānantaraṃ pana cavanaṃ, tadanantarā ca upapatti manodvārikā eva hoti, na sahajavanakavīthicitte pariyāpannāti iminā adhippāyena idha pañcadvārikatadārammaṇānantaraṃ cuti, tadanantaraṃ paṭisandhi ca vuttāti daṭṭhabbaṃ. Tattha avasesapañcacittakkhaṇāyuke rūpādimhi uppannaṃ paṭisandhiṃ sandhāyeva ‘‘paccuppannārammaṇaṃ upapatticittaṃ paccuppannārammaṇassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti, avasesekacittakkhaṇāyuke ca uppannaṃ sandhāya ‘‘paccuppannārammaṇaṃ ^a^M0.0107^ea^ upapatticittaṃ atītārammaṇassa ^a^V0.0106^ea^ bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.19.28) vuttanti veditabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^Suddhāya vā^eb^ti mahaggatakammanimittārammaṇāya javanavīthiyā tadārammaṇarahitāyāti attho. Sā pana javanavīthi mahaggatavipākassa upacāro viya daṭṭhabbā. Keci pana taṃ vīthiṃ mahaggatāvasānaṃ vadanti. Atītārammaṇā ekādasavidhā, navattabbārammaṇā sattavidhā.<br/><br/>[03]^b^Etenānusārena āruppacutiyāpi anantarā paṭisandhi veditabbā^eb^ti idaṃ kasmā vuttaṃ, nanu ‘‘pathavīkasiṇajjhānādivasena paṭiladdhamahaggatasugatiyaṃ ṭhitassā’’ti evamādike eva naye ayampi paṭisandhi avaruddhāti? Na, tattha rūpāvacaracutianantarāya eva paṭisandhiyā vuttattā. Tattha hi ‘‘pathavīkasiṇādikaṃ vā nimittaṃ mahaggatacittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati. Cakkhusotānaṃ vā’’tiādikena rūpāvacaracutiyā eva anantarā paṭisandhi vuttāti viññāyati. Athāpi yathāsambhavayojanāya ayampi paṭisandhi tattheva avaruddhā, arūpāvacaracutianantarā pana rūpāvacarapaṭisandhi natthi, arūpāvacare ca uparūparicutiyā heṭṭhimā heṭṭhimā paṭisandhīti catutthāruppacutiyā navattabbārammaṇā paṭisandhi natthi. Tena tato tattheva atītārammaṇā kāmāvacare ca atītapaccuppannārammaṇā paṭisandhi itarāhi ca yathāsambhavaṃ atītanavattabbārammaṇā āruppapaṭisandhi, atītapaccuppannārammaṇā ca kāmāvacarapaṭisandhi yojetabbāti imassa visesassa dassanatthaṃ visuṃ uddharaṇaṃ kataṃ.<br/><br/>[03]Evaṃ ārammaṇavasena ekavidhāya kāmāvacarasugaticutiyā duvidhā duggatipaṭisandhi, duggaticutiyā duvidhā sugatipaṭisandhi, kāmāvacarasugaticutiyā dviekadvippakārānaṃ kāmarūpāruppānaṃ vasena pañcavidhā sugatipaṭisandhi, rūpāvacaracutiyā ca tatheva pañcavidhā, duvidhāya āruppacutiyā paccekaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ kāmāruppānaṃ vasena aṭṭhavidhā ca paṭisandhi dassitā, duggaticutiyā pana ekavidhāya duggatipaṭisandhi duvidhā na dassitā, taṃ dassetuṃ ^b^‘‘duggatiyaṃ ṭhitassa panā’’^eb^tiādimāha. Yathāvuttā pana –<br/><br/>[21]Dvidvipañcappakārā ca, pañcāṭṭhaduvidhāpi ca;<br/><br/>[22]Catuvīsati sabbāpi, tā honti paṭisandhiyo.<br/><br/>[07]‘‘Kāmāvacarassa ^a^M0.0108^ea^^a^V0.0107^ea^ kusalassa kammassa katattā’’tiādinā (dha. sa. 431, 455, 498) nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo dassitappakāroti upanissayapaccayabhāvameva dassento ^b^‘‘vuttañheta’’^eb^ntiādimāha.<br/><br/>[03]^b^Ādinā sahā^eb^tiādinā vimissaviññāṇena saha. ^b^Omato dve vā tayo vā dasakā uppajjantī^eb^ti gabbhaseyyakānaṃ vasena vuttaṃ. Aññattha hi aneke kalāpā saha uppajjanti. Brahmattabhāvepi hi anekagāvutappamāṇe aneke kalāpā sahuppajjantīti tiṃsato adhikāneva rūpāni honti gandharasāhārānaṃ paṭikkhittattā cakkhusotavatthusattakajīvitachakkabhāvepi tesaṃ bahuttā. ^b^Aṭṭhakathāyaṃ^eb^ pana tatthapi cakkhusotavatthudasakānaṃ jīvitanavakassa ca uppatti vuttā, ^b^pāḷiyaṃ^eb^ pana ‘‘rūpadhātuyā upapattikkhaṇe ṭhapetvā asaññasattānaṃ devānaṃ pañcāyatanāni pātubhavanti, pañca dhātuyo pātubhavantī’’ti vuttaṃ, tathā ‘‘rūpadhātuyā cha āyatanāni nava dhātuyo’’ti sabbasaṅgahavasena tattha vijjamānāyatanadhātuyo dassetuṃ vuttaṃ. ^b^Kathāvatthumhi^eb^ ca ghānāyatanādīnaṃ viya gandhāyatanādīnañca tattha bhāvo paṭikkhitto ‘‘atthi tattha ghānāyatananti? Āmantā, atthi tattha gandhāyatananti? Na hevaṃ vattabbe’’tiādinā (kathā. 519), na ca aphoṭṭhabbāyatanānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ viya agandharasāyatanānaṃ gandharasānaṃ tattha bhāvo sakkā vattuṃ phusituṃ asakkuṇeyyatāvinimuttassa pathavīādisabhāvassa viya gandharasabhāvavinimuttassa gandharasasabhāvassa abhāvā.<br/><br/>[03]Yadi ca ghānasamphassādīnaṃ kāraṇabhāvo natthīti āyatanānīti tena vucceyyuṃ, dhātu-saddo pana nissattanijjīvavācakoti gandhadhāturasadhātūti avacane natthi kāraṇaṃ, dhammabhāvo ca tesaṃ ekantena icchitabbo sabhāvadhāraṇādilakkhaṇato aññassa abhāvā, dhammānañca āyatanabhāvo ekantato ^b^yamake^eb^ (yama. 1. āyatanayamaka.13) vutto ‘‘dhammo āyatananti? Āmantā’’ti. Tasmā tesaṃ gandharasāyatanabhāvābhāvepi koci āyatanasabhāvo vattabbo. Yadi ca phoṭṭhabbabhāvato añño pathavīdhātuādibhāvo viya gandharasabhāvato añño tesaṃ koci sabhāvo siyā, tesaṃ dhammāyatane saṅgaho. Gandharasabhāve pana āyatanabhāve ca sati gandho ca so āyatanañca gandhāyatanaṃ, raso ^a^M0.0109^ea^ ca so āyatanañca rasāyatananti idamāpannamevāti gandharasāyatanabhāvo ca na sakkā nivāretuṃ, ‘‘tayo āhārā’’ti (vibha. 993) ca vacanato ^a^V0.0108^ea^ kabaḷīkārāhārassa tattha abhāvo viññāyati. Tasmā yathā pāḷiyā avirodho hoti, tathā rūpagaṇanā kātabbā. Evañhi dhammatā na vilomitā hotīti.<br/><br/>[03]^b^Jātiuṇṇāyā^eb^ti gabbhaṃ phāletvā gahitauṇṇāyātipi vadanti. ^b^Sambhavabhedo^eb^ti atthitābhedo. Nijjhāmataṇhikā kira niccaṃ dukkhāturatāya kāmaṃ sevitvā gabbhaṃ na gaṇhanti.<br/><br/>[03]^b^Rūpībrahmesu tāva opapātikayonikesū^eb^ti opapātikayonikehi rūpībrahme niddhāreti. ‘‘Saṃsedajopapātīsu avakaṃsato tiṃsā’’ti etaṃ vivaranto āha ^b^‘‘avakaṃsato panā’’^eb^tiādi, taṃ panetaṃ pāḷiyā na sameti. Na hi pāḷiyaṃ kāmāvacarānaṃ saṃsedajopapātikānaṃ aghānakānaṃ upapatti vuttā. ^b^Dhammahadayavibhaṅge^eb^ (vibha. 1007) hi –<br/><br/>[08]‘‘Kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti, kassaci dasāyatanāni, kassaci aparāni dasāyatanāni, kassaci navāyatanāni, kassaci sattāyatanāni pātubhavantī’’ti –<br/><br/>[07]Vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti. Tathā ‘‘dasāyatanāni pātubhavantī’’ti tikkhattuṃ vattabbaṃ siyā, aghānakaupapattiyā vijjamānāya tikkhattuñca ‘‘navāyatanāni pātubhavantī’’ti, na ca taṃ vuttaṃ. Evaṃ dhātupātubhāvādipañhesu yamakepi ghānajivhākāyānaṃ sahacāritā vuttāti.<br/><br/>[03]Cutipaṭisandhīnaṃ khandhādīhi aññamaññaṃ samānatā ^b^abhedo,^eb^ asamānatā ^b^bhedo^eb^. Nayamukhamattaṃ dassetvā vuttaṃ avuttañca sabbaṃ saṅgaṇhitvā āha ^b^‘‘ayaṃ tāva arūpabhūmīsuyeva nayo’’^eb^ti. Rūpārūpāvacarānaṃ upacārassa balavatāya tato cavitvā duggatiyaṃ upapatti natthīti ^b^‘‘ekaccasugaticutiyā’’^eb^ti āha. ^b^Ekaccaduggatipaṭisandhī^eb^ti ettha ^b^ekacca^eb^ggahaṇassa payojanaṃ maggitabbaṃ. Ayaṃ panetthādhippāyo siyā – nānattakāyanānattasaññīsu vuttā ekacce vinipātikā tihetukādipaṭisandhikā, tesaṃ taṃ paṭisandhiṃ vinipātabhāvena duggatipaṭisandhīti gahetvā sabbasugaticutiyāva sā ^a^M0.0110^ea^ paṭisandhi hoti, na ekaccasugaticutiyā evāti taṃnivattanatthaṃ ekaccaduggatiggahaṇaṃ kataṃ. Apāyapaṭisandhi eva hi ekaccasugaticutiyā hoti, na ^a^V0.0109^ea^ sabbasugaticutiyā. Atha vā duggatipaṭisandhi duvidhā ekaccasugaticutiyā anantarā duggaticutiyā cāti. Tattha pacchimaṃ vajjetvā purimaṃ eva gaṇhituṃ āha ^b^‘‘ekaccaduggatipaṭisandhī’’^eb^ti. ^b^Ahetukacutiyā sahetukapaṭisandhī^eb^ti duhetukā tihetukā ca yojetabbā. Maṇḍūkadevaputtādīnaṃ viya hi ahetukacutiyā tihetukapaṭisandhipi hotīti.<br/><br/>[03]^b^Tassa tassa viparītato ca yathāyogaṃ yojetabba^eb^nti ‘‘ekaccasugaticutiyā ekaccaduggatipaṭisandhī’’tiādīsu bhedavisesesu ‘‘ekaccaduggaticutiyā ekaccasugatipaṭisandhī’’tiādinā yaṃ yaṃ yujjati, taṃ taṃ yojetabbanti attho. Yujjamānamattāpekkhanavasena napuṃsakaniddeso kato, yojetabbanti vā bhāvattho daṭṭhabbo. Amahaggatabahiddhārammaṇāya mahaggatājjhattārammaṇātiādīsu pana viparītayojanā na kātabbā. Na hi mahaggatājjhattārammaṇāya cutiyā arūpabhūmīsu amahaggatabahiddhārammaṇā paṭisandhi atthi. Catukkhandhāya arūpacutiyā pañcakkhandhā kāmāvacarapaṭisandhīti etassa vipariyāyo sayameva yojito. Atītārammaṇacutiyā paccuppannārammaṇā paṭisandhīti etassa ca vipariyāyo natthi evāti. Bhedaviseso eva ca evaṃ vitthārena dassito, abhedaviseso pana ekekasmiṃ bhede tattha tattheva cutipaṭisandhiyojanāvasena yojetabbo ‘‘pañcakkhandhāya kāmāvacarāya pañcakkhandhā kāmāvacarā…pe… avitakkāvicārāya avitakkāvicārā’’ti, catukkhandhāya pana catukkhandhā sayameva yojitā. Eteneva nayena sakkā ñātunti pañcakkhandhādīsu abhedaviseso na dassitoti. ^b^Tato hetuṃ vinā^eb^ti tattha hetuṃ vinā.<br/><br/>[03]Aṅgapaccaṅgasandhīnaṃ bandhanāni ^b^aṅgapaccaṅgasandhibandhanāni,^eb^ tesaṃ ^b^chedakānaṃ. Niruddhesu cakkhādīsū^eb^ti atimandabhāvūpagamanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Pañcadvārikaviññāṇānantarampi hi pubbe cuti dassitā. ^b^Yamake^eb^ ca (yama. 1.āyatanayamaka.120) –<br/><br/>[08]‘‘Yassa ^a^M0.0111^ea^ cakkhāyatanaṃ nirujjhati, tassa manāyatanaṃ nirujjhatīti? Āmantā. Yassa vā pana manāyatanaṃ nirujjhati, tassa cakkhāyatanaṃ nirujjhatīti? Sacittakānaṃ acakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanaṃ nirujjhati, no ca tesaṃ cakkhāyatanaṃ nirujjhati. Sacakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanañca nirujjhati, cakkhāyatanañca nirujjhatī’’ti –<br/><br/>[07]Ādinā ^a^V0.0110^ea^ cakkhāyatanādīnaṃ cuticittena saha nirodho vuttoti. Laddho avaseso avijjādiko viññāṇassa paccayo etenāti ^b^laddhāvasesapaccayo,^eb^ saṅkhāro. Avijjāpaṭicchāditādīnave tasmiṃ kammādivisaye paṭisandhiviññāṇassa ārammaṇabhāvena uppattiṭṭhānabhūte taṇhāya appahīnattā eva purimuppannāya ca santatiyā pariṇatattā paṭisandhiṭṭhānābhimukhaṃ viññāṇaṃ ninnapoṇapabbhāraṃ hutvā pavattatīti āha ^b^‘‘taṇhā nāmetī’’^eb^ti. ^b^Sahajātasaṅkhārā^eb^ti cutiāsannajavanaviññāṇasahajātacetanā, sabbepi vā phassādayo. Tasmiṃ paṭisandhiṭṭhāne kammādivisaye viññāṇaṃ ^b^khipanti,^eb^ khipantā viya tasmiṃ visaye paṭisandhivasena viññāṇapatiṭṭhānassa hetubhāvena pavattantīti attho.<br/><br/>[03]^b^Ta^eb^nti taṃ viññāṇaṃ, cutipaṭisandhitadāsannaviññāṇānaṃ santativasena viññāṇanti upanītekattaṃ. ^b^Taṇhāya nāmiyamānaṃ…pe… pavattatī^eb^ti namanakhipanapurimanissayajahanāparanissayassādananissayarahitapavattanāni santativasena tassevekassa viññāṇassa honti, na aññassāti dasseti. ^b^Santativasenā^eb^ti ca vadanto ‘‘tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña’’nti (ma. ni. 1.396) idañca micchāgāhaṃ paṭikkhipati. Sati hi nānattanaye santativasena ekattanayo hotīti. Orimatīrarukkhavinibaddharajju viya purimabhavattabhāvavinibandhaṃ kammādiārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, puriso viya viññāṇaṃ, tassa mātikātikkamanicchā viya taṇhā, atikkamanapayogo viya khipanakasaṅkhārā. Yathā ca so puriso paratīre patiṭṭhahamāno paratīrarukkhavinibaddhaṃ kiñci assādayamāno anassādayamāno vā kevalaṃ pathaviyaṃ sabalapayogeheva patiṭṭhāti, evamidampi bhavantarattabhāvavinibaddhaṃ hadayavatthunissayaṃ pañcavokārabhave assādayamānaṃ catuvokārabhave anassādayamānaṃ vā kevalaṃ ārammaṇasampayuttakammeheva pavattati. Tattha ^b^assādayamāna^eb^nti pāpuṇantaṃ, paṭilabhamānanti attho.<br/><br/>[03]^b^Bhavantarādipaṭisandhānato^eb^ti ^a^M0.0112^ea^ bhavantarassa ādisambandhanato, bhavantarādayo vā bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsantarā, tesaṃ paṭisandhānatoti attho. ^b^Kamma^eb^nti paṭisandhijanakaṃ kammaṃ. ^b^Saṅkhārā^eb^ti cutiāsannajavanaviññāṇasahagatā khipanakasaṅkhārā.<br/><br/>[03]^b^Saddādihetukā^eb^ti ettha paṭighoso saddahetuko, padīpo padīpantarādihetuko, muddā lañchanahetukā, chāyā ādāsādigatamukhādihetukā. ^b^Aññatra agantvā hontī^eb^ti saddādipaccayadesaṃ ^a^V0.0111^ea^ agantvā saddādihetukā honti tato pubbe abhāvā, evamidampi paṭisandhiviññāṇaṃ na hetudesaṃ gantvā taṃhetukaṃ hoti tato pubbe abhāvā, tasmā na idaṃ hetudesato purimabhavato āgataṃ paṭighosādayo viya saddādidesato, nāpi tattha hetunā vinā uppannaṃ saddādīhi vinā paṭighosādayo viyāti attho. Atha vā ^b^aññatra agantvā hontī^eb^ti pubbe paccayadese sannihitā hutvā tato aññatra gantvā tappaccayā na honti uppattito pubbe abhāvā, nāpi saddādipaccayā na honti, evamidampīti vuttanayena yojetabbaṃ. ^b^Esa nayo^eb^ti bījaṅkurādīsu sabbahetuhetusamuppannesu yathāsambhavaṃ yojanā kātabbāti dasseti. Idhāpi hi hetuhetusamuppannaviññāṇānaṃ ekantamekatte sati na manussagatiko devagatibhūto siyā, ekantanānatte na kammavato phalaṃ siyā. Tato ‘‘rattassa bījaṃ, rattassa phala’’ntiādikassa viya ‘‘bhūtapubbāhaṃ, bhante, rohitasso nāma isī’’tiādikassa (saṃ. ni. 1.107) vohārassa lopo siyā, tasmā ettha santānabandhe sati hetuhetusamuppannesu na ekantameva ekatā vā nānatā vā upagantabbā. Ettha ca ekantaekatāpaṭisedhena ‘‘sayaṃkataṃ sukhaṃ dukkha’’nti imaṃ diṭṭhiṃ nivāreti, ekantanānatāpaṭisedhena ‘‘paraṃkataṃ sukhaṃ dukkha’’nti, hetuhetusamuppannabhāvavacanena ‘‘adhiccasamuppanna’’nti. ^b^Etthā^eb^ti ekasantāne.<br/><br/>[03]Catumadhurālattakarasādibhāvanā ambamātuluṅgādibījānaṃ ^b^abhisaṅkhāro^eb^. Ettha bījaṃ viya kammavā satto, abhisaṅkhāro viya kammaṃ, bījassa aṅkurādippabandho viya sattassa paṭisandhiviññāṇādippabandho, tatthuppannassa madhurassa rattakesarassa vā phalassa vā tasseva bījassa, tato eva ca abhisaṅkhārato bhāvo viya kammakārakasseva sattassa, taṃkammato eva ^a^M0.0113^ea^ ca phalassa bhāvo veditabbo. Bālasarīre kataṃ vijjāpariyāpuṇanaṃ sippasikkhanaṃ osadhappayogo ca na vuḍḍhasarīraṃ gacchanti. Atha ca taṃnimittaṃ vijjāpāṭavaṃ sippajānanaṃ anāmayatā ca vuḍḍhasarīre hoti, na ca taṃ aññassa hoti taṃsantatipariyāpanne eva vuḍḍhasarīre uppajjanato, na ca yathāpayuttena vijjāpariyāpuṇanādinā vinā aññato hoti tadabhāve abhāvato. Evamidhāpi santāne yaṃ phalaṃ, etaṃ nāññassa, na ca aññatoti yojetabbaṃ. ^b^Na aññato^eb^ti etena ca saṅkhārābhāve phalābhāvameva dasseti, nāññapaccayanivāraṇaṃ karoti.<br/><br/>[03]Yampi vuttaṃ, tattha vadāmāti vacanaseso. Tattha vā upabhuñjake asati siddhā bhuñjakasammutīti sambandho. Phalatīti sammuti ^b^phalatisammuti^eb^.<br/><br/>[03]^b^Evaṃ^eb^^a^V0.0112^ea^^b^santepī^eb^ti asaṅkantipātubhāve, tattha ca yathāvuttadosapariharaṇe sati siddheti attho. ^b^Pavattito pubbe^eb^ti kammāyūhanakkhaṇato pubbe. ^b^Pacchā cā^eb^ti vipaccanapavattito pacchā ca. Avipakkavipākā katattā ce paccayā, vipakkavipākānampi katattaṃ samānanti tesampi phalāvahatā siyāti āsaṅkānivattanatthaṃ āha ^b^‘‘na ca niccaṃ phalāvahā’’^eb^ti. ^b^Na vijjamānattā vā avijjamānattā vā^eb^ti etena vijjamānattaṃ avijjamānattañca nissāya vuttadoseva pariharati.<br/><br/>[03]Tassā pāṭibhogakiriyāya, bhaṇḍakīṇanakiriyāya, iṇagahaṇādikiriyāya vā karaṇamattaṃ ^b^taṃkiriyākaraṇamattaṃ^eb^. Tadeva ^b^tadatthaniyyātane^eb^ paṭibhaṇḍadāne iṇadāne ca paccayo hoti, aphalitaniyyātanādiphalanti attho.<br/><br/>[03]^b^Avisesenā^eb^ti ‘‘tihetuko tihetukassā’’tiādikaṃ bhedaṃ akatvāva sāmaññato, piṇḍavasenāti attho. Sabbattha upanissayapaccayo balavakammassa vasena yojetabbo. ‘‘Dubbalañhi upanissayapaccayo na hotī’’ti vakkhamānamevetaṃ paṭṭhānavaṇṇanāyanti. ^b^Avisesenā^eb^ti sabbapuññābhisaṅkhāraṃ saha saṅgaṇhāti. ^b^Dvādasākusalacetanābhedo^eb^ti ettha uddhaccasahagatā kasmā gahitāti vicāretabbametaṃ. ^b^Ekassa viññāṇassa tatheva paccayo paṭisandhiyaṃ, no pavatte^eb^ti ekasseva paccayabhāvaniyamo paṭisandhiyaṃ, no pavatte. Pavatte hi sattannampi paccayoti adhippāyo. ‘‘Tathā kāmāvacaradevalokepi aniṭṭhā rūpādayo natthī’’ti ^a^M0.0114^ea^ vuttaṃ, devānaṃ pana pubbanimittapātubhāvakāle milātamālādīnaṃ aniṭṭhatā kathaṃ na siyā.<br/><br/>[03]^b^Sveva dvīsu bhavesū^eb^ti ettha ekūnatiṃsacetanābhedampi cittasaṅkhāraṃ cittasaṅkhārabhāvena ekattaṃ upanetvā ^b^‘‘svevā’’^eb^ti vuttaṃ. Tadekadeso pana kāmāvacaracittasaṅkhārova terasannaṃ navannañca paccayo daṭṭhabbo. Ekadesapaccayabhāvena hi samudāyo vuttoti.<br/><br/>[03]Yattha ca vitthārappakāsanaṃ kataṃ, tato bhavato paṭṭhāya mukhamattappakāsanaṃ kātukāmo āha ^b^‘‘ādito paṭṭhāyā’’^eb^ti. Tena ‘‘dvīsu bhavesū’’tiādi vuttaṃ. ^b^Tatiyajjhānabhūmivasenā^eb^ti etena ekattakāyaekattasaññīsāmaññena catutthajjhānabhūmi ca asaññāruppavajjā gahitāti veditabbā. ^b^Yathāsambhava^eb^nti ekavīsatiyā kāmāvacararūpāvacarakusalavipākesu cuddasannaṃ paṭisandhiyaṃ pavatte ca, sattannaṃ pavatte eva. Ayaṃ yathāsambhavo.<br/><br/>[03]^b^Catunnaṃ^eb^^a^V0.0113^ea^^b^viññāṇāna^eb^nti bhavādayo apekkhitvā vuttaṃ, catūsu antogadhānaṃ pana tiṇṇaṃ viññāṇānaṃ tīsu viññāṇaṭṭhitīsu ca paccayabhāvo yojetabbo, aviññāṇake sattāvāse saṅkhārapaccayā viññāṇe avijjamānepi tassa saṅkhārahetukattaṃ dassetuṃ ^b^‘‘apicā’’^eb^tiādimāha. Etasmiñca mukhamattappakāsane puññābhisaṅkhārādīnaṃ duggatiādīsu pavattiyaṃ kusalavipākādiviññāṇānaṃ paccayabhāvo bhavesu vuttanayeneva viññāyatīti na vuttoti veditabbo.<br/><br/>[06]Viññāṇapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 38
title: saṅkhārapadaniddesavaṇṇanā^viññāṇapadaniddesavaṇṇanā^nāmarūpapadaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^228^eb^^b^.^eb^ Suttantābhidhammesu nāmarūpadesanāviseso ^b^desanābhedo. Tayo khandhā^eb^ti etaṃ yadipi pāḷiyaṃ natthi, atthato pana vuttameva hotīti katvā vuttanti veditabbaṃ.<br/><br/>[03]Aṇḍajānañca abhāvakānanti yojetabbaṃ. ^b^Santatisīsānī^eb^ti kalāpasantānamūlāni. Yadipi vikārarūpāni paṭisandhikkhaṇe na santi, lakkhaṇaparicchedarūpāni ^a^M0.0115^ea^ pana santīti tāni aparinipphannāni paramatthato vivajjento āha ^b^‘‘rūparūpato’’^eb^ti.<br/><br/>[03]^b^Kāmabhave pana yasmā sesaopapātikāna^eb^nti ettha kiñcāpi kāmabhave ‘‘opapātikā’’ti vuttā na santi, yena sesaggahaṇaṃ sātthakaṃ bhaveyya, aṇḍajagabbhaseyyakehi pana opapātikasaṃsedajā sesā hontīti sesaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ. Atha vā brahmakāyikādikehi opapātikehi vuttehi sese sandhāya ^b^‘‘sesaopapātikāna’’^eb^nti āha. Te pana arūpinopi santīti ^b^‘‘kāmabhave’’^eb^ti vuttaṃ, aparipuṇṇāyatanānaṃ pana nāmarūpaṃ yathāsambhavaṃ rūpamissakaviññāṇaniddese vuttanayena sakkā dhammagaṇanāto viññātunti na vuttanti daṭṭhabbaṃ.<br/><br/>[03]Avakaṃsato dve aṭṭhakāneva utucittasamuṭṭhānāni hontīti sasaddakālaṃ sandhāya ^b^‘‘ukkaṃsato dvinnaṃ navakāna’’^eb^nti vuttaṃ. ^b^Pubbe^eb^ti khandhavibhaṅgeti vadanti. Tattha hi ‘‘ekekacittakkhaṇe ^a^V0.0114^ea^ tikkhattuṃ uppajjamāna’’nti vuttaṃ. Idheva vā vuttaṃ santatidvayādikaṃ sattakapariyosānaṃ sandhāyāha ^b^‘‘pubbe vuttaṃ kammasamuṭṭhānaṃ sattatividha’’^eb^nti, taṃ panuppajjamānaṃ ekekacittakkhaṇe tikkhattuṃ uppajjatīti iminādhippāyena vuttaṃ ‘‘ekekacittakkhaṇe tikkhattuṃ uppajjamāna’’nti. ^b^Catuddisā vavatthāpitā^eb^ti aññamaññasaṃsaṭṭhasīsā mūlena catūsu disāsu vavatthāpitā aññamaññaṃ āliṅgetvā ṭhitā bhinnavāhanikā viya.<br/><br/>[03]^b^Pañcavokārabhave ca pavattiya^eb^nti rūpājanakakammajaṃ pañcaviññāṇappavattikālaṃ sahajātaviññāṇapaccayañca sandhāyāha. Tadā hi tato nāmameva hotīti, kammaviññāṇapaccayā pana sadāpi ubhayaṃ hotīti sakkā vattuṃ, pacchājātaviññāṇapaccayā ca rūpaṃ upatthaddhaṃ hotīti. ^b^Asaññesū^eb^tiādi kammaviññāṇapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ, ^b^pañcavokārabhave ca pavattiya^eb^nti bhavaṅgādijanakakammato aññena rūpuppattikālaṃ nirodhasamāpattikālaṃ bhavaṅgādiuppattikālato aññakālañca sandhāya vuttanti yuttaṃ. Bhavaṅgādiuppattikāle hi taṃjanakeneva kammunā uppajjamānaṃ rūpaṃ, so ca vipāko kammaviññāṇapaccayo hotīti sakkā vattuṃ. Sahajātaviññāṇapaccayānapekkhampi hi pavattiyaṃ kammena pavattamānaṃ rūpaṃ nāmañca na kammaviññāṇānapekkhaṃ hotīti. ^b^Sabbatthā^eb^ti paṭisandhiyaṃ pavatte ca. Sahajātaviññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, kammaviññāṇapaccayā ca nāmarūpañca yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. ^b^Nāmañca^eb^^a^M0.0116^ea^^b^rūpañca nāmarūpañca nāmarūpa^eb^nti ettha nāmarūpa-saddo attano ekadesena nāma-saddena nāma-saddassa sarūpo, rūpa-saddena ca rūpa-saddassa, tasmā ‘‘sarūpānaṃ ekaseso’’ti nāmarūpa-saddassa ṭhānaṃ itaresañca nāmarūpa-saddānaṃ adassanaṃ daṭṭhabbaṃ.<br/><br/>[03]Vipākato aññaṃ ^b^avipākaṃ^eb^. Yato dvidhā mataṃ, tato yuttameva idanti yojetabbaṃ. ^b^Kusalādicittakkhaṇe^eb^ti ^b^ādi^eb^-saddena akusalakiriyacittakkhaṇe viya vipākacittakkhaṇepi vipākājanakakammasamuṭṭhānaṃ saṅgahitanti veditabbaṃ. Vipākacittakkhaṇe pana abhisaṅkhāraviññāṇapaccayā pubbe vuttanayena ubhayañca upalabbhatīti tādisavipākacittakkhaṇavajjanatthaṃ ^b^‘‘kusalādicittakkhaṇe’’^eb^ti vuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^Suttantikapariyāyenā^eb^ti paṭṭhāne rūpānaṃ upanissayapaccayassa avuttattā vuttaṃ, suttante pana ‘‘yasmiṃ sati yaṃ hoti, asati ca na hoti, so tassa upanissayo nidānaṃ hetu pabhavo’’ti ^a^V0.0115^ea^ katvā ‘‘viññāṇūpanisaṃ nāmarūpa’’nti rūpassa ca viññāṇūpanissayatā vuttā. Vanapatthapariyāye ca vanasaṇḍagāmanigamanagarajanapadapuggalūpanissayo iriyāpathavihāro, tato ca cīvarādīnaṃ jīvitaparikkhārānaṃ kasirena ca appakasirena ca samudāgamanaṃ vuttaṃ, na ca vanasaṇḍādayo ārammaṇūpanissayādibhāvaṃ iriyāpathānaṃ cīvarādisamudāgamanassa ca bhajanti, tasmā vinā abhāvo eva ca suttantapariyāyato upanissayabhāvo daṭṭhabbo. Nāmassa abhisaṅkhāraviññāṇaṃ kammārammaṇapaṭisandhiādikāle ārammaṇapaccayova hotīti vattabbameva natthīti rūpasseva suttantikapariyāyato ekadhā paccayabhāvo vutto. Sasaṃsayassa hi rūpassa taṃpaccayo hotīti vutte nāmassa hotīti vattabbameva natthīti.<br/><br/>[03]Pavattassa pākaṭattā apākaṭaṃ paṭisandhiṃ gahetvā pucchati ^b^‘‘kathaṃ paneta’’^eb^ntiādinā. Suttato nāmaṃ, yuttito rūpaṃ viññāṇapaccayā hotīti jānitabbaṃ. Yuttito sādhetvā suttena taṃ daḷhaṃ karonto ^b^‘‘kammasamuṭṭhānassapi hī’’^eb^tiādimāha. ^b^Cittasamuṭṭhānassevā^eb^ti cittasamuṭṭhānassa viya. Yasmā nāmarūpameva pavattamānaṃ dissati, tasmā tadeva vadantena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ. Suññatāpakāsanañhi dhammacakkappavattananti adhippāyo. Nāmarūpamattatāvacaneneva vā pavattiyā dukkhasaccamattatā vuttā, dukkhasaccappakāsanena ca tassa samudayo, tassa ca ^a^M0.0117^ea^ nirodho, nirodhagāmī ca maggo pakāsito eva hoti. Ahetukassa dukkhassa hetunirodhā, anirujjhanakassa ca abhāvā, nirodhassa ca upāyena vinā anadhigantabbattāti catusaccappakāsanaṃ dhammacakkappavattanaṃ yojetabbaṃ.<br/><br/>[06]Nāmarūpapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 39
title: viññāṇapadaniddesavaṇṇanā^nāmarūpapadaniddesavaṇṇanā^saḷāyatanapadaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^229^eb^^b^.^eb^^b^Niyamato^eb^ti ca idaṃ catunnaṃ bhūtānaṃ, channaṃ vatthūnaṃ, jīvitassa ca yathāsambhavaṃ sahajātanissayapurejātaindriyādinā ekantena saḷāyatanassa pavattamānassa paccayabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Rūpāyatanādīnaṃ pana sahajātanissayānupālanabhāvo natthīti aggahaṇaṃ veditabbaṃ. Ārammaṇārammaṇapurejātādibhāvo ^a^V0.0116^ea^ ca tesaṃ na santatipariyāpannānameva, na ca cakkhādīnaṃ viya ekappakārenevāti aniyamato paccayabhāvo. ^b^Niyamato…pe… jīvitindriyanti eva^eb^nti ettha ^b^evaṃ^eb^-saddena vā rūpāyatanādīnampi saṅgaho veditabbo. ^b^Chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatana^eb^nti ettha yadipi chaṭṭhāyatanasaḷāyatana-saddānaṃ saddato sarūpatā natthi, atthato pana saḷāyatanekadesova chaṭṭhāyatananti ekadesasarūpatā atthīti ekadesasarūpekaseso katoti veditabbo. Atthatopi hi sarūpānaṃ ekadesasarūpekasesaṃ icchanti ‘‘vaṅko ca kuṭilo ca kuṭilā’’ti, tasmā atthato ekadesasarūpānañca ekasesena bhavitabbanti.<br/><br/>[03]Atha vā chaṭṭhāyatanañca manāyatanañca chaṭṭhāyatananti vā, manāyatananti vā, chaṭṭhāyatanañca chaṭṭhāyatanañca chaṭṭhāyatananti vā, manāyatanañca manāyatanañca manāyatananti vā ekasesaṃ katvā cakkhādīhi saha ‘‘saḷāyatana’’nti vuttanti tameva ekasesaṃ nāmamattapaccayassa, nāmarūpapaccayassa ca manāyatanassa vasena kataṃ atthato dassento āha ^b^‘‘chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatananti evaṃ katekasesassā’’^eb^ti. Yathāvuttopi hi ekaseso atthato chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañcāti evaṃ kato nāma hotīti. Sabbattha ca ekasese kate ekavacananiddeso ^a^M0.0118^ea^ katekasesānaṃ saḷāyatanādisaddavacanīyatāsāmaññavasena katoti daṭṭhabbo. ^b^Abyākatavāre vakkhatī^eb^ti kiñcāpi akusalavāre kusalavāre ca ‘‘nāmapaccayā chaṭṭhāyatana’’nti vuttaṃ, suttantabhājanīye pana vipākachaṭṭhāyatanameva gahitanti adhippāyena abyākatavārameva sādhakabhāvena udāhaṭanti daṭṭhabbaṃ. Paccayanaye pana ‘‘chaṭṭhā hoti taṃ avakaṃsato’’tiādinā avipākassapi paccayo uddhaṭo, so niravasesaṃ vattukāmatāya uddhaṭoti veditabbo. ^b^Idha saṅgahita^eb^nti idha ekasesanayena saṅgahitaṃ, tattha abyākatavāre lokiyavipākabhājanīye vibhattanti veditabbanti adhippāyo.<br/><br/>[03]^b^Neyya^eb^nti ñeyyaṃ. ^b^Ukkaṃsāvakaṃso^eb^ti ettha sattadhā paccayabhāvato ukkaṃso aṭṭhadhā paccayabhāvo, tato pana navadhā tato vā dasadhāti ayaṃ ukkaṃso, avakaṃso pana dasadhā paccayabhāvato navadhā paccayabhāvo, tato aṭṭhadhā, tato sattadhāti evaṃ veditabbo, na pana sattadhā paccayabhāvato eva dvepi ukkaṃsāvakaṃsā yojetabbā tato avakaṃsābhāvatoti.<br/><br/>[03]^b^Hadayavatthuno sahāyaṃ hutvā^eb^ti etena arūpe viya asahāyaṃ nāmaṃ na hoti, hadayavatthu ca ^a^V0.0117^ea^ nāmena saha chaṭṭhāyatanassa paccayo hotīti ettakameva dasseti, na pana yathā hadayavatthu paccayo hoti, tathā nāmampīti ayamattho adhippeto. Vatthu hi vippayuttapaccayo hoti, na nāmaṃ, nāmañca vipākahetādipaccayo hoti, na vatthūti. Pavatte arūpadhammā kammajarūpassa ṭhitippattasseva paccayā honti, na uppajjamānassāti vippayuttātthiavigatā ca pacchājātavippayuttādayo eva cakkhādīnaṃ yojetabbā.<br/><br/>[03]^b^Avasesamanāyatanassā^eb^ti ettha ‘‘pañcakkhandhabhave panā’’ti etassa anuvattamānattā pañcavokārabhave eva pavattamānaṃ pañcaviññāṇehi avasesamanāyatanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nāmarūpassa sahajātādisādhāraṇapaccayabhāvo sampayuttādiasādhāraṇapaccayabhāvo ca yathāsambhavaṃ yojetabbo.<br/><br/>[06]Saḷāyatanapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 40
title: nāmarūpapadaniddesavaṇṇanā^saḷāyatanapadaniddesavaṇṇanā^phassapadaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^230^eb^^b^.^eb^ ‘‘Chaṭṭhāyatanapaccayā ^a^M0.0119^ea^ phasso’’ti abhidhammabhājanīyapāḷi āruppaṃ sandhāya vuttāti ^b^‘‘chaṭṭhāyatanapaccayā phassoti pāḷianusārato’’^eb^ti āha. ^b^Ajjhatta^eb^nti sasantatipariyāpannameva gaṇhāti. Tañhi sasantatipariyāpannakammanibbattaṃ tādisassa phassassa paccayo hoti, rūpādīni pana bahiddhā anupādinnāni ca phassassa ārammaṇaṃ honti, na tāni cakkhādīni viya sasantatipariyāpannakammakilesanimittapavattibhāvena phassassa paccayoti paṭhamācariyavāde na gahitāni, dutiyācariyavāde pana yathā tathā vā paccayabhāve sati na sakkā vajjetunti gahitānīti.<br/><br/>[03]Yadi sabbāyatanehi eko phasso sambhaveyya, ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti ekassa vacanaṃ yujjeyya. Athāpi ekamhā āyatanā sabbe phassā sambhaveyyuṃ, tathāpi sabbāyatanehi sabbaphassasambhavato āyatanabhedena phassabhedo natthīti tadabhedavasena ekassa vacanaṃ yujjeyya, tathā pana asambhavato na yuttanti codeti ^b^‘‘na sabbāyatanehī’’^eb^tiādinā. Aññassapi vā asambhavantassa ^a^V0.0118^ea^ vidhānassa bodhanatthameva ^b^‘‘nāpi ekamhā āyatanā sabbe phassā’’^eb^ti vuttaṃ, ‘‘na sabbāyatanehi eko phasso sambhotī’’ti idameva pana ekaphassavacanassa ayuttadīpakaṃ kāraṇanti veditabbaṃ. Nidassanavasena vā etaṃ vuttaṃ, nāpi ekamhā āyatanā sabbe phassā sambhonti, evaṃ na sabbāyatanehi eko phasso sambhoti, tasmā ekassa vacanaṃ ayuttanti. Parihāraṃ pana anekāyatanehi ekaphassassa sambhavatoti dassento ^b^‘‘tatridaṃ vissajjana’’^eb^ntiādimāha. Ekopi anekāyatanappabhavo ^b^ekopanekāyatanappabhavo^eb^. Chadhāpaccayatte pañcavibhāvayeti evaṃ sesesupi yojanā. ^b^Tathā cā^eb^ti paccuppannāni rūpādīni paccuppannañca dhammāyatanapariyāpannaṃ rūparūpaṃ sandhāya vuttaṃ. ^b^Ārammaṇapaccayamattenā^eb^ti taṃ sabbaṃ apaccuppannaṃ aññañca dhammāyatanaṃ sandhāya vuttaṃ.<br/><br/>[06]Phassapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 41
title: saḷāyatanapadaniddesavaṇṇanā^phassapadaniddesavaṇṇanā^vedanāpadaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^231^eb^^b^.^eb^ ‘‘Sesāna’’nti ^a^M0.0120^ea^ ettha sampaṭicchanassa cakkhusamphassādayo pañca yadipi anantarādīhipi paccayā honti, anantarādīnaṃ pana upanissaye antogadhattā santīraṇatadārammaṇānañca sādhāraṇassa tassa vasena ^b^‘‘ekadhā’’^eb^ti vuttaṃ.<br/><br/>[03]Tebhūmakavipākavedanānampi sahajātamanosamphassasaṅkhāto so phasso aṭṭhadhā paccayo hotīti yojetabbaṃ. Paccayaṃ anupādinnampi keci icchantīti ^b^‘‘yā panā’’^eb^tiādinā manodvārāvajjanaphassassa paccayabhāvo vutto, tañca mukhamattadassanatthaṃ daṭṭhabbaṃ. Etena nayena sabbassa anantarassa anānantarassa ca phassassa tassā tassā vipākavedanāya upanissayatā yojetabbāti.<br/><br/>[06]Vedanāpadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 42
title: phassapadaniddesavaṇṇanā^vedanāpadaniddesavaṇṇanā^taṇhāpadaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^232^eb^^b^.^eb^^b^Mamattenā^eb^ti ^a^V0.0119^ea^ sampiyāyamānena, assādanataṇhāyāti vuttaṃ hoti. Tattha putto viya vedanā daṭṭhabbā, khīrādayo viya vedanāya paccayabhūtā rūpādayo, khīrādidāyikā dhāti viya rūpādichaḷārammaṇadāyakā cittakārādayo cha. Tattha vejjo rasāyanojāvasena tadupatthambhitajīvitavasena ca dhammārammaṇassa dāyakoti daṭṭhabbo. Ārammaṇapaccayo uppajjamānassa ārammaṇamattameva hoti, na upanissayo viya uppādakoti uppādakassa upanissayasseva vasena ^b^‘‘ekadhāvā’’^eb^ti vuttaṃ. Upanissayena vā ārammaṇūpanissayo saṅgahito, tena ca ārammaṇabhāvena taṃsabhāvo aññopi ārammaṇabhāvo dīpito hotīti upanissayavaseneva paccayabhāvo vuttoti veditabbo.<br/><br/>[03]^b^Yasmā vā^eb^tiādinā na kevalaṃ vipākasukhavedanā eva, tissopi pana vedanā vipākā visesena taṇhāya upanissayapaccayo, avisesena itarā cāti dasseti. ^b^Upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā^eb^ti tasmā sāpi bhiyyo icchanavasena taṇhāya upanissayoti adhippāyo ^a^M0.0121^ea^. Upekkhā pana akusalavipākabhūtā aniṭṭhattā dukkhe avarodhetabbā, itarā iṭṭhattā sukheti sā dukkhaṃ viya sukhaṃ viya ca upanissayo hotīti sakkā vattunti. ‘‘Vedanāpaccayā taṇhā’’ti vacanena sabbassa vedanāvato paccayassa atthitāya taṇhuppattippasaṅge taṃnivāraṇatthamāha ^b^‘‘vedanāpaccayā cāpī’’^eb^tiādi.<br/><br/>[03]Nanu ‘‘anusayasahāyā vedanā taṇhāya paccayo hotī’’ti vacanassa abhāvā atippasaṅganivattanaṃ na sakkā kātunti? Na, vaṭṭakathāya pavattattā. Vaṭṭassa hi anusayavirahe abhāvato anusayasahitāyeva paccayoti atthato vuttametaṃ hotīti. Atha vā ‘‘avijjāpaccayā’’ti anuvattamānattā anusayasahitāva paccayoti viññāyati. ‘‘Vedanāpaccayā taṇhā’’ti ca ettha vedanāpaccayā eva taṇhā, na vedanāya vināti ayaṃ niyamo viññāyati, na vedanāpaccayā taṇhā hoti evāti, tasmā atippasaṅgo natthi evāti.<br/><br/>[03]^b^Vusīmato^eb^ti vusitavato, vusitabrahmacariyavāsassāti attho. Vussatīti vā ‘‘vusī’’ti maggo ^a^V0.0120^ea^ vuccati, so etassa vuttho atthīti ^b^vusīmā^eb^. Aggaphalaṃ vā pariniṭṭhitavāsattā ‘‘vusī’’ti vuccati, taṃ etassa atthīti ^b^vusīmā^eb^.<br/><br/>[06]Taṇhāpadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 43
title: vedanāpadaniddesavaṇṇanā^taṇhāpadaniddesavaṇṇanā^upādānapadaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^233^eb^^b^.^eb^^b^Sassato attā^eb^ti idaṃ purimadiṭṭhiṃ upādiyamānaṃ uttaradiṭṭhiṃ nidassetuṃ vuttaṃ. Yathā hi esā diṭṭhi daḷhīkaraṇavasena purimaṃ uttarā upādiyati, evaṃ ‘‘natthi dinna’’ntiādikāpīti. ^b^Atta^eb^ggahaṇaṃ pana attavādupādānanti na idaṃ diṭṭhupādānadassananti daṭṭhabbaṃ. ^b^Loko cā^eb^ti vā attaggahaṇavinimuttaṃ gahaṇaṃ diṭṭhupādānabhūtaṃ idha purimadiṭṭhiuttaradiṭṭhivacanehi vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Dhammasaṅkhepavitthāre pana saṅkhepato taṇhādaḷhattaṃ, saṅkhepato diṭṭhimattameva, vitthārato panā’’ti evaṃ dhammasaṅkhepavitthārato saṅkhepaṃ vitthārañca niddhāretīti. ^b^Dhammasaṅkhepavitthāre^eb^ti niddhāraṇe bhummaṃ daṭṭhabbaṃ.<br/><br/>[03]Pakatiaṇuādīnaṃ ^a^M0.0122^ea^ sassatagāhapubbaṅgamo, sarīrassa ucchedaggāhapubbaṅgamo ca tesaṃ sāmibhūto koci sassato ucchijjamāno vā attā atthīti attaggāho kadāci hotīti ^b^‘‘yebhuyyenā’’^eb^ti vuttaṃ. Yebhuyyena paṭhamaṃ attavādupādānantiādinā vā sambandho.<br/><br/>[03]Yadipi bhavarāgajavanavīthi sabbapaṭhamaṃ pavattati gahitappaṭisandhikassa bhavanikantiyā pavattitabbattā, so pana bhavarāgo taṇhādaḷhattaṃ na hotīti maññamāno na kāmupādānassa paṭhamuppattimāha. Taṇhā kāmupādānanti pana vibhāgassa akaraṇe sabbāpi taṇhā kāmupādānanti, karaṇepi kāmarāgato aññāpi taṇhā daḷhabhāvaṃ pattā kāmupādānanti tassa arahattamaggavajjhatā vuttā.<br/><br/>[03]Uppattiṭṭhānabhūtā cittuppādā ^b^visayo^eb^. Pañcupādānakkhandhā ālayo, tattha ramatīti ^b^ālayarāmā^eb^^a^V0.0121^ea^, pajā. Teneva sā ālayarāmatā ca sakasantāne parasantāne ca pākaṭā hotīti. Upanissayavacanena ārammaṇānantarapakatūpanissayā vuttāti anantarapaccayādīnampi saṅgaho kato hoti.<br/><br/>[06]Upādānapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 44
title: taṇhāpadaniddesavaṇṇanā^upādānapadaniddesavaṇṇanā^bhavapadaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^234^eb^^b^.^eb^ Phalavohārena kammabhavo bhavoti vuttoti upapattibhavanibbacanameva dvayassapi sādhāraṇaṃ katvā vadanto āha ^b^‘‘bhavatīti bhavo’’^eb^ti. ^b^Bhavaṃ gacchatī^eb^ti nipphādanaphalavasena attano pavattikāle bhavābhimukhaṃ hutvā pavattatīti attho, nibbattanameva vā ettha gamanaṃ adhippetaṃ.<br/><br/>[03]^b^Saññāvataṃ bhavo saññābhavo^eb^ti ettha vantu-saddassa lopo daṭṭhabbo, tassa vā atthe akāraṃ katvā ‘‘saññabhavo’’tipi pāṭho. Vokirīyati pasārīyati vitthārīyatīti vokāro, vokiraṇaṃ vā vokāro, so ekasmiṃ pavattattā ^b^eko vokāro^eb^ti vutto, padesapasaṭuppattīti attho.<br/><br/>[03]^b^Cetanāsampayuttā^eb^^a^M0.0123^ea^^b^vā…pe… saṅgahitā^eb^ti ācayagāmitāya kammasaṅkhātataṃ dassetvā kammabhave saṅgahitabhāvaṃ pariyāyena vadati, nippariyāyena pana cetanāva kammabhavo. Vuttañhi ‘‘kammabhavo tīhi khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā sampayutto, ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayutto’’ti (dhātu. 244). Upapattibhavo tīhipi tikehi vuttā upapattikkhandhāva. Yathāha ‘‘upapattibhavo kāmabhavo saññābhavo pañcavokārabhavo pañcahi khandhehi ekādasahāyatanehi sattarasahi dhātūhi saṅgahito’’tiādi (dhātu. 67). Yadi hi anupādinnakānampi gahaṇaṃ siyā, ‘‘dvādasahāyatanehi aṭṭhārasahi dhātūhī’’ti vattabbaṃ siyāti.<br/><br/>[03]Saṅkhārabhavānaṃ dhammabhedato na saṅkhārā eva puna vuttāti ^b^‘‘sātthakamevidaṃ punavacana’’^eb^nti etaṃ na ^a^V0.0122^ea^ yuttanti ce? Na, bhavekadesabhāvena saṅkhārānaṃ bhavoti puna vuttattā. Parena vā dhammavisesaṃ agaṇetvā punavacanaṃ coditanti codakābhilāsavasena ^b^‘‘sātthakamevidaṃ punavacana’’^eb^nti vuttaṃ.<br/><br/>[03]Kāmabhavādinibbattanakassa kammassa kāmabhavādibhāvo phalavohārena aṭṭhakathāyaṃ vutto. Antogadhe visuṃ agaṇetvā abbhantaragate eva katvā kāmabhavādike kammupapattibhavavasena duguṇe katvā āha ^b^‘‘cha bhavā’’^eb^ti.<br/><br/>[03]^b^Avisesenā^eb^ti upādānabhedaṃ akatvāti attho. Upādānabhedākaraṇeneva ca dvādasappabhedassa saṅgahavasena saṅgahato ^b^‘‘cha bhavā’’^eb^ti vuttaṃ.<br/><br/>[03]Gosīlena kukkurasīlena ca samattena samādinnena gunnaṃ kukkurānañca sahabyatā vuttāti sīlabbatupādānavato jhānabhāvanā na ijjhatīti maññamānā tena ^b^rūpārūpabhavā na hontīti keci vadanti,^eb^ vakkhamānena pana pakārena paccayabhāvato ^b^‘‘taṃ na gahetabba’’^eb^nti āha. Asuddhimagge ca suddhimaggaparāmasanaṃ sīlabbatupādānanti suddhimaggaparāmasanena rūpārūpāvacarajjhānānaṃ nibbattanaṃ na yujjatīti. Purāṇabhāratasītāharaṇapasubandhavidhiādisavanaṃ ^b^asaddhammasavanaṃ. Ādi^eb^-saddena asappurisūpanissayaṃ pubbe ^a^M0.0124^ea^ ca akatapuññataṃ attamicchāpaṇidhitañca saṅgaṇhāti. ^b^Tadantogadhā evā^eb^ti tasmiṃ duccaritanibbatte sucaritanibbatte ca kāmabhave antogadhā evāti attho.<br/><br/>[03]^b^Antogadhā^eb^ti ca saññābhavapañcavokārabhavānaṃ ekadesena antogadhattā vuttaṃ. Na hi te niravasesā kāmabhave antogadhāti. ^b^Sappabhedassā^eb^ti sugatiduggatimanussādippabhedavato. Kamena ca avatvā sīlabbatupādānassa ante bhavapaccayabhāvavacanaṃ attavādupādānaṃ viya abhiṇhaṃ asamudācaraṇato attavādupādānanimittattā ca.<br/><br/>[03]^b^Hetupaccayappabhedehī^eb^ti ettha maggapaccayo ca vattabbo. Diṭṭhupādānādīni hi maggapaccayā hontīti.<br/><br/>[06]Bhavapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 45
title: upādānapadaniddesavaṇṇanā^bhavapadaniddesavaṇṇanā^jātijarāmaraṇādipadaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^235^eb^^b^.^eb^ Upapattibhavuppattiyeva ^a^V0.0123^ea^ jātīti āha ^b^‘‘na upapattibhavo’’^eb^ti. Jāyamānassa pana jāti jātīti upapattibhavopi asati abhāvā jātiyā paccayoti sakkā vattuṃ. Jāyamānarūpapadaṭṭhānatāpi hi rūpajātiyā vuttā ‘‘upacitarūpapadaṭṭhāno (dha. sa. aṭṭha. 641) upacayo, anuppabandharūpapadaṭṭhānā santatī’’ti.<br/><br/>[03]Khandhānaṃ jātānaṃ uññātatānuññātatāca ^b^hīnapaṇītatā. Ādi^eb^-saddena suvaṇṇadubbaṇṇādivisesaṃ saṅgaṇhāti. Ajjhattasantānagatato aññassa visesakārakassa kāraṇassa abhāvā ^b^‘‘ajjhattasantāne’’^eb^ti āha.<br/><br/>[03]^b^Tena tenā^eb^ti ñātibyasanādinā jarāmaraṇato aññena dukkhadhammena. ^b^Upanissayakoṭiyā^eb^ti upanissayaṃsena, upanissayalesenāti attho. Yo hi paṭṭhāne anāgato sati bhāvā asati ca abhāvā suttantikapariyāyena upanissayo, so ‘‘upanissayakoṭī’’ti vuccati.<br/><br/>[06]Jātijarāmaraṇādipadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 46
title: bhavapadaniddesavaṇṇanā^jātijarāmaraṇādipadaniddesavaṇṇanā^bhavacakkakathāvaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^242^eb^^b^.^eb^^b^Samita^eb^nti ^a^M0.0125^ea^ saṅgataṃ, abbocchinnanti attho. ^b^Kāmayānassā^eb^ti kāmayamānassa, kāmo yānaṃ etassāti vā kāmayāno, tassa ^b^kāmayānassa. Ruppatī^eb^ti sokena ruppati.<br/><br/>[03]Pariyuṭṭhānatāya tiṭṭhanasīlo ^b^pariyuṭṭhānaṭṭhāyī^eb^. ‘‘Pariyuṭṭhaṭṭhāyino’’ti vā pāṭho, tattha pariyuṭṭhātīti pariyuṭṭhaṃ, diṭṭhipariyuṭṭhaṃ, tena tiṭṭhatīti ^b^pariyuṭṭhaṭṭhāyī^eb^ti attho daṭṭhabbo. ^b^Pañca pubbanimittānī^eb^ti ‘‘mālā milāyanti, vatthāni kilissanti, kacchehi sedā muccanti, kāye vevaṇṇiyaṃ okkamati, devo devāsane nābhiramatī’’ti (itivu. 83) vuttāni pañca maraṇapubbanimittānīti attho. Tāni hi disvā kammanibbattakkhandhasaṅkhāte upapattibhave bhavachandabalena ^a^V0.0124^ea^ devānaṃ balavasoko uppajjatīti. ^b^Bālo^eb^ti avidvā. Tena avijjāya kāraṇabhāvaṃ dasseti. ^b^Tividha^eb^nti tassāruppakathāsavanakammakāraṇādassanamaraṇakālakammopaṭṭhānanidānaṃ sokādidukkhaṃ. ^b^Āsave sādhentī^eb^ti āsave gamenti bodhentīti attho.<br/><br/>[03]^b^Evaṃ satī^eb^ti aviditāditāya anādibhāve sati. ^b^Ādimattakathana^eb^ntiādi etassa atthīti ādimaṃ, bhavacakkaṃ. Tassa bhāvo ādimattaṃ, tassa kathanaṃ ādimattakathanaṃ. Visesanivattiattho vā ^b^matta^eb^-saddo, sati anādibhāve avijjā ādimhi majjhe pariyosāne ca sabbattha siyāti ādimattāya avijjāya kathanaṃ virujjhatīti attho. ^b^Avijjāggahaṇenā^eb^ti avijjāya uppādanena kathanena, appahānena vā, attano santāne sannihitabhāvakaraṇenāti attho. ^b^Kammādīnī^eb^ti kammavipākavaṭṭāni. Vaṭṭakāraṇabhāvena padhānattā ‘‘padhānadhammo’’ti avijjā kathitā. Vadatīti ^b^vado^eb^. Vedeti, vediyatīti vā ^b^vedeyyo,^eb^ sukhādiṃ anubhavati, sabbavisaye vā jānāti, ‘‘sukhito’’tiādinā attanā parehi ca jānāti ñāyati cāti attho. ^b^Brahmādinā vā attanā vā^eb^ti ^b^vā^eb^-saddo ca-saddattho. Tenāha ^b^‘‘kārakavedakarahita’’^eb^nti ca-saddatthasamāsaṃ.<br/><br/>[03]^b^Dvādasavidhasuññatāsuñña^eb^nti avijjādīnaṃ dvādasavidhānaṃ suññatāya suññaṃ, catubbidhampi vā suññataṃ ekaṃ katvā dvādasaṅgatāya dvādasavidhāti tāya dvādasavidhāya suññatāya suññanti attho.<br/><br/>[03]^b^Pubbantāharaṇato^eb^ti ^a^M0.0126^ea^ pubbantato paccuppannavipākassa āharaṇato paricchinnavedanāvasānaṃ etaṃ bhavacakkanti attho. Bhavacakkekadesopi hi bhavacakkanti vuccati. Vedanā vā taṇhāsahāyāya avijjāya paccayo hotīti vedanāto avijjā, tato saṅkhārāti sambajjhanato vedanāvasānaṃ bhavacakkanti yuttametaṃ, evaṃ taṇhāmūlake ca yojetabbaṃ. Dvinnampi hi aññamaññaṃ anuppaveso hotīti. Avijjā dhammasabhāvaṃ paṭicchādetvā viparītābhinivesaṃ karontī diṭṭhicarite saṃsāre nayati, tesaṃ vā saṃsāraṃ saṅkhārādipavattiṃ nayati pavattetīti ^b^‘‘saṃsāranāyikā’’^eb^ti vuttā. ^b^Phaluppattiyā^eb^ti kattuniddeso. Viññāṇādipaccuppannaphaluppatti hi idha diṭṭhā, adiṭṭhānañca purimabhave attano hetūnaṃ avijjāsaṅkhārānaṃ phalaṃ ajanetvā anupacchijjanaṃ pakāseti. Atha vā purimabhavacakkaṃ dutiyena sambandhaṃ vuttanti vedanāsaṅkhātassa phalassa uppattiyā taṇhādīnaṃ hetūnaṃ anupacchedaṃ pakāseti, tasmā phaluppattiyā kāraṇabhūtāya paṭhamassa bhavacakkassa hetūnaṃ anupacchedappakāsanatoti attho. Saṅkhārādīnameva vā phalānaṃ uppattiyā ^a^V0.0125^ea^ avijjādīnaṃ hetūnaṃ phalaṃ ajanetvā anupacchedameva, viññāṇādihetūnaṃ vā saṅkhārādīnaṃ anubandhanameva pakāseti paṭhamaṃ bhavacakkaṃ, na dutiyaṃ viya pariyosānampīti ^b^‘‘phaluppattiyā hetūnaṃ anupacchedappakāsanato’’^eb^ti vuttaṃ. ‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti ettha aparipuṇṇāyatanakalalarūpaṃ vatvā tato uddhaṃ ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti saḷāyatanappavatti vuttāti āha ^b^‘‘anupubbapavattidīpanato’’^eb^ti. ‘‘Bhavapaccayā jātī’’ti ettha na āyatanānaṃ kamena uppatti vuttāti āha ^b^‘‘sahuppattidīpanato’’^eb^ti.<br/><br/>[03]Hetuādipubbakā tayo sandhī etassāti ^b^hetuphalahetupubbakatisandhi,^eb^ bhavacakkaṃ. Hetuphalahetuphalavasena catuppabhedo aṅgānaṃ saṅgaho etassāti ^b^catubhedasaṅgahaṃ^eb^. Sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅgahe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ^b^ākārā,^eb^ atītahetuādīnaṃ vā pakārā ^b^ākārā^eb^. Kilesakammavipākā vipākakilesakammehi sambandhā hutvā punappunaṃ parivattantīti tesu vaṭṭanāmaṃ āropetvā ^b^‘‘tivaṭṭa’’^eb^nti vuttaṃ, vaṭṭekadesattā vā ‘‘vaṭṭānī’’ti vuttāni.<br/><br/>[03]^b^Sandhīnaṃ ādipariyosānavavatthitā^eb^ti sandhīnaṃ pubbāparavavatthitāti attho.<br/><br/>[03]^b^‘‘Yā^eb^^a^M0.0127^ea^^b^kāci vā pana cetanā bhavo, cetanāsampayuttā āyūhanasaṅkhārā’’^eb^ti idaṃ imissā dhammaṭṭhitiñāṇabhājanīye vuttāya ^b^paṭisambhidāpāḷiyā^eb^ (paṭi. ma. 1.47) vasena vuttaṃ. Ettha hi ‘‘cetanā bhavo’’ti āgatāti. Bhavaniddese pana ^b^‘‘sātthato’’^eb^ti ettha ‘‘cetanāva saṅkhārā, bhavo pana cetanāsampayuttāpī’’ti vibhaṅgapāḷiyā vasena dassitaṃ. ‘‘Tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā’’tiādinā hi saṅkhārānaṃ cetanābhāvo ^b^vibhaṅgapāḷiyaṃ^eb^ (vibha. 226) vuttoti. Tattha ^b^paṭisambhidāpāḷiyaṃ^eb^ ‘‘cetanāsampayuttā vipākadhammattā savipākena āyūhanasaṅkhātena saṅkhatābhisaṅkharaṇakiccena saṅkhārā’’ti vuttā. ^b^Vibhaṅgapāḷiyaṃ^eb^ (vibha. 234) ‘‘sabbampi bhavagāmikammaṃ kammabhavo’’ti bhavassa paccayabhāvena bhavagāmibhāvato kammasaṃsaṭṭhasahāyatāya kammabhāvato ca upapattibhavaṃ bhāventīti bhavoti vuttā, upapattibhavabhāvanakiccaṃ pana cetanāya sātisayanti ^b^paṭisambhidāpāḷiyaṃ^eb^ cetanā ‘‘bhavo’’ti vuttā, bhavābhisaṅkharaṇakiccaṃ cetanāya sātisayanti ^b^vibhaṅgapāḷiyaṃ^eb^ ‘‘kusalā cetanā’’tiādinā cetanā ‘‘saṅkhārā’’ti vuttā, tasmā tena tena pariyāyena ubhayaṃ ubhayattha vattuṃ yuttanti natthettha virodho ^a^V0.0126^ea^. ^b^Gahaṇa^eb^nti kāmupādānaṃ kiccenāha. ^b^Parāmasana^eb^nti itarāni. ^b^Āyūhanāvasāne^eb^ti tīsupi atthavikappesu vuttassa āyūhanassa avasāne.<br/><br/>[03]Dvīsu atthavikappesu vutte āyūhanasaṅkhāre ^b^‘‘tassa pubbabhāgā’’^eb^ti āha, tatiye vutte ^b^‘‘taṃsampayuttā’’^eb^ti. Daharassa cittappavatti bhavaṅgabahulā yebhuyyena bhavantarajanakakammāyūhanasamatthā na hotīti ^b^‘‘idha paripakkattā āyatanāna’’^eb^nti vuttaṃ. ^b^Kammakaraṇakāle sammoho^eb^ti etena kammassa paccayabhūtaṃ sammohaṃ dasseti, na kammasampayuttameva.<br/><br/>[03]Kammāneva vipākaṃ sambharanti vaḍḍhentīti ^b^kammasambhārā,^eb^ kammaṃ vā saṅkhārabhavā, tadupakārakāni avijjātaṇhupādānāni ^b^kammasambhārā,^eb^ paṭisandhidāyako vā bhavo kammaṃ, tadupakārakā yathāvuttāayūhanasaṅkhārā avijjādayo ca ^b^kammasambhārā^eb^ti kammañca kammasambhārā ca kammasambhārāti ekasesaṃ katvā ^b^‘‘kammasambhārā’’^eb^ti āha. ^b^Dasa dhammā kamma^eb^nti avijjādayopi kammasahāyatāya kammasarikkhakā tadupakārakā cāti ‘‘kamma’’nti vuttā.<br/><br/>[03]Saṅkhippanti ^a^M0.0128^ea^ ettha avijjādayo viññāṇādayo cāti saṅkhepo, kammaṃ vipāko ca. Kammaṃ vipākoti evaṃ saṅkhipīyatīti vā saṅkhepo, avijjādayo viññāṇādayo ca. Saṅkhepabhāvasāmaññena pana ekavacanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Saṅkhepasaddo vā bhāgādhivacananti kammabhāgo ^b^kammasaṅkhepo^eb^.<br/><br/>[03]^b^Evaṃ samuppanna^eb^nti kammato vipāko. Tatthāpi avijjāto saṅkhārāti evaṃ samuppannaṃ, tisandhiādivasena vā samuppannaṃ idaṃ bhavacakkanti attho. ^b^Ittara^eb^nti gamanadhammaṃ, vinassadhammanti attho. Tena uppādavayavantatādīpakena ^b^anicca^eb^-saddena vikārāpattidīpakena ^b^cala^eb^-saddena ca adīpitaṃ kālantaraṭṭhāyitāpaṭikkhepaṃ dīpeti, ^b^adhuva^eb^nti etena thirabhāvapaṭikkhepaṃ nissārataṃ. Hetū eva sambhārā ^b^hetusambhārā^eb^. ‘‘Ṭhānaso hetuso’’ti ettha evaṃ vuttaṃ vā ṭhānaṃ, aññampi tassa tassa sādhāraṇaṃ kāraṇaṃ ^b^sambhāro,^eb^ asādhāraṇaṃ ^b^hetu^eb^. ^b^Eva^eb^nti evaṃ hetuto dhammamattasambhave hetunirodhā ca vaṭṭupacchede dhamme ca taṃnirodhāya desite satīti attho. Brahmacariyaṃ idha ^b^brahmacariyidha. Satte cā^eb^ti ettha ^b^ca^eb^-saddo evaṃ brahmacariyañca vijjati, sassatucchedā ca na hontīti samuccayattho. Evañhi ^a^V0.0127^ea^ hetuāyatte dhammamattasambhave satto nupalabbhati, tasmiñca upalabbhante sassato ucchedo vā siyā, nupalabbhante tasmiṃ nevucchedo na sassatanti vuttaṃ hoti.<br/><br/>[03]^b^Saccappabhavato^eb^ti saccato, saccānaṃ vā pabhavato. ^b^Kusalākusalaṃ kamma^eb^nti vaṭṭakathāya vattamānattā sāsavanti viññāyati. ^b^Avisesenā^eb^ti cetanā cetanāsampayuttakāti visesaṃ akatvā sabbampi taṃ kusalākusalaṃ kammaṃ ‘‘samudayasacca’’nti vuttanti attho. ‘‘Taṇhā ca…pe… avasesā ca sāsavā kusalā dhammā’’ti hi cetanācetanāsampayuttavisesaṃ akatvā vuttanti, ariyasaccavisesaṃ vā akatvā samudayasaccanti vuttanti attho.<br/><br/>[03]^b^Vatthūsū^eb^ti ārammaṇesu, cakkhādīsu vā paṭicchādetabbesu vatthūsu. ^b^Sokādīnaṃ adhiṭṭhānattā^eb^ti tesaṃ kāraṇattā, tehi siddhāya avijjāya sahitehi saṅkhārehi paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāyāti adhippāyo. Cuticittaṃ vā paṭisandhiviññāṇassa anantarapaccayo hotīti ^b^‘‘paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāyā’’^eb^ti vuttaṃ ^a^M0.0129^ea^. Taṃ pana cuticittaṃ avijjāsaṅkhārarahitaṃ bhavantarassa paccayo na hotīti tassa sahāyadassanatthamāha ^b^‘‘sokādīnaṃ adhiṭṭhānattā’’^eb^ti. ^b^Dvidhā^eb^ti attanoyeva sarasena dhammantarapaccayabhāvena cāti dvidhā.<br/><br/>[03]^b^Avijjāpaccayā saṅkhārā^eb^ti etena saṅkhārānaṃ paccayuppannatādassanena ‘‘ko nu kho abhisaṅkharotīti esa no kallo pañho’’ti dasseti. Tenetaṃ kārakadassananivāraṇanti. ^b^Evamādidassananivāraṇa^eb^nti etena ‘‘socati paridevati dukkhito’’tiādidassananivāraṇamāha. Sokādayopi hi paccayāyattā avasavattinoti ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇaṃ soka…pe… sambhavantī’’ti etena vuttanti.<br/><br/>[03]^b^Gaṇḍabhedapīḷakā viyā^eb^ti gaṇḍabhedanatthaṃ paccamāne gaṇḍe tassapi upari jāyamānakhuddakapīḷakā viya, gaṇḍassa vā anekadhābhede pīḷakā viya. ^b^Gaṇḍavikārā^eb^ sūnatāsarāgapubbagahaṇādayo.<br/><br/>[03]Paṭalābhibhūtacakkhuko rūpāni na passati, kiñcipi passanto ca viparītaṃ passati, evaṃ avijjābhibhūto dukkhādīni na paṭipajjati na passati, micchā vā paṭipajjatīti ^b^paṭalaṃ viya avijjā^eb^^a^V0.0128^ea^, kiminā viya attanā katattā vaṭṭassa attanoyeva paribbhamanakāraṇattā ca ^b^kosappadesā viya saṅkhārā,^eb^ saṅkhārapariggahaṃ vinā patiṭṭhaṃ alabhamānaṃ ^b^viññāṇaṃ^eb^ pariṇāyakapariggahaṃ vinā patiṭṭhaṃ alabhamāno ^b^rājakumāro viyā^eb^ti pariggahena vinā patiṭṭhālābho ettha sāmaññaṃ. ^b^Upapattinimitta^eb^nti kammādiārammaṇamāha. ^b^Parikappanato^eb^ti ārammaṇakaraṇato, sampayuttena vā vitakkena vitakkanato. Devamanussamigavihaṅgādivividhappakāratāya ^b^māyā viya nāmarūpaṃ,^eb^ patiṭṭhāvisesena vuḍḍhivisesāpattito ^b^vanappagumbo viya saḷāyatanaṃ^eb^. Āyatanānaṃ visayivisayabhūtānaṃ aññamaññābhimukhabhāvato ^b^āyatanaghaṭṭanato^eb^. Ettha ca saṅkhārādīnaṃ kosappadesapariṇāyakādīhi dvīhi dvīhi sadisatāya dve dve upamā vuttāti daṭṭhabbā.<br/><br/>[03]Gambhīro eva hutvā obhāsati pakāsati dissatīti ^b^gambhīrāvabhāso. Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho^eb^ti jātipaccayā sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anuppabandhoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca ^b^sambhūtasamudāgataṭṭho^eb^. ‘‘Na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti, na ca jātiṃ vinā ^a^M0.0130^ea^ aññato hotī’’ti hi jātipaccayasambhūtaṭṭho vutto. ^b^Itthañca jātito samudāgacchatī^eb^ti paccayasamudāgataṭṭho, yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpapātubhāvoti attho.<br/><br/>[03]^b^Anulomapaṭilomato^eb^ti idha pana paccayuppādā paccayuppannuppādasaṅkhātaṃ anulomaṃ, nirodhā nirodhasaṅkhātaṃ paṭilomañcāha. Ādito pana antagamanaṃ anulomaṃ, antato ca ādigamanaṃ paṭilomamāhāti. ‘‘Ime cattāro āhārā kiṃnidānā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.11) vemajjhato paṭṭhāya paṭilomadesanāya, ‘‘cakkhuṃ paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.43-44; 2.4.60) anulomadesanāya ca ^b^dvisandhitisaṅkhepaṃ,^eb^ ‘‘saṃyojanīyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.53-54) ^b^ekasandhidvisaṅkhepaṃ^eb^.<br/><br/>[03]Avijjādīnaṃ sabhāvo paṭivijjhīyatīti ^b^paṭivedho^eb^. Vuttañhi ‘‘tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo paṭivedho’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā). Apuññābhisaṅkhārekadeso ^b^sarāgo,^eb^ añño ^b^virāgo,^eb^ rāgassa vā apaṭipakkhabhāvato ^a^V0.0129^ea^ rāgappavaḍḍhako sabbopi apuññābhisaṅkhāro ^b^sarāgo,^eb^ itaro paṭipakkhabhāvato ^b^virāgo^eb^. ‘‘Dīgharattañhetaṃ, bhikkhave, assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (saṃ. ni. 2.62) attaparāmāsassa viññāṇaṃ visiṭṭhaṃ vatthu vuttanti viññāṇassa ^b^suññataṭṭho^eb^ gambhīro, attā vijānāti saṃsaratīti sabyāpāratāsaṅkantiabhinivesabalavatāya ^b^abyāpāraṭṭhāsaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭhā^eb^ ca gambhīrā, nāmassa rūpena, rūpassa ca nāmena asampayogato ^b^vinibbhogo,^eb^ nāmassa nāmena ^b^avinibbhogo^eb^ yojetabbo. Ekuppādekanirodhehi avinibbhoge adhippete rūpassa ca rūpena labbhati. Atha vā ekacatuvokārabhavesu nāmarūpānaṃ asahavattanato aññamaññavinibbhogo, pañcavokārabhave sahavattanato avinibbhogo ca veditabbo.<br/><br/>[03]^b^Adhipatiyaṭṭho^eb^^a^M0.0131^ea^ nāma indriyapaccayabhāvo. ‘‘Lokopeso dvārāpesā khettampeta’’nti (dha. sa. 598-599) vuttā ^b^lokādiatthā^eb^ cakkhādīsu pañcasu yojetabbā. Manāyatanassapi lujjanato manosamphassādīnaṃ dvārakhettabhāvato ca ete atthā sambhavanteva. Āpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ pakāsanayogyatālakkhaṇaṃ obhāsanaṃ cakkhādīnaṃ ^b^visayibhāvo,^eb^ manāyatanassa vijānanaṃ. ^b^Saṅghaṭṭanaṭṭho^eb^ visesena cakkhusamphassādīnaṃ pañcannaṃ, itare channampi yojetabbā. Phusanañca phassassa sabhāvo, saṅghaṭṭanaṃ raso, itare upaṭṭhānākārā. ^b^Ārammaṇarasānubhavanaṭṭho^eb^ rasavasena vutto, ^b^vedayitaṭṭho^eb^ lakkhaṇavasena. Attā vedayatīti abhinivesassa balavatāya ^b^nijjīvaṭṭho^eb^ vedanāya gambhīro. Nijjīvāya vedanāya vedayitaṃ nijjīvavedayitaṃ, nijjīvavedayitameva attho ^b^nijjīvavedayitaṭṭho^eb^.<br/><br/>[03]^b^Ādānaṭṭho^eb^ catunnampi upādānānaṃ samāno, ^b^gahaṇaṭṭho^eb^ kāmupādānassa, itaresaṃ tiṇṇaṃ ^b^abhinivesādi^eb^attho. ‘‘Diṭṭhikantāro’’ti hi vacanato diṭṭhīnaṃ ^b^duratikkamanaṭṭhopī^eb^ti. Daḷhagahaṇattā vā catunnampi ^b^duratikkamanaṭṭho^eb^ yojetabbo. ^b^Yonigatiṭhitinivāsesukhipana^eb^nti samāse bhummavacanassa alopo daṭṭhabbo, tasmā tena āyūhanābhisaṅkharaṇapadānaṃ samāso hoti. Jarāmaraṇaṅgaṃ maraṇappadhānanti maraṇaṭṭhā ^b^eva khayādayo^eb^ gambhīrā dassitā. Navanavānañhi parikkhayena khaṇḍiccādiparipakkappavatti jarāti, ^b^khayaṭṭho^eb^ vā jarāya vuttoti daṭṭhabbo. Navabhāvāpagamo hi khayoti vattuṃ yuttoti. ^b^Vipariṇāmaṭṭho^eb^ dvinnampi. Santativasena vā jarāya khayavayabhāvo, sammutikhaṇikavasena maraṇassa bhedavipariṇāmatā yojetabbā.<br/><br/>[03]^b^Atthanayā^eb^ti ^a^V0.0130^ea^ atthānaṃ nayā. Avijjādiatthehi ekattādī sena bhāvena nīyanti gammentīti ekattādayo tesaṃ nayāti vuttā. Nīyantīti hi nayāti. Atthā eva vā ekattādibhāvena nīyamānā ñāyamānā ^b^‘‘atthanayā’’^eb^ti vuttā. Nīyanti etehīti vā nayā, ekattādīhi ca atthā ‘‘eka’’ntiādinā nīyanti, tasmā ekattādayo atthānaṃ nayāti ^b^atthanayā^eb^. Santānānupacchedena bījaṃ rukkhabhāvaṃ pattaṃ rukkhabhāvena pavattanti ekattena vuccatīti santānānupacchedo ekattaṃ, evamidhāpi avijjādīnaṃ ^b^santānānupacchedo ekatta^eb^nti dasseti.<br/><br/>[03]^b^Bhinnasantānassevā^eb^ti ^a^M0.0132^ea^ sambandharahitassa nānattassa gahaṇato sattantaro ucchinno sattantaro uppannoti gaṇhanto ucchedadiṭṭhimupādiyati.<br/><br/>[03]^b^Yato kutocī^eb^ti yadi aññasmā aññassuppatti siyā, vālikato telassa, ucchuto khīrassa kasmā uppatti na siyā, tasmā na koci kassaci hetu atthīti ^b^ahetukadiṭṭhiṃ,^eb^ avijjamānepi hetumhi niyatatāya tilagāvīsukkasoṇitādīhi telakhīrasarīrādīni pavattantīti ^b^niyativādañca upādiyatīti viññātabbaṃ yathārahaṃ^eb^.<br/><br/>[03]Kasmā? Yasmā idañhi bhavacakkaṃ apadāletvā saṃsārabhayamatīto na koci supinantarepi atthīti sambandho. ^b^Durabhiyāna^eb^nti duratikkamaṃ. ^b^Asanivicakkamivā^eb^ti asanimaṇḍalamiva. Tañhi nimmathanameva, nānimmathanaṃ pavattamānaṃ atthi, evaṃ bhavacakkampi ekantaṃ dukkhuppādanato ^b^‘‘niccanimmathana’’^eb^nti vuttaṃ.<br/><br/>[03]Ñāṇāsinā apadāletvā saṃsārabhayaṃ atīto natthīti etassa sādhakaṃ dassento āha ^b^‘‘vuttampi ceta’’^eb^ntiādi. Tantūnaṃ ākulakaṃ tantākulakaṃ, tantākulakamiva jātā ^b^tantākulakajātā,^eb^ kilesakammavipākehi atīva jaṭitāti attho. Guṇāya sakuṇiyā nīḍaṃ ^b^guṇāguṇḍikaṃ^eb^. Vaḍḍhiabhāvato ^b^apāyaṃ^eb^ dukkhagatibhāvato ^b^duggatiṃ^eb^ sukhasamussayato vinipātattā ^b^vinipātañca^eb^ catubbidhaṃ ^b^apāyaṃ,^eb^ ‘‘khandhānañca paṭipāṭī’’tiādinā vuttaṃ ^b^saṃsārañca nātivattati^eb^. Saṃsāro eva vā sabbo idha vaḍḍhiapagamādīhi atthehi apāyādināmako vutto kevalaṃ dukkhakkhandhabhāvato.<br/><br/>[06]Bhavacakkakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.<br/><br/>[06]Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 47
title: jātijarāmaraṇādipadaniddesavaṇṇanā^abhidhammabhājanīyavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^243^eb^^b^.^eb^ Pathavīākāsā ^a^V0.0131^ea^ viya paṭiccasamuppādo mahāpatthaṭavitthāritānaṃ atthānaṃ parikappavasena kathito. Tañhi apatthaṭaṃ avitthatañca pathaviṃ ākāsañca pattharanto vitthārayanto viya ca ekekacittāvaruddhaṃ akatvā ^a^M0.0133^ea^ sabbasattasabbacittasādhāraṇavasena patthaṭavitthataṃ katvā suttantabhājanīyena bhagavā dasseti. Tattha ^b^nānācittavasenā^eb^ti asahajātānaṃ sahajātānañca paccayapaccayuppannānaṃ nānācittagatānaṃ dassitabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Nava mūlapadāni etesanti ^b^navamūlapadā,^eb^ nayā. ‘‘Ekekena nayena catunnaṃ catunnaṃ vārānaṃ saṅgahitattā’’ti vuttaṃ, ettha ‘‘ekekena catukkenā’’ti vattabbaṃ. Nayacatukkavārā hi ettha vavatthitā dassitānaṃ catukkānaṃ nayabhāvāti.


volume: 125
item: 48
title: abhidhammabhājanīyavaṇṇanā^^paccayacatukkavaṇṇanā^^
content:
  [03]Avijjaṃ aṅgaṃ aggahetvā tato paraṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhāro’’tiādīni paccayasahitāni paccayuppannāni aṅgabhāvena vuttānīti āha ^b^‘‘na, tassa anaṅgattā’’^eb^ti. Evañca katvā ^b^niddese^eb^ (vibha. 226) ‘‘tattha katamā avijjā’’ti avijjaṃ visuṃ vissajjetvā ‘‘tattha katamo avijjāpaccayā saṅkhāro’’tiādinā taṃtaṃpaccayavanto saṅkhārādayo vissajjitāti. Tīsu pakāresu paṭhamapaṭhamavāro dutiyavārādīsu pavisanto paccayavisesādisabbanānattasādhāraṇattā te vāravisese gaṇhātīti ^b^‘‘sabbasaṅgāhako’’^eb^ti vutto. Paṭhamavāro eva hi na kevalaṃ chaṭṭhāyatanameva, atha kho nāmañca phassassa paccayo, nāmaṃ vā na kevalaṃ chaṭṭhāyatanasseva, atha kho phassassāpīti paccayavisesadassanatthaṃ, yena atthavisesena mahānidānasuttadesanā pavattā, taṃdassanatthañca chaṭṭhāyatanaṅgaṃ parihāpetvā vuttoti tassa dutiyavāre ca paveso vutto, na sabbaṅgasamorodhato.<br/><br/>[03]^b^Yatthā^eb^ti vāracatukke ekekavāre ca. ^b^Aññathā^eb^ti suttantabhājanīyato aññathā saṅkhāroti vuttaṃ. ^b^Avutta^eb^nti ‘‘rūpaṃ saḷāyatana’’nti, tesupi ca vāresu catūsupi sokādayo avuttā suttantabhājanīyesu vuttā. Tattha ca vuttameva idha ‘‘chaṭṭhāyatana’’nti aññathā vuttanti daṭṭhabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^Sabbaṭṭhānasādhāraṇato^eb^ti ^a^V0.0132^ea^ vuttanayena sabbavārasādhāraṇato, sabbaviññāṇapavattiṭṭhānabhavasādhāraṇato vā. Vinā abhāvena viññāṇassa khandhattayampi samānaṃ phalaṃ paccayo cāti āha ^b^‘‘avisesenā’’^eb^ti. ‘‘Tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (ma. ni. 1.204; saṃ. ni. 2.43) vacanato pana viññāṇaṃ phassassa visesapaccayoti tassa phasso visiṭṭhaṃ phalaṃ, satipi paccayasampayuttānaṃ āhārapaccayabhāve manosañcetanāya viññāṇāharaṇaṃ visiṭṭhaṃ kiccanti saṅkhāro cassa visiṭṭho paccayo. ^b^Acittakkhaṇamattānī^eb^ti ^a^M0.0134^ea^ cittakkhaṇappamāṇarahitāni. ^b^Tassattho^eb^ti tassa vuttassa avijjādikassa attho suttantabhājanīyavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo.<br/><br/>[03]^b^Hetukādīnī^eb^ti ettha yasmiṃ catukke hetuka-saddo vutto, taṃ hetuka-saddasahacaritattā ‘‘hetuka’’nti vuttanti veditabbaṃ. Hetu-saddo gatisūcako avigatatā ca vigatatānivāraṇavasena gati eva hotīti hetukacatukkaṃ avigatapaccayavasena vuttanti vuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^Tidhā catudhā pañcadhā vā^eb^ti ^b^vā^eb^-saddo ‘‘chadhā vā’’tipi vikappetīti daṭṭhabbo. Samādhi hi sādhāraṇehi tīhi jhānindriyamaggapaccayehi ca paccayoti. ^b^Upādānaṃ bhavassa maggapaccayena cāti sattadhā^eb^ti kāmupādānavajjānaṃ vasena vadati. Kāmupādānaṃ pana yathā bhavassa paccayo hoti, so pakāro taṇhāyaṃ vutto evāti na vutto.<br/><br/>[03]^b^Imasmiṃ catukke sahajātapaccayena paccayā hontī^eb^ti vacanavasenāti adhippāyo. Attho hi na katthaci attano paccayuppannassa yathāsakehi paccayo na hoti, sahajātapaccayavaseneva pana imassa catukkassa vuttattā soyevettha hotīti vadanti. ^b^Paṭhamavāro^eb^ti paṭhamacatukkoti evaṃ vattabbaṃ. ^b^Bhavādīnaṃ tathā abhāva^eb^nti yadi sahajātapaccayavaseneva paṭhamacatukko vutto, bhavo jātiyā, jāti ca maraṇassa sahajātapaccayo na hotīti yathā avigatacatukkādīsu ‘‘bhavapaccayā jāti bhavahetukā’’tiādi na vuttaṃ bhavādīnaṃ avigatādipaccayatāya abhāvato, evamidhāpi ‘‘bhavapaccayā jātī’’tiādi na vattabbaṃ siyā. Paccayavacanameva hi tesaṃ sahajātasūcakaṃ āpannaṃ avigatacatukkādīsu viya idha paccayavisesasūcakassa vacanantarassa abhāvā, na ca taṃ na vuttaṃ, na ca bhavādayo sahajātapaccayā honti, tasmā na sahajātapaccayavasenevāyaṃ catukko vutto. ^b^Sesapaccayānañca sambhava^eb^nti idaṃ ‘‘bhavādīna’’nti etena ^a^V0.0133^ea^ saha ayojetvā sāmaññena avijjādīnaṃ sahajātena saha sesapaccayabhāvānañca sambhavaṃ sandhāya vuttaṃ. Ayañhettha attho – paccayavisesasūcakassa vacanantarassa abhāvā sahajātato aññe paccayabhāvā avijjādīnaṃ na sambhavantīti sahajātapaccayavasenevāyaṃ catukko ^a^M0.0135^ea^ āraddhoti vucceyya, na ca te na sambhavanti, tasmā nāyaṃ tathā āraddhoti.<br/><br/>[03]^b^‘‘Mahānidānasuttante ekādasaṅgiko paṭiccasamuppādo vutto’’^eb^ti vuttaṃ, tattha pana ‘‘nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmapaccayā phasso’’tiādinā (dī. ni. 2.97) dvikkhattuṃ āgate nāmarūpe ekadhā gahite navaṅgiko, dvidhā gahite dasaṅgiko vutto, aññattha pana vuttesu avijjāsaṅkhāresu addhattayadassanatthaṃ yojiyamānesu ekādasaṅgiko hotīti katvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. ^b^Mahānidānasuttantadesanāya pariggahattha^eb^nti tattha hi cakkhāyatanādīni viya rūpe chaṭṭhāyatanañca nāme antogadhaṃ katvā phassassa niravasesarūpapaccayaṃ viya niravasesanāmapaccayañca dassetuṃ ^b^‘‘nāmarūpapaccayā phasso’’^eb^ti vuttaṃ, evamidhāpi tattha dassitavisesadassanena taṃdesanāpariggahatthaṃ ekacittakkhaṇike paṭiccasamuppāde chaṭṭhāyatanaṃ nāmantogadhaṃ katvā ‘‘nāmapaccayā phasso’’ti vuttanti attho.<br/><br/>[03]^b^Rūpappavattidesaṃ sandhāya desitattā^eb^ ‘‘imassā’’ti vacanaseso, na purimānanti, teneva ^b^‘‘ayañhī’’^eb^tiādimāha.<br/><br/>[03]^b^Yonivasena opapātikāna^eb^nti cettha saṃsedajayonikāpi paripuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttāti daṭṭhabbā. Padhānāya vā yoniyā sabbaparipuṇṇāyatanayoniṃ dassetuṃ ^b^‘‘opapātikāna’’^eb^nti vuttaṃ. Evaṃ saṅgahanidassanavaseneva hi ^b^dhammahadayavibhaṅge^eb^pi (vibha. 1009) ‘‘opapātikānaṃ petāna’’ntiādinā opapātikaggahaṇameva kataṃ, na saṃsedajaggahaṇanti. Ekacittakkhaṇe chahāyatanehi phassassa pavatti natthi, na cekassa akusalaphassassa chaṭṭhāyatanavajjaṃ āyatanaṃ samānakkhaṇe pavattamānaṃ paccayabhūtaṃ atthi, ārammaṇapaccayo cettha pavattako na hotīti na gayhati, tasmā ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti na sakkā vattunti dassanatthaṃ ^b^‘‘yasmā paneso’’^eb^tiādimāha.<br/><br/>[03]Purimayonidvaye sambhavantampi kesañci saḷāyatanaṃ kalalādikāle na sambhavatīti ^b^‘‘sadā asambhavato’’^eb^ti ^a^V0.0134^ea^ āha. Pacchimayonidvaye pana yesaṃ ^a^M0.0136^ea^ sambhavati, tesaṃ sadā sambhavatīti. ^b^Ito^eb^ti imasmā catukkato, nayato vā, yo viseso.<br/><br/>[06]Paccayacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 49
title: ^paccayacatukkavaṇṇanā^hetucatukkavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^244^eb^^b^.^eb^^b^Jātikkhaṇamatte eva abhāvato^eb^ti tato uddhaṃ bhāvatoti attho. ^b^Avigatapaccayaniyamābhāvato^eb^ bhave upādānahetukaggahaṇaṃ na kataṃ, ^b^abhāvato avigatapaccayassa^eb^ jātiādīsu bhavahetukādiggahaṇaṃ na katanti yojetabbaṃ. Yathā pana yāva vatthu, tāva anupalabbhamānassa viññāṇassa vatthu avigatapaccayo hoti viññāṇato uddhaṃ pavattanakampi, evaṃ upādānaṃ bhavasaṅgahitānaṃ jātiādīnaṃ, bhavo ca jātiyā avigatapaccayo siyā. Atha na siyā, saṅkhārakkhandhe jātiādīnaṃ saṅgahitattā viññāṇaṃ nāmassa, nāmañca atakkhaṇikasambhavā chaṭṭhāyatanassa avigatapaccayo na siyāti idha viya tatthāpi hetukaggahaṇaṃ na kattabbaṃ siyā, tasmā yāva upādānaṃ, tāva jātiādīnaṃ anupalabbho, jātikkhaṇamatte eva bhavassa abhāvo ca kāraṇanti na sakkā kātuṃ. Saṅkhatalakkhaṇānaṃ pana jātiādīnaṃ asabhāvadhammānaṃ bhavena saṅgahitattā asabhāvadhammassa ca paramatthato bhavantarassa abhāvato hetuādipaccayā na santīti bhavassa upādānaṃ na niyamena avigatapaccayo, bhavo pana jātiyā, jāti jarāmaraṇassa neva avigatapaccayoti avigatapaccayaniyamābhāvato abhāvato ca avigatapaccayassa bhavādīsu hetukaggahaṇaṃ na katanti yuttaṃ.<br/><br/>[03]Nanu evaṃ ‘‘nāmaṃ viññāṇahetukaṃ chaṭṭhāyatanaṃ nāmahetuka’’nti vacanaṃ na vattabbaṃ. Na hi nāmasaṅgahitānaṃ jātiādīnaṃ avigatapaccayo aññassa avigatapaccayabhāvo ca atthi asabhāvadhammattāti? Na, tesaṃ nāmena asaṅgahitattā. Namanakiccaparicchinnañhi nāmaṃ, tañca kiccaṃ sabhāvadhammānameva hotīti sabhāvadhammabhūtā eva tayo khandhā ‘‘nāma’’nti vuttā, tasmā tattha hetukaggahaṇaṃ yuttaṃ, idha pana bhavatīti bhavo, na ca jātiādīni na bhavanti ‘‘bhavapaccayā ^a^V0.0135^ea^ jāti sambhavati, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sambhavatī’’ti yojanato ^a^M0.0137^ea^, tasmā saṅkharaṇato saṅkhāre viya bhavanato bhave jātiādīni saṅgahitānīti niyamābhāvābhāvehi yathāvuttehi hetukaggahaṇaṃ na katanti.<br/><br/>[03]^b^Keci panā^eb^tiādinā revatattheramataṃ vadati. ^b^Arūpakkhandhā hi idha bhavoti āgatā^eb^. Vuttañhi ‘‘tattha katamo upādānapaccayā bhavo, ṭhapetvā upādānaṃ vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 249).<br/><br/>[03]^b^‘‘Vattabbapadesābhāvato’’^eb^ti vuttaṃ, satipi pana padese upādānaṃ viya sabhāvāni jātiādīni na hontīti ṭhapetabbassa bhāvantarassa abhāvato eva ṭhapanaṃ na kātabbanti yuttaṃ. Jāyamānānaṃ pana jāti, jātānañca jarāmaraṇanti ‘‘bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti (vibha. 225) vuttaṃ. Yathā pana ‘‘nāmapaccayā phassoti tattha katamaṃ nāmaṃ? Ṭhapetvā phassaṃ vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho. Idaṃ vuccati nāma’’nti (vibha. 259), ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatananti atthi nāmaṃ atthi rūpaṃ. Tattha katamaṃ nāmaṃ? Vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho. Idaṃ vuccati nāmaṃ. Tattha katamaṃ rūpaṃ? Cattāro mahābhūtā yañca rūpaṃ nissāya manodhātu manoviññāṇadhātu vattati, idaṃ vuccati rūpa’’nti (vibha. 261) ca yaṃ nāmarūpañca phassassa saḷāyatanassa paccayo, tassa vattabbapadeso niddiṭṭho, evaṃ yo bhavo jātiyā paccayo, tassapi ṭhapetabbagahetabbavisese sati na sakkā vattabbapadeso natthīti vattunti.<br/><br/>[06]Hetucatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 50
title: paccayacatukkavaṇṇanā^hetucatukkavaṇṇanā^aññamaññacatukkavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^246^eb^^b^.^eb^ Nippadesattā bhavena upādānaṃ saṅgahitanti paccayuppannassa upādānassa visuṃ ṭhitassa abhāvā ‘‘bhavapaccayāpi upādāna’’nti na sakkā vattunti dassetuṃ ^b^‘‘yasmā pana bhavo^eb^^a^V0.0136^ea^^b^nippadeso’’^eb^tiādimāha. Evaṃ sati ‘‘nāmapaccayāpi viññāṇa’’nti na vattabbaṃ siyā, nāmaṃ pana paccayuppannabhūtaṃ paccayabhūtañca sappadesameva gahitanti adhippāyo. Yathā pana ‘‘nāmapaccayā chaṭṭhāyatanaṃ, nāmapaccayā phasso’’tiādīsu (vibha. 150-154) paccayuppannaṃ ṭhapetvā nāmaṃ ^a^M0.0138^ea^ gahitaṃ, evaṃ ‘‘bhavapaccayāpi upādāna’’nti idhāpi paccayuppannaṃ ṭhapetvā bhavassa gahaṇaṃ na na sakkā kātuṃ, tasmā upādānassa avigatapaccayaniyamābhāvo viya aññamaññapaccayaniyamābhāvo bhave pubbe vuttanayena atthīti ‘‘bhavapaccayāpi upādāna’’nti na vuttanti veditabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^Aññamaññapaccayo^eb^ti cettha sampayuttavippayuttātthipaccayo adhippeto siyā. ‘‘Nāmarūpapaccayāpi viññāṇa’’nti hi vuttaṃ, na ca vatthu akusalaviññāṇassa aññamaññapaccayo hoti, purejātavippayutto pana hotīti. Tathā ‘‘chaṭṭhāyatanapaccayāpi nāmarūpa’’nti vuttaṃ, na ca chaṭṭhāyatanaṃ cakkhāyatanupacayādīnaṃ cittasamuṭṭhānarūpassa ca aññamaññapaccayo hoti, pacchājātavippayutto pana hotīti.<br/><br/>[06]Aññamaññacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 51
title: hetucatukkavaṇṇanā^aññamaññacatukkavaṇṇanā^saṅkhārādimūlakanayamātikāvaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^247^eb^^b^.^eb^^b^‘‘Apubbassa aññassa avijjāpaccayassa vattabbassa abhāvato bhavamūlakanayo na vutto’’^eb^ti vuttaṃ, evaṃ sati ‘‘chaṭṭhāyatanapaccayā avijjā’’tiādikā chaṭṭhāyatanādimūlakā ca na vattabbā siyuṃ. ‘‘Nāmapaccayā avijjā’’ti ettha hi avijjāpaccayā sabbe cattāro khandhā nāmanti vuttāti. Tatthāyaṃ adhippāyo siyā – nāmavisesānaṃ chaṭṭhāyatanādīnaṃ avijjāya paccayabhāvo vattabboti chaṭṭhāyatanādimūlakā vuttā. Yadeva pana nāmaṃ avijjāya paccayo, tadeva bhavapaccayā avijjāti etthāpi vucceyya, na vattabbaviseso koci, tasmā apubbābhāvato na vuttoti. Bhavaggahaṇena ca idha avijjāya paccayabhūtā sabhāvadhammā gaṇheyyaṃu, na jātiādīnīti apubbābhāvato na vuttoti daṭṭhabbo. ^b^‘‘Avijjāpaccayā avijjātipi^eb^^a^V0.0137^ea^^b^vuttaṃ siyā’’^eb^ti vuttaṃ, yathā pana ‘‘nāmapaccayā phasso’’ti vutte ‘‘phassapaccayā phasso’’ti vuttaṃ na hoti paccayuppannaṃ ṭhapetvā paccayassa gahaṇato, evamidhāpi na siyā, tasmā bhavanavasena sabhāvadhammāsabhāvadhammesu sāmaññena pavatto bhava-saddoti na so avijjāya paccayoti sakkā vattuṃ. Tena bhavamūlakanayo na vuttoti veditabbo.<br/><br/>[03]‘‘Upādānapaccayā ^a^M0.0139^ea^ bhavo’’ti ettha viya bhavekadese visuṃ pubbe aggahite bhava-saddo paccayasodhanatthaṃ ādito vuccamāno niravasesabodhako hoti, na nāma-saddo. Evaṃsabhāvā hi etā niruttiyoti imināvā adhippāyena ^b^‘‘avijjāpaccayā avijjātipi vuttaṃ siyā’’^eb^ti āhāti daṭṭhabbaṃ, imināva adhippāyena ‘‘bhavassa nippadesattā bhavapaccayāpi upādānanti na vutta’’nti ayamattho aññamaññapaccayavāre vuttoti daṭṭhabbo. Tattha ^b^pacchinnattā^eb^ti etena jātijarāmaraṇānaṃ avijjāya paccayabhāvo anuññāto viya hoti. Jāyamānānaṃ pana jāti, na jātiyā jāyamānā, jīyamānamīyamānañca jarāmaraṇaṃ, na jarāmaraṇassa jīyamānamīyamānāti jātiādīni ekacittakkhaṇe na avijjāya paccayo honti, tasmā asambhavato eva tammūlakā nayā na gahitā, pacchedopi pana atthīti ^b^‘‘tattha pacchinnattā’’^eb^ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Teneva ^b^‘‘apicā’’^eb^tiādimāha.<br/><br/>[06]Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 52
title: aññamaññacatukkavaṇṇanā^saṅkhārādimūlakanayamātikāvaṇṇanā^akusalaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^248-249^eb^^b^.^eb^^b^Upādānassa upādānapaccayattaṃ āpajjeyyā^eb^ti nanu nāyaṃ doso. Kāmupādānañhi diṭṭhupādānassa, tañca itarassa paccayo hotīti? Saccaṃ, kāmupādānassa pana taṇhāgahaṇena gahitattā nāme viya visesapaccayattābhāvā ca upādānaggahaṇena taṇhāpaccayā bhavassa ca paccayabhūtā diṭṭhi eva gahitāti ayaṃ doso vuttoti daṭṭhabbo. Yasmā ca upādānaṭṭhāne paccayuppannaṃ paccayo ca ekameva, tasmā ‘‘nāmapaccayā phasso, nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti etesaṃ niddesesu viya ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti etassa niddese paccayo visuṃ ^a^V0.0138^ea^ na vibhatto. Satipi vā bhavassa paccayabhāvena kāmupādānassapi gahaṇe ‘‘ṭhapetvā upādāna’’nti avuccamāne kāmupādānaṃ kāmupādānassa, diṭṭhi ca diṭṭhiyā paccayoti āpajjeyyāti paccayapaccayuppannatānivāraṇatthaṃ ^b^‘‘ṭhapetvā upādāna’’^eb^nti vuttanti dasseti.<br/><br/>[03]^b^252^eb^^b^.^eb^ Cakkhāyatanādiupatthambhakassa ^a^M0.0140^ea^ cittasamuṭṭhānarūpassa janakaṃ viññāṇaṃ cakkhāyatanupacayādīnaṃ paccayoti vuttaṃ tadajanakampīti adhippāyena ^b^‘‘yassa cittasamuṭṭhānarūpassā’’^eb^tiādimāha. ^b^Tāsampi hī^eb^ti utuāhārajasantatīnampi hi upatthambhakasamuṭṭhāpanapacchājātapaccayavasena viññāṇaṃ paccayo hoti evāti attho.<br/><br/>[03]^b^254^eb^^b^.^eb^^b^Yathānurūpa^eb^nti mahābhūtasaṅkhātaṃ pañcannaṃ sahajātādipaccayo, vatthusaṅkhātaṃ chaṭṭhassa purejātādipaccayo, nāmaṃ pañcannaṃ pacchājātādipaccayo, chaṭṭhassa sahajātādipaccayoti esā yathānurūpatā.<br/><br/>[03]^b^264^eb^^b^.^eb^^b^Yassā^eb^ti yassa paccayuppannassa nāmassa viññāṇassa sampayuttapaccayabhāvo hotīti yojetabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^272^eb^^b^.^eb^ ‘‘Phassapaccayāpi nāma’’nti phassapaccayabhāvena vattabbasseva nāmassa attano paccayuppannena pavatti dassitāti ^b^‘‘ṭhapetvā phassa’’^eb^nti puna vacane koci attho atthīti na vuttanti dassento ^b^‘‘tathāpī’’^eb^tiādimāha.<br/><br/>[03]^b^280^eb^^b^.^eb^ Yasmā adhimokkhopi natthi, tasmā upādānaṭṭhānaṃ parihīnamevāti sambandho. Balavakilesena pana padapūraṇassa kāraṇaṃ taṇhāya abhāvo domanassasahagatesu vutto evāti tassa tena sambandho yojetabbo. ^b^Sabbatthā^eb^ti tatiyacittādīsu ‘‘taṇhāpaccayā adhimokkho’’tiādimhi vissajjanameva visesaṃ dassetvā pāḷi saṃkhittā. ^b^Heṭṭhā^eb^ti cittuppādakaṇḍādīsu.<br/><br/>[06]Akusalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 53
title: saṅkhārādimūlakanayamātikāvaṇṇanā^akusalaniddesavaṇṇanā^kusalābyākataniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^292^eb^^b^.^eb^^b^Pasādo^eb^ti ^a^V0.0139^ea^ saddhā.<br/><br/>[03]^b^306^eb^^b^.^eb^ ‘‘Alobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’tiādivacanato (a. ni. 3.34) sabyāpārāni kusalamūlāni saṅkhārānaṃ nidānāni honti, na kammavegakkhittesu ^a^M0.0141^ea^ vipākesu alobhādisahagatakammapaṭibimbabhūtā viya pavattamānā alobhādayoti pañcaviññāṇesu viya nidānarahitatā ^b^sotapatitatā^eb^ti daṭṭhabbā. Kiriyadhammā kiriyamattattā kammanidānarahitāicceva parihīnāvijjāṭṭhānā veditabbā.<br/><br/>[03]^b^Tatiyacatutthavārā asambhavato evā^eb^ti kasmā vuttaṃ, kiṃ cakkhuviññāṇādīni cakkhāyatanupacayādīnaṃ pacchājātapaccayā na hontīti? Honti, tadupatthambhakassa pana cittasamuṭṭhānassa asamuṭṭhāpanaṃ sandhāya ^b^‘‘asambhavato’’^eb^ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Sahajātapacchājātaviññāṇassa pana vasena tadāpi viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, pacchājātasahajātanāmassa sahajātapurejātabhūtacakkhādirūpassa ca vasena nāmarūpapaccayā saḷāyatanañca labbhatīti tatiyacatutthavārā na na sambhavantīti.<br/><br/>[06]Kusalābyākataniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 54
title: akusalaniddesavaṇṇanā^kusalābyākataniddesavaṇṇanā^avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^334^eb^^b^.^eb^^b^Sammohavasenā^eb^ti kusalaphale aniccāditāya sabhaye sādurasavisarukkhabījasadise taṃnibbattakakusale ca anādīnavadassitāvasena. Samatikkamatthaṃ bhāvanā ^b^samatikkamabhāvanā,^eb^ tadaṅgavikkhambhanavasena samatikkamabhūtā vā bhāvanā ^b^samatikkamabhāvanā^eb^.<br/><br/>[03]^b^Tathā idha na labbhantī^eb^ti avijjāya eva saṅkhārānaṃ avigatādipaccayattābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, viññāṇādīnaṃ pana saṅkhārādayo avigatādipaccayā hontīti avijjāpaccayā saṅkhāro, saṅkhārapaccayā ^a^V0.0140^ea^ viññāṇaṃ saṅkhārahetukantiādinā yojanā na na sakkā kātunti avigatacatukkādīnipi na idha labbhanti. Viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ viññāṇasampayuttaṃ nāmantiādinā hi yathālābhayojanāya nayo dassitoti.<br/><br/>[06]Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 55
title: kusalābyākataniddesavaṇṇanā^avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā^kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^343^eb^^b^.^eb^^b^‘‘Nānākkhaṇikakammapaccaye^eb^^a^M0.0142^ea^^b^pana vattabbameva natthī’’^eb^ti vuttaṃ, kiṃ kusalamūlaṃ akusalamūlañca kammapaccayo hotīti? Na hoti, kammapaccayabhūtāya pana cetanāya saṃsaṭṭhaṃ kammaṃ viya paccayo hoti. Tena ekībhāvamiva gatattāti evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yathā kusalākusalamūlehi vinā kammaṃ vipākaṃ na janetīti tāni vipākassa pariyāyena upanissayoti vuttāni, evaṃ kammena ekībhūtāni saṃsaṭṭhāni hutvā kammajānaṃ paccayā hontīti pariyāyena tesaṃ kammapaccayatā vuttā. ^b^Esā^eb^ti esa kusalamūlapaccayo akusalamūlapaccayo cāti yojetabbaṃ.<br/><br/>[03]Kusalākusalavipākānaṃ viya kiriyānaṃ uppādakāni avijjākusalākusalamūlāni ca na hontīti āha ^b^‘‘upanissayataṃ na labhantī’’^eb^ti. Manasikāropi javanavīthipaṭipādakamattattā kusalākusalāni viya avijjaṃ upanissayaṃ na karoti, avijjūpanissayānaṃ pana pavattiatthaṃ bhavaṅgāvaṭṭanamattaṃ hoti, pahīnāvijjānañca kiriyānaṃ avijjā nevuppādikā, ārammaṇamattameva pana hoti. Evañca katvā ‘‘kusalo dhammo abyākatassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.423), ‘‘vipākadhammadhammo nevavipākanavipākadhammadhammassa upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.3.103) ca evamādīsu kiriyānaṃ akusalā upanissayapaccayabhāvena na uddhaṭāti. Apica ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti etassa vasena avijjāmūlako kusalanayo vutto, ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti etassa vasena kusalākusalamūlako ^a^V0.0141^ea^ vipākanayo, kiriyānaṃ pana neva saṅkhāraggahaṇena, na ca viññāṇaggahaṇena gahaṇaṃ gacchatīti taṃmūlako kiriyānayo na labbhatīti na vuttoti daṭṭhabbo.<br/><br/>[03]^b^Anekabhedato^eb^ti avijjādīnaṃ mūlapadānaṃ ekacittakkhaṇikānaṃ kiriyante paṭhamanaye sahajātādianekapaccayabhāvena gahitattā tesaṃ paccayānaṃ vasena navādimūlapadānaṃ nayānaṃ vasena, anekappakārato catunnaṃ catukkānaṃ vasenāti vā adhippāyo. ^b^Kusalākusalānaṃ pana vipāke cā^eb^ti ettha kusalākusalesu kusalākusalānaṃ vipāke cāti vattabbaṃ. Purimapacchimesu hi nayesu yathā paccayākāro vutto, taṃdassanatthaṃ ^a^M0.0143^ea^ ‘‘anekabhedato ekadhāvā’’ti vuttaṃ, na ca pacchimanaye kusale anekabhedato paccayākāro vutto, atha kho ^b^‘‘ekadhāvā’’^eb^ti. ^b^Ekadhāvā^eb^ti ca mūlapadekapaccayatāvasena, ekasseva vā nayassa vasena ekappakārenāti attho, paṭhamacatukkasseva vasenāti vā adhippāyo. ^b^Dhammapaccayabhede^eb^ti avijjādīnaṃ dhammānaṃ paccayabhāvabhede jarāmaraṇādīnaṃ dhammānaṃ jātiādipaccayabhede, taṃtaṃcittuppādasamayaparicchinnānaṃ vā phassādīnaṃ dhammānaṃ ekakkhaṇikāvijjādipaccayabhede. Pariyattiādīnaṃ kamo ^b^pariyatti…pe… paṭipattikkamo^eb^. Paccayākāre hi pāḷipariyāpuṇanatadatthasavanapāḷiatthacintanāni ‘‘jarāmaraṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ…pe… nirodhadhamma’’ntiādinā bhāvanāpaṭipatti ca kamena kātabbāti ^b^kama^eb^-ggahaṇaṃ karoti. ^b^Tato^eb^ti ñāṇappabhedajanakato kamato. Aññaṃ karaṇīyataraṃ natthi. Tadāyattā hi dukkhantakiriyāti.<br/><br/>[06]Kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.<br/><br/>[06]Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.<br/><br/>[06]Paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 56
title: satipaṭṭhānavibhaṅgo^suttantabhājanīyaṃ^uddesavāravaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^355^eb^^b^.^eb^^b^Tayo^eb^^a^M0.0144^ea^^a^V0.0142^ea^^b^satipaṭṭhānā^eb^ti satipaṭṭhāna-saddassa atthuddhāraṃ karoti, na idha pāḷiyaṃ vuttassa satipaṭṭhāna-saddassa atthadassanaṃ. ^b^Ādīsu hi satigocaro^eb^ti ^b^ādi^eb^-saddena ‘‘phassasamudayā vedanānaṃ samudayo, nāmarūpasamudayā cittassa samudayo, manasikārasamudayā dhammānaṃ samudayo’’ti (saṃ. ni. 5.408) satipaṭṭhānanti vuttānaṃ satigocarānaṃ dīpake suttappadese saṅgaṇhāti. Evaṃ paṭisambhidāpāḷiyampi avasesapāḷippadesadassanattho ādi-saddo daṭṭhabbo. Dānādīnipi karontassa rūpādīni kasiṇādīni ca satiyā ṭhānaṃ hotīti taṃnivāraṇatthamāha ^b^‘‘padhānaṃ ṭhāna’’^eb^nti. ^b^Pa^eb^-saddo hi padhānatthadīpakoti adhippāyo.<br/><br/>[03]^b^Ariyo^eb^ti ariyaṃ seṭṭhaṃ sammāsambuddhamāha. ^b^Etthā^eb^ti etasmiṃ saḷāyatanavibhaṅgasutteti attho. Suttekadesena hi suttaṃ dasseti. Tattha hi –<br/><br/>[08]‘‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo…pe… arahatīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhāpenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ ^a^V0.0143^ea^ paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ. Yadariyo…pe… arahati.<br/><br/>[08]‘‘Puna caparaṃ bhikkhave satthā…pe… idaṃ vo sukhāyāti. Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti…pe… vattanti. Ekacce sāvakā sussūsanti ^a^M0.0145^ea^…pe… na ca vokkamma satthusāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva attamano hoti, na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti. Na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti. Attamanatañca anattamanatañca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ…pe….<br/><br/>[08]‘‘Puna caparaṃ…pe… sukhāyāti. Tassa sāvakā sussūsanti…pe… vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato attamano ceva hoti, attamanatañca paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, tatiya’’nti (ma. ni. 3.311) –<br/><br/>[07]Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā, niccaṃ upaṭṭhitasatitā, tadubhayavītivattatā satipaṭṭhānanti vuttā. Buddhānameva kira niccaṃ upaṭṭhitasatitā hoti, na paccekabuddhādīnanti.<br/><br/>[03]^b^Pa^eb^-saddo ārambhaṃ joteti, ārambho ca pavattīti katvā āha ^b^‘‘pavattayitabbatoti attho’’^eb^ti. Satiyā karaṇabhūtāya paṭṭhānaṃ paṭṭhāpetabbaṃ ^b^satipaṭṭhānaṃ^eb^. Ana-saddañhi bahulaṃ-vacanena kammatthaṃ icchanti saddavidū, tatheva kattuatthampi icchantīti puna tatiyanaye ^b^‘‘patiṭṭhātīti paṭṭhāna’’^eb^nti vuttaṃ. Tattha ^b^pa^eb^-saddo bhusatthaṃ pakkhandanaṃ dīpetīti ^b^‘‘okkantitvā pakkhanditvā vattatīti attho’’^eb^ti āha. Puna bhāvatthe sati-saddaṃ paṭṭhāna-saddañca vaṇṇento ^b^‘‘atha vā’’^eb^tiādimāha. Tena purimatthe sati-saddo paṭṭhāna-saddo ca kattuatthoti viññāyati.<br/><br/>[03]Visesena kāyo ca vedanā ca assādassa kāraṇanti tappahānatthaṃ tesaṃ taṇhāvatthūnaṃ oḷārikasukhumānaṃ asubhadukkhatādassanāni mandatikkhapaññehi taṇhācaritehi sukarānīti tāni tesaṃ visuddhimaggoti vuttāni, evaṃ diṭṭhiyā visesakāraṇesu cittadhammesu aniccānattatādassanāni nātipabhedātipabhedagatesu tesu tappahānatthaṃ mandatikkhānaṃ diṭṭhicaritānaṃ sukarānīti ^a^V0.0144^ea^ tesaṃ tāni visuddhimaggoti. Tikkho samathayāniko oḷārikārammaṇaṃ pariggaṇhanto tattha aṭṭhatvā jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya vedanaṃ pariggaṇhātīti āha ^b^‘‘oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato’’^eb^ti. Vipassanāyānikassa ^a^M0.0146^ea^ sukhume citte dhammesu ca cittaṃ pakkhandatīti tadanupassanānaṃ taṃvisuddhimaggatā vuttā.<br/><br/>[03]^b^Tesaṃ tatthā^eb^ti ettha ^b^tattha^eb^-saddassa pahānatthanti etena yojanā. Pañca kāmaguṇā savisesā kāye labbhantīti visesena kāyo kāmoghassa vatthu, bhave sukhaggahaṇavasena bhavassādo hotīti bhavoghassa vedanā, santatighanaggahaṇavasena citte attābhiniveso hotīti diṭṭhoghassa cittaṃ, dhammavinibbhogassa dhammānaṃ dhammamattatāya ca duppaṭivijjhattā sammoho hotīti avijjoghassa dhammā, tasmā tesu tesaṃ pahānatthaṃ cattārova vuttā, dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetīti dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanā visesena byāpādakāyaganthassa vatthu, citte niccaggahaṇavasena sassatassa attano sīlena suddhītiādiparāmasanaṃ hotīti sīlabbataparāmāsassa cittaṃ, nāmarūpaparicchedena bhūtaṃ bhūtato apassantassa bhavavibhavadiṭṭhisaṅkhāto idaṃsaccābhiniveso hotīti tassa dhammā…pe… sukhavedanāssādavasena paralokanirapekkho ‘‘natthi dinna’’ntiādiparāmāsaṃ uppādetīti diṭṭhupādānassa vedanā. Santatighanaggahaṇavasena sarāgādicitte sammoho hotīti mohāgatiyā cittaṃ, dhammasabhāvānavabodhena bhayaṃ hotīti bhayāgatiyā dhammā…pe… avuttānaṃ vuttanayena vatthubhāvo yojetabbo.<br/><br/>[03]‘‘Āhārasamudayā kāyasamudayo, phassasamudayā vedanāsamudayo (saṃ. ni. 5.408), saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; udā. 1) vacanato kāyādīnaṃ samudayabhūtā kabaḷīkārāhāraphassamanosañcetanāviññāṇāhārā kāyādiparijānanena pariññātā hontīti āha ^b^‘‘catubbidhāhārapariññattha’’^eb^nti. ^b^Pakaraṇanayo^eb^ti tambapaṇṇibhāsāya vaṇṇanānayo. Nettipeṭakappakaraṇe dhammakathikānaṃ yojanānayotipi vadanti.<br/><br/>[03]^b^Saraṇavasenā^eb^ti kāyādīnaṃ kusalādidhammānañca dhāraṇatāvasena. Saranti gacchanti etāyāti satīti imasmiṃ atthe ekatte nibbāne samāgamo ^b^ekattasamosaraṇaṃ^eb^. Etadeva hi dassetuṃ ^b^‘‘yathā hī’’^eb^tiādimāha. Ekanibbānappavesahetubhūto vā samānatāya eko satipaṭṭhānasabhāvo ^a^M0.0147^ea^^a^V0.0145^ea^ ekattaṃ, tattha samosaraṇaṃ taṃsabhāgatā ^b^ekattasamosaraṇaṃ^eb^. Ekanibbānappavesahetubhāvaṃ pana dassetuṃ ^b^‘‘yathā hī’’^eb^tiādimāha. Etasmiṃ atthe saraṇekattasamosaraṇāni saha satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇattena vuttānīti daṭṭhabbāni, purimasmiṃ visuṃ. ^b^Saraṇavasenā^eb^ti vā gamanavasenāti atthe sati tadeva gamanaṃ samosaraṇanti samosaraṇe vā sati-saddatthavasena avuccamāne dhāraṇatāva satīti sati-saddatthantarābhāvā purimaṃ satibhāvassa kāraṇaṃ, pacchimaṃ ekabhāvassāti nibbānasamosaraṇepi sahitāneva tāni satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇāni.<br/><br/>[03]^b^Cuddasavidhenā^eb^ti idaṃ ^b^mahāsatipaṭṭhānasutte^eb^ (dī. ni. 2.372 ādayo; ma. ni. 1.105 ādayo) vuttānaṃ ānāpānapabbādīnaṃ vasena. Tathā ^b^pañcavidhena dhammānupassana^eb^nti etthāpi daṭṭhabbaṃ. Ettha ca uṭṭhānakabhaṇḍasadisatā taṃtaṃsatipaṭṭhānabhāvanānubhāvassa daṭṭhabbā. ^b^Bhikkhugocarā hi ete^eb^. Vuttañhi ‘‘gocare, bhikkhave, caratha sake pettike visaye’’tiādi (saṃ. ni. 5.372; dī. ni. 3.80).<br/><br/>[03]Kāyānupassanādipaṭipattiyā bhikkhu hotīti bhikkhuṃ ‘‘kāyānupassī viharatī’’tiādinā dasseti bhikkhumhi taṃniyamato. Tenāha ^b^‘‘paṭipattiyā vā bhikkhubhāvadassanato’’^eb^ti.<br/><br/>[03]^b^Samaṃ careyyā^eb^ti kāyādivisamacariyaṃ pahāya kāyādīhi samaṃ careyya. Rāgādivūpasamena ^b^santo,^eb^ indriyadamanena ^b^danto,^eb^ catumagganiyamena ^b^niyato,^eb^ seṭṭhacāritāya ^b^brahmacārī^eb^. Kāyadaṇḍādioropanena ^b^nidhāya daṇḍaṃ^eb^. So evarūpo bāhitapāpasamitapāpabhinnakilesatāhi ^b^brāhmaṇā^eb^disamañño veditabbo.


volume: 125
item: 57
title: suttantabhājanīyaṃ^uddesavāravaṇṇanā^kāyānupassanāuddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^Asammissato^eb^ti vedanādayopi ettha sitā, ettha paṭibaddhāti kāye vedanādianupassanāpasaṅgepi āpanne tadamissatoti attho. Avayavīgāhasamaññātidhāvanasārādānābhinivesanisedhanatthaṃ kāyaṃ aṅgapaccaṅgehi, tāni ca kesādīhi, kesādike ca bhūtupādāyarūpehi ^a^V0.0146^ea^ vinibbhujjanto ^a^M0.0148^ea^^b^‘‘tathā na kāye’’^eb^tiādimāha. Pāsādādinagarāvayavasamūhe avayavīvādinopi avayavīgāhaṃ na karonti. Nagaraṃ nāma koci attho atthīti pana kesañci samaññātidhāvanaṃ siyāti itthipurisādisamaññātidhāvane nagaranidassanaṃ vuttaṃ.<br/><br/>[03]Yaṃ passati itthiṃ vā purisaṃ vā, nanu cakkhunā itthipurisadassanaṃ natthīti? Saccaṃ natthi, ‘‘itthiṃ passāmi, purisaṃ passāmī’’ti pana pavattasaññāya vasena ^b^‘‘yaṃ passatī’’^eb^ti vuttaṃ. Micchādassane vā diṭṭhiyā yaṃ passati, na taṃ diṭṭhaṃ, taṃ rūpāyatanaṃ na hoti, rūpāyatanaṃ vā taṃ na hotīti attho. Atha vā taṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ na hoti, diṭṭhaṃ vā yathāvuttaṃ na hotīti attho. ^b^Yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passatī^eb^ti yaṃ rūpāyatanaṃ, kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ vā diṭṭhaṃ, taṃ paññācakkhunā bhūtato na passatīti attho.<br/><br/>[03]^b^Na aññadhammānupassī^eb^ti na aññasabhāvānupassī, asubhādito aññākārānupassī na hotīti vuttaṃ hoti. ^b^Pathavīkāya^eb^nti kesādipathaviṃ dhammasamūhattā kāyoti vadati, lakkhaṇapathavimeva vā anekappabhedasakalasarīragataṃ pubbāpariyabhāvena pavattamānaṃ samūhavasena gahetvā kāyoti vadati, evaṃ aññatthāpi.<br/><br/>[03]^b^Ajjhattabahiddhā^eb^ti ajjhattabahiddhādhammānaṃ ^b^ghaṭitārammaṇaṃ^eb^ ekato ārammaṇabhāvo natthīti attho, ajjhattabahiddhā dhammā vā ghaṭitārammaṇaṃ idaṃ natthīti attho. ^b^Tīsu bhavesu kilesāna^eb^nti bhavattayavisayānaṃ kilesānanti attho.<br/><br/>[03]^b^Sabbatthika^eb^nti sabbattha bhavaṃ. Sabbasmiṃ līne uddhaṭe ca citte icchitabbattā, sabbe vā līne uddhaṭe ca bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti ^b^sabbatthikā^eb^. ^b^Antosaṅkhepo^eb^ti antoolīyanā kosajjanti attho.<br/><br/>[03]Avisesena dvīhipi nīvaraṇappahānaṃ vuttanti katvā puna ekekena vuttappahānavisesaṃ dassetuṃ ^b^‘‘visesenā’’^eb^ti āha, ‘‘vineyya nīvaraṇānī’’ti avatvā abhijjhādomanassavinayassa vā payojanaṃ dassento ^b^‘‘visesenā’’^eb^tiādimāha. Kāyānupassanābhāvanāya ujuvipaccanīkānaṃ anurodhavirodhādīnaṃ ^a^V0.0147^ea^ pahānadassanañhi etassa payojananti. ^b^Kāyabhāvanāyā^eb^ti ^a^M0.0149^ea^ kāyānupassanābhāvanā adhippetā. ^b^Tenā^eb^ti anurodhādippahānavacanena.<br/><br/>[03]^b^Sabbatthikakammaṭṭhānaṃ^eb^ buddhānussati mettā maraṇassati asubhabhāvanā ca. Satisampajaññena etena yoginā parihariyamānaṃ taṃ sabbatthikakammaṭṭhānaṃ vuttaṃ satisampajaññabalena avicchinnassa tassa pariharitabbattā, satiyā vā samatho vutto samādhikkhandhasaṅgahitattā.<br/><br/>[06]Kāyānupassanāuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 58
title: uddesavāravaṇṇanā^kāyānupassanāuddesavaṇṇanā^vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^Kevalaṃ panidhā^eb^tiādinā idha ettakaṃ veditabbanti veditabbaṃ paricchedaṃ dasseti. ^b^Addamadakkhī^eb^ti dvepi ekatthā. ^b^Sammaddaso^eb^ti sammā passako.<br/><br/>[03]^b^Sukhadukkhatopi cā^eb^ti sukhādīnaṃ ṭhitivipariṇāmañāṇasukhatāya, vipariṇāmaṭṭhitiaññāṇadukkhatāya ca vuttattā tissopi ca sukhato tissopi ca dukkhato anupassitabbāti attho.<br/><br/>[03]Rūpādiārammaṇachandādiadhipatiñāṇādisahajātakāmāvacarādibhūminānattabhedānaṃ kusalākusalatabbipākakiriyānānattabhedassa ca ^b^ādi^eb^-saddena sasaṅkhārikāsaṅkhārikasavatthukāvatthukādinānattabhedānañca vasenāti yojetabbaṃ. ^b^Suññatādhammassā^eb^ti ‘‘dhammā honti, khandhā hontī’’tiādinā (dha. sa. 121) suññatāvāre āgatasuññatāsabhāvassa vasena. ^b^Kāmañcetthā^eb^tiādinā pubbe pahīnattā puna pahānaṃ na vattabbanti codanaṃ dasseti, maggacittakkhaṇe vā ekattha pahīnaṃ sabbattha pahīnaṃ hotīti visuṃ visuṃ na vattabbanti. Tattha purimacodanāya nānāpuggalaparihāro, pacchimāya nānācittakkhaṇikaparihāro. Lokiyabhāvanāya hi kāye pahīnaṃ na vedanādīsu vikkhambhitaṃ hoti. Yadipi na pavatteyya, na paṭipakkhabhāvanāya ^a^V0.0148^ea^ tattha sā abhijjhādomanassassa appavatti hotīti puna tappahānaṃ vattabbamevāti. Ubhayattha vā ubhayaṃ sambhavato yojetabbaṃ. ^b^Ekattha pahīnaṃ^eb^^a^M0.0150^ea^^b^sesesupi pahīnaṃ hotī^eb^ti maggasatipaṭṭhānabhāvanaṃ, lokiyabhāvanāya vā sabbattha appavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Pañcapi khandhā loko’’ti hi catūsupi vuttanti.<br/><br/>[06]Vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.<br/><br/>[06]Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 59
title: kāyānupassanāuddesavaṇṇanā^vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā^kāyānupassanāniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^356^eb^^b^.^eb^ Sabbappakāravacanena uddese dassitā ajjhattādianupassanā pakārā ca gahitā. Tattha antogadhā cuddasa pakārā, kāyagatāsatisutte vuttā kesādivaṇṇakasiṇārammaṇacatukkajjhānappakārā, lokiyādippakārā cāti tepi gahitā eva. Niddese hi ekappakāraniddesena nidassanamattaṃ katanti, sabbappakāraggahaṇañca bāhiresupi ekadesasambhavato katanti daṭṭhabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^Tiriyaṃ tacaparicchinna^eb^nti ettha nanu kesalomanakhānaṃ atacaparicchinnatā tacassa ca atthīti? Yadipi atthi, tacaparicchinnabahulatāya pana tacaparicchinnatā na na hoti kāyassāti evaṃ vuttaṃ. Taco pariyanto assāti tacapariyantoti vuttoti etena pana vacanena kāyekadesabhūto taco gahito eva. Tappaṭibaddhā ca kesādayo tadanupaviṭṭhamūlā tacapariyantāva hontīti dvattiṃsākārasamūho sabbopi kāyo tacapariyantoti vuttoti veditabbo.<br/><br/>[03]^b^‘‘Pūraṃ nānappakārassā’’^eb^ti vuttaṃ, ke pana te pakārā? Yehi nānappakāraṃ asuci vuttanti kesā lomātiādi vuttanti imamatthaṃ dīpento āha ^b^‘‘ete kesādayo ākārā’’^eb^ti. Ākārā pakārāti hi eko attho.<br/><br/>[03]Nisinnassa ^a^V0.0149^ea^ yāva aparipphandanisajjāmūlakaṃ dukkhaṃ uppajjati, yāvatā uṭṭhāti vā, tāva eko ^b^nisajjavāro^eb^. Yena vidhinā uggahe kusalo hoti, so sattavidho vidhi ^b^‘‘uggahakosalla’’^eb^nti vuccati, taṃnibbattaṃ vā ñāṇaṃ.<br/><br/>[03]Pathavīdhātubahulabhāvato matthaluṅgassa karīsāvasāne tantiāropanamāha. Ettha pana ^b^maṃsaṃ…pe… vakkaṃ…pe… kesā^eb^ti evaṃ vakkapañcakādīsu ^a^M0.0151^ea^ anulomasajjhāyaṃ vatvā paṭilomasajjhāyo purimehi sambandho vutto. Svāyaṃ ye parato visuṃ tipañcāhaṃ, purimehi ekato tipañcāhanti chapañcāhaṃ sajjhāyā vakkhamānā, tesu ādiantadassanavasena vuttoti daṭṭhabbo. Anulomapaṭilomasajjhāyepi hi paṭilomasajjhāyo antimoti. Sajjhāyappakārantaraṃ vā etampīti veditabbaṃ. ^b^Hatthasaṅkhalikā^eb^ aṅgulipanti. ^b^Lakkhaṇapaṭivedhassā^eb^ti asubhalakkhaṇapaṭivedhassa, dhātulakkhaṇapaṭivedhassa vā.<br/><br/>[03]Attano bhāgo sabhāgo, sabhāgena paricchedo ^b^sabhāgaparicchedo,^eb^ heṭṭhuparitiriyantehi sakakoṭṭhāsikakesantarādīhi ca paricchedoti attho.<br/><br/>[03]^b^Dhātuvibhaṅgo^eb^ (ma. ni. 3.342 ādayo) pukkusātisuttaṃ. ^b^Sādhāraṇavasenā^eb^ti ettakeneva siddhe ^b^sabba^eb^-ggahaṇaṃ vaṇṇakasiṇavasena catukkajjhānikasamathasādhāraṇattassa ca dassanatthaṃ.<br/><br/>[03]^b^Okkamanavissajjana^eb^nti paṭipajjitabbavajjetabbe maggeti attho. ^b^Bahiddhā puthuttārammaṇe^eb^ti ettha kāyānupassanaṃ hitvā subhādivasena gayhamānā kesādayopi bahiddhā puthuttārammaṇānevāti veditabbā. ^b^Ukkuṭṭhukkaṭṭhiṭṭhāneyeva uṭṭhahitvā^eb^ti pubbe viya ekattha katāya ukkuṭṭhiyā kamena sabbatālesu patitvā uṭṭhahitvā pariyantatālaṃ āditālañca agantvā tato tato tattha tattheva katāya ukkuṭṭhiyā uṭṭhahitvāti attho.<br/><br/>[03]^b^Adhicitta^eb^nti samathavipassanācittaṃ. ^b^Anuyuttenā^eb^ti yuttapayuttena, bhāventenāti attho. ^b^Samādhinimittaṃ^eb^ upalakkhaṇākāro samādhiyeva. ^b^Manasi kātabba^eb^nti citte kātabbaṃ, uppādetabbanti attho. Samādhikāraṇaṃ vā ārammaṇaṃ samādhinimittaṃ āvajjitabbanti attho. Ṭhānaṃ atthīti vacanaseso, taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya, etassa saṃvattanassa kāraṇaṃ atthīti ^a^V0.0150^ea^ attho. Taṃ vā manasikaraṇaṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyyāti etassa ṭhānaṃ kāraṇanti attho. ^b^Na ca pabhaṅgū^eb^ti kammaniyabhāvūpagamanena ca pabhijjanasabhāvanti attho.<br/><br/>[03]^b^Ālimpetī^eb^ti ādīpeti jāleti. ^b^Tañcā^eb^ti taṃ piḷandhanavikatisaṅkhātaṃ atthaṃ payojanaṃ. ^b^Assā^eb^ti suvaṇṇakārassa ^b^anubhoti^eb^ sambhoti sādheti ^a^M0.0152^ea^. ^b^Assa^eb^ vā suvaṇṇassa ^b^taṃ^eb^ atthaṃ suvaṇṇakāro ^b^anubhoti^eb^ pāpuṇāti.<br/><br/>[03]Abhiññāya iddhividhādiñāṇena sacchikaraṇīyassa iddhividhapaccanubhavanādikassa ^b^abhiññāsacchikaraṇīyassa^eb^. Paccakkhaṃ yassa atthi, so sakkhi, sakkhino bhabbatā ^b^sakkhibhabbatā,^eb^ sakkhibhavanatāti vuttaṃ hoti. Sakkhi ca so bhabbo cāti vā ^b^sakkhibhabbo^eb^. Ayañhi iddhividhādīnaṃ bhabbo, tattha ca sakkhīti sakkhibhabbo, tassa bhāvo ^b^sakkhibhabbatā,^eb^ taṃ pāpuṇāti. ^b^Āyatane^eb^ti pubbahetādike kāraṇe sati.<br/><br/>[03]^b^Sītibhāva^eb^nti nibbānaṃ, kilesadarathavūpasamaṃ vā. ^b^Sampahaṃsetī^eb^ti samapavattaṃ cittaṃ tathāpavattiyā paññāya toseti uttejeti. Yadā vā nirassādaṃ cittaṃ bhāvanāya na pakkhandati, tadā jātiādīni saṃvegavatthūni paccavekkhitvā ^b^sampahaṃseti^eb^ samuttejeti.<br/><br/>[03]^b^Tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā,^eb^ kathaṃ? ^b^Dve kesā ekato natthī^eb^ti. ^b^Āsayo^eb^ti nissayo, paccayoti attho.<br/><br/>[03]^b^Nakhā tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā^eb^ti visuṃ vavatthitataṃ sandhāya vuttaṃ. Tameva hi atthaṃ dassetuṃ ^b^‘‘dve nakhā ekato natthī’’^eb^ti āhāti.<br/><br/>[03]^b^Sukhumampī^eb^ti yathāvuttaoḷārikacammato sukhumaṃ antomukhacammādi. Koṭṭhāsesu vā tacena paricchinnattā yaṃ durupalakkhaṇīyaṃ, taṃ ‘‘sukhuma’’nti vuttaṃ. Tañhi vuttanayena tacaṃ vivaritvā passantassa pākaṭaṃ hotīti.<br/><br/>[03]^b^Tālaguḷapaṭalaṃ^eb^^a^V0.0151^ea^ nāma pakkatālaphalalasikaṃ tālapaṭṭikāya limpitvā sukkhāpetvā uddharitvā gahitapaṭalaṃ.<br/><br/>[03]^b^Evaṃ timattānī^eb^ti evaṃ-matta-saddehi gopphakaṭṭhikādīni avuttānipi dassetīti veditabbaṃ. ^b^Kīḷāgoḷakāni^eb^ suttena bandhitvā aññamaññaṃ ghaṭṭetvā kīḷanagoḷakāni.<br/><br/>[03]^b^Tattha jaṅghaṭṭhikassa patiṭṭhitaṭṭhāna^eb^nti jaṇṇukaṭṭhimhi pavisitvā ṭhitaṭṭhānanti adhippāyo. ^b^Tena^eb^ aṭṭhinā ^b^patiṭṭhitaṭṭhānaṃ^eb^ yaṃ ^b^kaṭiṭṭhino,^eb^ taṃ ^b^aggachinnamahāpunnāgaphalasadisaṃ. Sīsakapaṭṭaveṭhakaṃ^eb^ veṭhetvā ṭhapitasīsamayaṃ paṭṭakaṃ. Suttakantanasalākāviddhā ^a^M0.0153^ea^ goḷakā vaṭṭanāti vuccanti, vaṭṭanānaṃ āvali ^b^vaṭṭanāvali^eb^. ^b^Avalekhanasatthakaṃ^eb^ ucchutacāvalekhanasatthakaṃ.<br/><br/>[03]^b^Vakkabhāgena paricchinna^eb^nti vakkapariyantabhāgena paricchinnaṃ.<br/><br/>[03]^b^Sakkharasudhāvaṇṇa^eb^nti marumpehi katasudhāvaṇṇaṃ. ‘‘Setasakkharasudhāvaṇṇa’’nti ca pāṭhaṃ vadanti, setasakkharāvaṇṇaṃ sudhāvaṇṇañcāti attho.<br/><br/>[03]Yattha annapānaṃ nipatitvā tiṭṭhatīti sambandho.<br/><br/>[03]^b^Visamacchinnakalāpo^eb^ visamaṃ udakaṃ paggharati, evameva sarīraṃ kesakūpādivivarehi upari heṭṭhā tiriyañca visamaṃ paggharatīti dassetuṃ ^b^visamacchinna^eb^-ggahaṇaṃ karoti.<br/><br/>[03]Atikaṭukāccuṇhādiko ^b^visabhāgāhāro^eb^ uṇhakāle pavattamānānaṃ dhātūnaṃ visabhāgattā.<br/><br/>[03]^b^Ekattārammaṇabaleneva vā^eb^ti vikkhambhitanīvaraṇena susamāhitacittena upaṭṭhitassa nānārammaṇavipphandanavirahena ekasabhāvassa ārammaṇassa vasena. Tañhi ekattārammaṇaṃ upaṭṭhahamānameva attani abhiratiṃ, sātisayaṃ pharaṇapītiṃ, iṭṭhākārānubhavanañca somanassaṃ uppādeti. Na hi abhiratisomanassehi vinā anatikkantapītisukhassa ekattupaṭṭhānaṃ atthīti.<br/><br/>[03]^b^Avisesato^eb^^a^V0.0152^ea^^b^pana sādhāraṇavasenā^eb^ti paṭikūladhātuvaṇṇavisesaṃ akatvā samathavipassanāsādhāraṇavasenāti attho. ^b^Tividhenā^eb^ti anulomādinā vakkhamānena. ^b^Cha māse^eb^ti addhamāse ūnepi māsaparicchedena paricchijjamāne sajjhāye cha māsā paricchedakā hontīti katvā vuttanti veditabbaṃ. Paricchijjamānassa māsantaragamananivāraṇañhi chamāsaggahaṇaṃ, na sakalachamāse parivattadassanatthaṃ. ^b^Ācariyā^eb^ti aṭṭhakathācariyā.<br/><br/>[03]^b^Lakkhaṇa^eb^nti dhātupaṭikūlalakkhaṇaṃ. Janaṃ na arahantīti ^b^ajaññā,^eb^ jane pavesetuṃ ayuttā jigucchanīyāti vuttaṃ hoti.<br/><br/>[03]^b^Paṭipāṭiyā aṭṭhīnī^eb^ti paṭipāṭiyā aṭṭhīni koṭiyā ṭhitāni. Na ettha koci attā nāma atthi, aṭṭhīni eva aṭṭhipuñjamatto evāyaṃ saṅghāṭoti dasseti ^a^M0.0154^ea^. ^b^Anekasandhiyamito^eb^ti anekehi sandhīhi yamito sambaddho so aṭṭhipuñjoti dasseti. ^b^Na kehicī^eb^ti yamentaṃ attānaṃ paṭisedheti. ^b^Codito^eb^ jarāya maraṇābhimukhagamanena codito.<br/><br/>[03]^b^Mahābhūtaṃ upādārūpena paricchinnaṃ^eb^ ‘‘nīlaṃ pītaṃ sugandhaṃ duggandha’’ntiādinā. ^b^Upādārūpaṃ mahābhūtena^eb^ tannissitassa tassa tato bahi abhāvā. Chāyātapānaṃ ātapapaccayachāyuppādakabhāvo aññamaññaparicchedakatā. Rūpakkhandhassa pariggahitattā tadantogadhānaṃ cakkhādiāyatanadvārānaṃ vasena taṃtaṃdvārikā arūpino khandhā pākaṭā honti, āyatanāni ca dvārāni ca āyatanadvārānīti vā attho. Tena rūpāyatanādīnañca vasenāti vuttaṃ hoti.<br/><br/>[03]^b^Sappaccayā^eb^ti sappaccayabhāvā, paccayāyattaṃ hutvā nibbattanti vuttaṃ hoti. Samāno vā sadiso yutto paccayo sappaccayo, tasmā ^b^sappaccayā^eb^.<br/><br/>[03]^b^Ettako^eb^ti yathāvuttena ākārena paguṇo koṭṭhāso. Uggahova ^b^uggahasandhi^eb^. Vaṇṇādimukhena hi upaṭṭhānaṃ ettha sandhīyati sambajjhatīti ‘‘sandhī’’ti vuccati.<br/><br/>[03]^b^Upaṭṭhātī^eb^ti vaṇṇādivasena upaṭṭhātīti attho. ^b^Pañcaṅgasamannāgate^eb^ti nātidūranāccāsannagamanāgamanasampannanti ekaṅgaṃ, divā abbokiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosanti ekaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassanti ^a^V0.0153^ea^ ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasirena uppajjati cīvara…pe… parikkhāroti ekaṃ, tasmiṃ pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutāti ekaṃ (a. ni. 10.11). ^b^Pañcaṅgasamannāgatenā^eb^ti appābādhāsāṭheyyasaddhāpaññāvīriyehi padhāniyaṅgehi samannāgatena.<br/><br/>[03]^b^Uṭṭhānakadāya^eb^nti tehi khettehi uṭṭhānakaṃ, tehi dātabbadhaññanti attho. Ettha ca aṭṭhakumbhadāyakakhettaṃ viya mukhadhovanakiccaṃ, soḷasakumbhadāyakaṃ viya khādanabhuñjanakiccaṃ daṭṭhabbaṃ lahukagarukabhāvato. Tato pana yaṃ dukkhaṃ nibbattati, taṃ aññañca dvattiṃsākāramanasikārena ca nivattatīti āha ^b^‘‘ettheva kammaṃ kātabba’’^eb^nti. ^b^Ettāvatā^eb^ti ekadivasaṃ tiṃsa vāre manasikāraṭṭhapanena.<br/><br/>[03]^b^Sahassuddhāraṃ^eb^^a^M0.0155^ea^^b^sādhetvā^eb^ti sahassavaḍḍhitaṃ iṇaṃ yojetvā. Uddharitabboti ^b^uddhāro^eb^ti hi vaḍḍhi vuccatīti. ^b^Suddhacittenā^eb^ti vikkhepādikilesavirahitacittena. Kesādīsu tace rajjantā succhavicammaṃ tacoti gahetvā ‘‘suvaṇṇādivaṇṇo me taco’’tiādinā rajjanti.<br/><br/>[03]^b^Tesu dve ekamaggaṃ paṭipajjamānā nāma na hontī^eb^ti yathā tathā vā palāyantīti attho. Tattha rāgādivatthubhāvena dvattiṃsākārānaṃ corasadisatā anatthāvahatā daṭṭhabbā.<br/><br/>[03]Kammameva visesādhigamassa ṭhānanti ^b^kammaṭṭhānaṃ^eb^ bhāvanā vuccati. Tenāha ^b^‘‘manasikarontassa appanaṃ pāpuṇātī’’^eb^ti. Kammassa vā bhāvanāya ṭhānaṃ ārammaṇaṃ appanārammaṇabhāvūpagamanena appanaṃ pāpuṇātīti vuttaṃ.<br/><br/>[03]^b^Mānajātiko^eb^ti etena laṅghanasamatthatāyogena upasamarahitataṃ dasseti. Cittampi hi tathā nānārammaṇesu vaḍḍhitaṃ upasamarahitanti dassetabbanti.<br/><br/>[03]^b^Hatthe gahitapañhavatthu pākatikamevā^eb^ti visuddhimagge vuttataṃ sandhāyāha. Tattha hi vuttaṃ –<br/><br/>[08]‘‘Mālakatthero kira dīghabhāṇakābhayattheraṃ hatthe gahetvā ‘āvuso abhaya, imaṃ tāva ^a^V0.0154^ea^ pañhaṃ uggaṇhāhī’ti vatvā āha ‘mālakatthero dvattiṃsakoṭṭhāsesu dvattiṃsapaṭhamajjhānalābhī, sace rattiṃ ekaṃ, divā ekaṃ samāpajjati, atirekaḍḍhamāsena puna sampajjati. Sace pana devasikaṃ ekameva samāpajjati, atirekamāsena puna sampajjatī’’’ti.<br/><br/>[03]Idaṃ pana ^b^ekaṃ manasikarontassa ekaṃ pāṭiyekkaṃ manasikarontassa dvattiṃsā^eb^ti etassa sādhanatthaṃ nidassanavasena ānītanti daṭṭhabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^Anupādinnakapakkhe ṭhitānī^eb^ti etena cetiyapabbatavāsī mahātissatthero viya, saṅgharakkhitattherupaṭṭhākasāmaṇero viya ca anupādinnakapakkhe ṭhapetvā gahetuṃ sakkontassa dasavidhāsubhavasena jīvamānakasarīrepi upaṭṭhite upacārappatti dassitā hotīti veditabbā. ‘‘Atthissa kāye’’ti pana sattavasena kesādīsu gayhamānesu yathā ‘‘imasmiṃ ^a^M0.0156^ea^ kāye’’ti satta-ggahaṇarahite ahaṃkāravatthumhi viddhastāhaṃkāre sadā sannihite pākaṭe ca attano kāye upaṭṭhānaṃ hoti, na tathā tatthāti appanaṃ appattā ādīnavānupassanāva tattha hotīti adhippāyenāha ^b^‘‘asubhānupassanāsaṅkhātā pana vipassanābhāvanā hotīti veditabbā’’^eb^ti.<br/><br/>[03]^b^357^eb^^b^.^eb^ Ādimhi sevanā ^b^āsevanā,^eb^ vaḍḍhanaṃ ^b^bhāvanā,^eb^ punappunaṃ karaṇaṃ ^b^bahulīkamma^eb^nti ayametesaṃ viseso.<br/><br/>[03]^b^362^eb^^b^.^eb^^b^Vatthupariññāyā^eb^ti abhijjhādomanassānaṃ vatthubhūtassa kāyassa parijānanena. ^b^Appitā^eb^ti gamitā, sā ca vināsitatāti āha ^b^‘‘vināsitā’’^eb^ti. Appavattiyaṃ ṭhapitātipi ^b^appitā^eb^ti ayamattho niruttisiddhiyā vuttoti daṭṭhabbo. ^b^Vigatantā katā^eb^ti idāni kātabbo anto etesaṃ natthīti vigatantā, evaṃbhūtā katāti attho. Kammameva visesādhigamassa ṭhānaṃ ^b^kammaṭṭhānaṃ,^eb^ kamme vā ṭhānaṃ bhāvanārambho ^b^kammaṭṭhānaṃ,^eb^ tañca anupassanāti āha ^b^‘‘anupassanāya kammaṭṭhāna’’^eb^nti, anupassanāya vuttanti adhippāyo.<br/><br/>[06]Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 60
title: vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā^kāyānupassanāniddesavaṇṇanā^vedanānupassanāniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^363^eb^^b^.^eb^ Sampajānassa ^a^V0.0155^ea^ vediyanaṃ ^b^sampajānavediyanaṃ^eb^. ^b^Vatthu^eb^nti sukhādīnaṃ ārammaṇamāha, tena vatthu ārammaṇaṃ etissāti ^b^vatthuārammaṇā^eb^ti samāso daṭṭhabbo. ^b^Vohāramattaṃ hotī^eb^ti etena ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti idaṃ vohāramattena vuttanti dasseti.<br/><br/>[03]^b^Vīriyasamādhiṃ yojetvā^eb^ti adhivāsanavīriyassa adhimattatāya tassa samatāya ubhayaṃ saha yojetvā. ^b^Saha paṭisambhidāhī^eb^ti lokuttarapaṭisambhidāhi saha. Lokiyānampi vā sati uppattikāle tattha samatthataṃ sandhāya ^b^‘‘saha paṭisambhidāhī’’^eb^ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. ^b^Samasīsī^eb^ti vārasamasīsī hutvā paccavekkhaṇavārassa anantaravāre parinibbāyīti ^a^M0.0157^ea^ attho. ^b^Saṅkhepamanasikāravasena^eb^ mahāsatipaṭṭhāne, ^b^vitthāramanasikāravasena^eb^ rāhulovādadhātuvibhaṅgādīsu.<br/><br/>[03]^b^Phassapañcamakeyevā^eb^ti ^b^eva^eb^-saddena vuttesu tīsupi mukhesu pariggahassa samānataṃ dasseti. Nāmarūpavavatthānassa adhippetattā niravasesarūpapariggahassa dassanatthaṃ ^b^‘‘vatthu nāma karajakāyo’’^eb^ti āha, na cakkhādīni chavatthūnīti. Karajakāyassa pana vatthubhāvasādhanatthaṃ ‘‘idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ, ettha paṭibaddha’’nti (dī. ni. 1.235; ma. ni. 2.252) suttaṃ ābhataṃ.<br/><br/>[03]Phassaviññāṇānaṃ pākaṭatā kesañci hotīti yesaṃ na hoti, te sandhāyāha ^b^‘‘phassavasena vā hi…pe… na pākaṭaṃ hotī’’^eb^ti. Tesaṃ pana aññesañca sabbesaṃ veneyyānaṃ vedanā pākaṭāti āha ^b^‘‘vedanāvasena pana pākaṭaṃ hotī’’^eb^ti. ^b^Satadhotasappi^eb^ nāma satavāraṃ vilāpetvā vilāpetvā udake pakkhipitvā uddharitvā gahitasappi.<br/><br/>[03]^b^Vinivattetvā^eb^ti catukkhandhasamudāyato visuṃ uddharitvā. Mahāsatipaṭṭhānasuttādīsu katthaci paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ vatvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena vinivattetvā dassitaṃ. Katthaci arūpakammaṭṭhānaṃ eva vedanāvasena arūparāsito, ñātapariññāya pariññātato vā rūpārūparāsito vā vinivattetvā dassitaṃ. Tatthāpi yesu paṭhamaṃ ñātapariññā vuttā, tesu tadantogadhaṃ ^a^V0.0156^ea^. Yesu na vuttā, tesu ca vedanāya ārammaṇamattaṃ saṃkhittaṃ pāḷianāruḷhaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ sandhāya rūpakammaṭṭhānassa paṭhamaṃ kathitatā vuttāti veditabbā.<br/><br/>[03]‘‘Manoviññeyyānaṃ dhammānaṃ iṭṭhānaṃ kantāna’’ntiādinā (ma. ni. 3.306) nayena vuttaṃ chagehassitasomanassaṃ pañcakāmaguṇesu assādānupassino eva hotīti āha ^b^‘‘pañcakāmaguṇāmisanissitā cha gehassitasomanassavedanā’’^eb^ti.<br/><br/>[06]Vedanānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 61
title: kāyānupassanāniddesavaṇṇanā^vedanānupassanāniddesavaṇṇanā^cittānupassanāniddesavaṇṇanā^^
content:
  [03]^b^365^eb^^b^.^eb^ Kilesasampayuttānaṃ ^a^M0.0158^ea^ dhammānaṃ kehici kilesehi vippayogepi sati yehi sampayuttā, tehi saṃkilesabhāvena sadisehi saṃkiliṭṭhattā itarehipi na visuddhatā hotīti āha ^b^‘‘na pacchimapadaṃ bhajantī’’^eb^ti. ^b^Duvidha^eb^nti visuṃ vacanaṃ sarāgasadosehi visiṭṭhaggahaṇatthaṃ. Avipassanupagattā ^b^‘‘idha okāsova natthī’’^eb^ti vuttaṃ.<br/><br/>[06]Cittānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 62
title:
  vedanānupassanāniddesavaṇṇanā^cittānupassanāniddesavaṇṇanā^dhammānupassanāniddeso^ka. nīvaraṇapabbavaṇṇanā^

content:
  [03]^b^367^eb^^b^.^eb^ Kaṇhasukkānaṃ yuganaddhatā natthīti pajānanakāle abhāvā ^b^‘‘abhiṇhasamudācāravasenā’’^eb^ti āha.<br/><br/>[03]^b^Subhampī^eb^ti ^a^V0.0157^ea^ kāmacchandopi. So hi attano gahaṇākārena ‘‘subha’’nti vuccati, tenākārena pavattamānakassa aññassa kāmacchandassa nimittattā ^b^‘‘nimitta’’^eb^nti cāti. Ākaṅkhitassa hitasukhassa anupāyabhūto manasikāro ^b^anupāyamanasikāro. Tatthā^eb^ti nipphādetabbe ārammaṇabhūte ca duvidhepi subhanimitte.<br/><br/>[03]^b^Asubhampī^eb^ti asubhajjhānampi. Taṃ pana dasasu asubhesu kesādīsu ca pavattaṃ daṭṭhabbaṃ. Kesādīsu hi saññā asubhasaññāti girimānandasutte vuttāti. Ettha catubbidhassapi ayonisomanasikārassa yonisomanasikārassa ca dassanaṃ niravasesadassanatthaṃ katanti veditabbaṃ. Tesu pana asubhe subhanti asubhanti ca manasikāro idhādhippeto, tadanukulattā vā itarepīti.<br/><br/>[03]Bhojane mattaññuno thinamiddhābhibhavābhāvā otāraṃ alabhamāno kāmarāgo pahīyatīti vadanti. Bhojananissitaṃ pana āhārepaṭikūlasaññaṃ, tabbipariṇāmassa tadādhārassa tassa ca upanissayabhūtassa asubhatādidassanaṃ, kāyassa ca āhāraṭṭhitikatādidassanaṃ so ^a^M0.0159^ea^ uppādetīti tassa kāmacchando pahīyateva, abhidhammapariyāyena sabbopi lobho kāmacchandanīvaraṇanti āha ^b^‘‘arahattamaggenā’’^eb^ti.<br/><br/>[03]^b^Odissakānodissakadisāpharaṇāna^eb^nti attagaruatippiyasahāyamajjhattavasena odissakatā, sīmābhede kate anodissakatā, ekadisāpharaṇavasena disāpharaṇatā mettāya uggahaṇe veditabbā. Vihāraracchāgāmādivasena vā odissakadisāpharaṇaṃ, vihārādiuddesarahitaṃ puratthimādidisāvasena anodissakadisāpharaṇanti evaṃ vā dvidhā uggahaṃ sandhāya ^b^‘‘odissakānodissakadisāpharaṇāna’’^eb^nti vuttaṃ. Uggaho ca yāva upacārā daṭṭhabbo, uggahitāya āsevanā ^b^bhāvanā^eb^. Tattha ‘‘sabbe sattā pāṇā bhūtā puggalā attabhāvapariyāpannā’’ti etesaṃ vasena pañcavidhā, ekekasmiṃ ‘‘averā hontu, abyāpajjā, anīghā, sukhī attānaṃ pariharantū’’ti catudhā pavattito vīsatividhā vā anodhisopharaṇā mettā, ‘‘sabbā itthiyo purisā ariyā anariyā devā manussā vinipātikā’’ti sattodhikaraṇavasena pavattā sattavidhā, aṭṭhavīsatividhā vā odhisopharaṇā mettā, dasahi disāhi disodhikaraṇavasena pavattā dasavidhā ca disāpharaṇā mettā, ekekāya vā disāya sattādītthiādiaverādiyogena asītādhikacatusatappabhedā anodhisoodhisopharaṇā veditabbā.<br/><br/>[03]^b^Kāyavināmanā^eb^ti ^a^V0.0158^ea^ kāyassa vividhena ākārena nāmanā.<br/><br/>[03]^b^Atibhojane nimittaggāho^eb^ti atibhojane thinamiddhassa nimittaggāho, ‘‘ettake bhutte thinamiddhassa kāraṇaṃ hoti, ettake na hotī’’ti thinamiddhassa kāraṇākāraṇaggāhoti attho. Dhutaṅgānaṃ vīriyanissitattā āha ^b^‘‘dhutaṅganissitasappāyakathāyapī’’^eb^ti.<br/><br/>[03]Kukkuccampi katākatānusocanavasena pavattamānaṃ uddhaccena samānalakkhaṇaṃ avūpasamasabhāvamevāti cetaso avūpasamo ^b^‘‘uddhaccakukkuccamevā’’^eb^ti vutto.<br/><br/>[03]Bahussutassa ganthato ca atthato ca atthādīni vicinantassa cetaso vikkhepo na hoti yathāvidhipaṭipattiyā yathānurūpapatikārappavattiyā katākatānusocanañcāti ^b^‘‘bāhusaccenapi uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’^eb^ti āha. Vuḍḍhasevitā ca vuḍḍhasīlitaṃ āvahatīti cetovūpasamakarattā uddhaccakukkuccappahānakāritā ^a^M0.0160^ea^ vuttā. Vuḍḍhataṃ pana anapekkhitvā vinayadharā kukkuccavinodakā kalyāṇamittā vuttāti daṭṭhabbā.<br/><br/>[03]Tiṭṭhati etthāti ṭhānīyā, vicikicchāya ṭhānīyā ^b^vicikicchāṭhānīyā^eb^. Ṭhātabbāti vā ṭhānīyā, vicikicchā ṭhānīyā etesūti ^b^vicikicchāṭhānīyā^eb^.<br/><br/>[03]Kāmaṃ bahussutatāparipucchakatāhi aṭṭhavatthukāpi vicikicchā pahīyati, tathāpi ratanattayavicikicchāmūlikā sesavicikicchāti katvā āha ^b^‘‘tīṇi ratanāni ārabbhā’’^eb^ti. Vinaye pakataññutā ‘‘sikkhāya kaṅkhatī’’ti (dha. sa. 1008; vibha. 915) vuttāya vicikicchāya pahānaṃ karotīti āha ^b^‘‘vinaye ciṇṇavasībhāvassapī’’^eb^ti. ^b^Okappaniyasaddhāsaṅkhātādhimokkhabahulassā^eb^ti anupavisanasaddhāsaṅkhātādhimokkhena adhimuccanabahulassa. Adhimuccanañca adhimokkhuppādanamevāti daṭṭhabbaṃ. Saddhāya vā ninnatā ^b^adhimutti^eb^.<br/><br/>[06]Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 63
title:
  cittānupassanāniddesavaṇṇanā^dhammānupassanāniddeso^ka. nīvaraṇapabbavaṇṇanā^kha. bojjhaṅgapabbavaṇṇanā^

content:
  [03]Khandhādipāḷiyā ^a^V0.0159^ea^ attho khandhādīnaṃ atthoti katvā āha ^b^‘‘khandha…pe… vipassanānaṃ atthasannissitaparipucchābahulatā’’^eb^ti. Tena pāḷimuttakapucchā na tathā paññāsaṃvattanikā, yathā atthapaṭipucchāti dasseti.<br/><br/>[03]Mandattā aggijālādīsu āpodhātuādīnaṃ viya vīriyādīnaṃ sakicce asamatthatā vuttā.<br/><br/>[03]^b^Pattaṃ nīharantova taṃ sutvā^eb^ti ettha pañcābhiññattā dibbasotena assosīti vadanti.<br/><br/>[03]^b^Pasādasinehābhāvenā^eb^ti pasādasaṅkhātassa sinehassa abhāvena. ^b^Gadrabhapiṭṭhe^eb^ lūkharajo lūkhataro hutvā dissatīti atilūkhatāya taṃsadise.<br/><br/>[03]Saṃvejanapasādanehi tejanaṃ tosanañca ^b^sampahaṃsanā^eb^ti.<br/><br/>[06]Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.<br/><br/>[03]Samathavipassanāsuddhavipassanāvasena ^a^M0.0161^ea^ paṭhamassa itaresañca kathitattāti attho. ^b^Maggasampayuttā sati kāyānupassanā nāmā^eb^ti āgamanavasena vuttaṃ. ^b^Evaṃ tāva desanā puggale tiṭṭhatī^eb^ti kāyānupassīādīnaṃ āgamanavasena visesetvā vuttā satipaṭṭhānadesanā puggale tiṭṭhatīti attho. Na hi sakkā ekassa anekasamaṅgitā vattuṃ ekakkhaṇe anekasatisambhavāvabodhapasaṅgā, puggalaṃ pana āmasitvā sakiccaparicchinne dhamme vuccamāne kiccabhedena ekissāpi satiyā anekanāmatā hotīti dassento ^b^‘‘kāye panā’’^eb^tiādimāha. Yathā hi puggalakiccaṃ dhammā evāti dhammabhedena kāyānupassīādipuggalabhedova hoti, na evaṃ dhammassa dhammo kiccanti na dhammabhedena tassa bhedo, tasmā ekāva sati catuvipallāsappahānabhūtā magge samiddhā anatthantarena tappahānakiccabhedena cattāri nāmāni labhatīti ayamettha adhippāyo.<br/><br/>[06]Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 64
title: dhammānupassanāniddeso^abhidhammabhājanīyavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^374^eb^^b^.^eb^ Abhidhammabhājanīye ^a^V0.0160^ea^ ‘‘kathañca bhikkhu kāye kāyānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye…pe… dandhābhiññaṃ kāye kāyānupassī, yā tasmiṃ samaye satī’’tiādinā āgamanavasena visesitāni satipaṭṭhānāni puggale ṭhapetvā desetvā puna ‘‘tattha katamaṃ satipaṭṭhānaṃ? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye…pe… dandhābhiññaṃ…pe… yā tasmiṃ samaye satī’’tiādinā puggalaṃ anāmasitvā āgamavisesanañca akatvā catukiccasādhakekasativasena suddhikasatipaṭṭhānanayo vuttoti ayamettha nayadvaye viseso.<br/><br/>[06]Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.<br/><br/>[06]Satipaṭṭhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 65
title: sammappadhānavibhaṅgo^suttantabhājanīyavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^390^eb^^b^.^eb^^b^Kāraṇappadhānā^eb^ti ^a^M0.0162^ea^^a^V0.0161^ea^ ‘‘anuppannapāpakānuppādādiatthā’’ti gahitā tatheva te hontīti taṃ atthaṃ sādhentiyevāti etassa atthassa dīpako sammā-saddoti yathādhippetatthassa anuppannapāpakānuppādādino kāraṇabhūtā, padhānakāraṇabhūtāti attho. Sammāsaddassa upāyayonisoatthadīpakataṃ sandhāya ^b^‘‘upāyappadhānā yonisopadhānā’’^eb^ti vuttaṃ. ^b^Paṭipannako^eb^ti bhāvanamanuyutto. Bhusaṃ yogo payogo, payogova parakkamo ^b^payogaparakkamo^eb^. ^b^Etānī^eb^ti ‘‘vāyamatī’’tiādīni ‘‘āsevamāno vāyamatī’’tiādinā yojetabbāni.<br/><br/>[03]^b^Anuppannāti avattabbataṃ āpannāna^eb^nti bhūmiladdhārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamugghātituppannānaṃ.<br/><br/>[03]^b^391^eb^^b^.^eb^^b^Dhammacchando^eb^ti taṇhādiṭṭhivīriyacchandā viya na añño dhammo, atha kho chandaniyasabhāvo evāti dassento āha ^b^‘‘sabhāvacchando’’^eb^ti. Tattha ‘‘yo kāmesu kāmacchando’’tiādīsu (dha. sa. 1103) taṇhā chandoti vuttāti veditabbo, ‘‘sabbeva nu kho, mārisa, samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantājjhosānā’’ti (dī. ni. 2.366) ettha diṭṭhi, pamādaniddese ‘‘nikkhittachandatā nikkhittadhuratā’’ti vīriyanti vaṇṇeti.<br/><br/>[03]^b^394^eb^^b^.^eb^^b^Vāyamati^eb^^a^V0.0162^ea^^b^vīriyaṃ ārabhatī^eb^ti padadvayassapi niddeso vīriyaniddesoyevāti adhippāyenāha ‘‘vīriyaniddese’’ti.<br/><br/>[03]^b^406^eb^^b^.^eb^^b^Sabbapubbabhāge^eb^ti sabbamaggānaṃ pubbabhāge. ^b^Purimasmi^eb^nti ‘‘anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti etthāpi ^b^‘‘samathavipassanāva gahetabbā’’^eb^ti vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ, taṃ pana maggānuppannatāya bhāvato anuppajjamāne ca tasmiṃ vaṭṭānatthasaṃvattanato na yuttanti paṭikkhipati.<br/><br/>[03]^b^Mahantaṃ^eb^^a^M0.0163^ea^^b^gāravaṃ hoti,^eb^ tasmā ‘‘saṅghagāravena yathāruci vindituṃ na sakkā’’ti saṅghena saha na nikkhami. ^b^Atimandāni no^eb^ti nanu atimandānīti attho. Santasamāpattito aññaṃ santhambhanakāraṇaṃ balavaṃ natthīti ^b^‘‘tato parihīnā santhambhituṃ na sakkontī’’^eb^ti āha. Na hi mahārajjumhi chinne suttatantū sandhāretuṃ sakkontīti. Samathe vatthuṃ dassetvā tena samānagatikā vipassanā cāti iminā adhippāyenāha ^b^‘‘evaṃ uppannā samathavipassanā…pe… saṃvattantī’’^eb^ti.<br/><br/>[03]^b^Tattha anuppannāna^eb^nti ettha tattha duvidhāya sammappadhānakathāya, ^b^tattha^eb^ vā pāḷiyaṃ ‘‘anuppannāna’’nti etassa ayaṃ vinicchayoti adhippāyo. ^b^Eteyevā^eb^ti anamatagge saṃsāre uppannāyeva.<br/><br/>[03]^b^Cuddasa mahāvattāni^eb^ khandhake vuttāni āgantukāavāsikagamikānumodana bhattagga piṇḍacārika āraññika senāsana jantāgharavaccakuṭi ācariyaupajjhāyasaddhivihārikāntevāsikavattāni cuddasa. Tato aññāni pana kadāci tajjanīyakammakatādikāle pārivāsikādikāle ca caritabbāni dvāsīti khuddakavattānīti kathitāni daṭṭhabbāni. Na hi tāni sabbāsu avatthāsu caritabbāni, tasmā mahāvatte agaṇitāni. Tattha ‘‘pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññāpessāmī’’ti ārabhitvā ‘‘na upasampādetabbaṃ…pe… na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabba’’nti (cūḷava. 76) vuttāni pakatatte caritabbavattāvasānāni chasaṭṭhi, tato paraṃ ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikavuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ, mūlāyapaṭikassanārahena, mānattārahena, mānattacārikena, abbhānārahena bhikkhunā saddhiṃ ekacchanne āvāse vatthabba’’ntiādīni (cūḷava. 82) pakatatte caritabbehi anaññattā visuṃ visuṃ ^a^V0.0163^ea^ agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu caritabbattā tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇetabbāni pañcāti ekasattati vattāni, ukkhepanīyakammakatavattesu vattapaññāpanavasena vuttaṃ ‘‘na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ…pe… nahāne piṭṭhiparikammaṃ sāditabba’’nti (cūḷava. 75) idaṃ abhivādanādīnaṃ assādiyanaṃ ekaṃ, ‘‘na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsetabbo’’tiādīni (cūḷava. 51) ca dasāti evaṃ dvāsīti honti. Etesveva kānici tajjanīyakammakatādivattāni, kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāsītivattanti daṭṭhabbaṃ.<br/><br/>[03]Idha ^a^M0.0164^ea^ vipākānubhavanavasena tadārammaṇaṃ, avipakkavipākassa sabbathā avigatattā bhavitvā vigatamattavasena kammañca ^b^‘‘bhutvā vigatuppanna’’^eb^nti vuttaṃ, ^b^na aṭṭhasāliniyaṃ^eb^ (dha. sa. aṭṭha. 1) viya rajjanādivasena anubhutvāpagataṃ javanaṃ, uppajjitvā niruddhatāvasena bhūtāpagatasaṅkhātaṃ sesasaṅkhatañca ‘‘bhūtāpagatuppanna’’nti, tasmā idha okāsakatuppannaṃ vipākameva vadati, na tattha viya kammampīti. ^b^Anusayitakilesā^eb^ti appahīnā maggena pahātabbā adhippetā. Tenāha ^b^‘‘atītā vā…pe… na vattabbā’’^eb^ti. Tesañhi ambataruṇopamāya vattamānāditā na vattabbāti.<br/><br/>[03]Āhatakhīrarukkho viya nimittaggāhavasena adhigataṃ ārammaṇaṃ, anāhatakhīrarukkho viya avikkhambhitatāya antogadhakilesaṃ ārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, nimittaggāhakāvikkhambhitakilesā vā puggalā āhatānāhatakhīrarukkhasadisā. ^b^Purimanayenevā^eb^ti avikkhambhituppanne viya ‘‘imasmiṃ nāma ṭhāne nuppajjissantīti na vattabbā asamugghāṭitattā’’ti yojetvā vitthāretabbaṃ.<br/><br/>[03]^b^Pāḷiya^eb^nti paṭisambhidāpāḷiyaṃ (paṭi. ma. 3.21). Maggena pahīnakilesānameva tidhā navattabbataṃ apākaṭaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ajātaphalarukkho ābhato, atītādīnaṃ appahīnatādassanatthampi ^b^‘‘jātaphalarukkhena dīpetabba’’^eb^nti āha. Tattha yathā acchinne rukkhe nibbattirahāni phalāni chinne anuppajjamānāni na kadāci sasabhāvāni ahesuṃ honti bhavissanti cāti atītādibhāvena na vattabbāni, evaṃ maggena pahīnakilesā ca daṭṭhabbā. Yathā ca chede asati phalāni uppajjissanti, sati ca nuppajjissantīti chedassa sātthakatā, evaṃ maggabhāvanāya ca sātthakatā yojetabbā.<br/><br/>[06]Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 66
title: suttantabhājanīyavaṇṇanā^pañhapucchakavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^427^eb^^b^.^eb^ Pañhapucchake ^a^V0.0164^ea^ yaṃ vuttaṃ ^b^‘‘vīriyajeṭṭhikāya pana aññassa vīriyassa abhāvā na vattabbāni maggādhipatīnīti vā na maggādhipatīnīti vā’’^eb^ti, ettha ‘‘maggādhipatīnī’’ti ^a^M0.0165^ea^ na vattabbatāya eva aññassa vīriyassa abhāvo kāraṇanti daṭṭhabbaṃ. Chandassa pana cittassa vā namaggabhūtassa adhipatino tadā abhāvā ‘‘na maggādhipatīnī’’ti na vattabbānīti vuttaṃ. Chandacittānaṃ viya namaggabhūtassa aññassa vīriyādhipatino abhāvāti vā adhippāyo. Sammappadhānānaṃ tadā maggasaṅkhātādhipatibhāvato vā ‘‘na maggādhipatīnī’’ti navattabbatā vuttāti veditabbā.<br/><br/>[06]Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.<br/><br/>[06]Sammappadhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 67
title: iddhipādavibhaṅgo^suttantabhājanīyavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^431^eb^^b^.^eb^^b^Iddhi^eb^-saddassa ^a^M0.0166^ea^^a^V0.0165^ea^ paṭhamo kattuattho, dutiyo karaṇattho vutto, ^b^pāda^eb^-saddassa eko karaṇamevattho vutto. Pajjitabbāva iddhi vuttā, na ca ijjhantī pajjitabbā ca iddhi pajjanakaraṇena pādena samānādhikaraṇā hotīti ^b^‘‘paṭhamenatthena iddhi eva pādo iddhipādo’’^eb^ti na sakkā vattuṃ, tathā iddhikiriyākaraṇena sādhetabbā ca vuddhisaṅkhātā iddhi pajjanakiriyākaraṇena pajjitabbāti dvinnaṃ karaṇānaṃ na asamānādhikaraṇatā sambhavatīti ^b^‘‘dutiyenatthena iddhiyā pādo iddhipādo’’^eb^ti ca na sakkā vattuṃ, tasmā paṭhamenatthena iddhiyā pādo iddhipādo, dutiyenatthena iddhi eva pādo iddhipādoti evaṃ yojanā yujjati.<br/><br/>[03]‘‘Chandaṃ ce…pe… ayaṃ vuccati chandasamādhī’’ti imāya pāḷiyā chandādhipati samādhi ^b^chandasamādhī^eb^ti adhipati-saddalopaṃ katvā samāso vuttoti viññāyati, adhipati-saddatthadassanavasena pana ^b^‘‘chandahetuko chandādhiko vā samādhi chandasamādhī’’^eb^ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti veditabbaṃ. ^b^Padhānabhūtā^eb^ti vīriyabhūtāti keci vadanti. Saṅkhatasaṅkhārādinivattanatthañhi padhānaggahaṇanti. Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti ^b^saṅkhāro,^eb^ sabbaṃ vīriyaṃ. Tattha catukiccasādhakato aññassa nivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti ^b^padhānabhūtā^eb^ seṭṭhabhūtāti attho. Catubbidhassa pana vīriyassa adhippetattā bahuvacananiddeso kato. ^b^Adhiṭṭhānaṭṭhenā^eb^ti duvidhatthāyapi iddhiyā adhiṭṭhānatthena. ^b^Pādabhūta^eb^nti iminā visuṃ samāsayojanāvasena pana yo pubbe iddhipādattho pāda-saddassa upāyatthataṃ gahetvā yathāyutto vutto, so vakkhamānānaṃ paṭilābhapubbabhāgānaṃ kattukaraṇiddhibhāvaṃ, uttaracūḷabhājanīye vā vuttehi ^a^V0.0166^ea^ chandādīhi iddhipādehi sādhetabbāya iddhiyā kattiddhibhāvaṃ, chandādīnañca karaṇiddhibhāvaṃ sandhāya vuttoti veditabbo.<br/><br/>[03]Vīriyiddhipādaniddese ‘‘vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgata’’nti dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgataṃ. Tattha purimaṃ samādhivisesanaṃ ‘‘vīriyādhipati samādhi vīriyasamādhī’’ti, dutiyaṃ samannāgamaṅgadassanaṃ. Dveyeva hi sabbattha samannāgamaṅgāni samādhi padhānasaṅkhāro ca, chandādayo samādhivisesanāni, padhānasaṅkhāro ^a^M0.0167^ea^ pana padhānavacaneneva visesito, na chandādīhīti na idha vīriyādhipatitā padhānasaṅkhārassa vuttā hoti. Vīriyañca samādhiṃ visesetvā ṭhitameva samannāgamaṅgavasena padhānasaṅkhāravacanena vuttanti nāpi dvīhi vīriyehi samannāgamo vutto hotīti. Yasmā pana chandādīhi visiṭṭho samādhi, tathā visiṭṭheneva ca tena sampayutto padhānasaṅkhāro sesadhammā ca, tasmā samādhivisesanānaṃ vasena cattāro iddhipādā vuttā. Visesanabhāvo ca chandādīnaṃ taṃtaṃavassayanavasena hotīti ^b^‘‘chandasamādhi…pe… iddhipāda’’^eb^nti ettha nissayatthepi pāda-sadde upāyatthena chandādīnaṃ iddhipādatā vuttā hoti. Teneva uttaracūḷabhājanīye ‘‘cattāro iddhipādā chandiddhipādo’’tiādinā chandādīnameva iddhipādatā vuttā. Pañhapucchake ca ‘‘cattāro iddhipādā idha bhikkhu chandasamādhī’’tiādināva (vibha. 462) uddesaṃ katvāpi puna chandādīnaṃyeva kusalādibhāvo vibhattoti. Upāyiddhipādadassanatthameva hi nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ, aññathā catubbidhatā na hotīti ayamettha pāḷivasena atthavinicchayo veditabbo.<br/><br/>[03]^b^433^eb^^b^.^eb^^b^Rathadhure^eb^ti rathassa purato. ^b^Hīnajātiko^eb^ caṇḍālo upaṭṭhānādiguṇayogepi senāpatiṭṭhānādīni na labhatīti āha ^b^‘‘jātiṃ sodhetvā…pe… jātiṃ avassayatī’’^eb^ti. ^b^Amantanīyo^eb^ti hitāhitamantane na araho.<br/><br/>[03]Raṭṭhapālatthero chande sati kathaṃ nānujānissantīti sattapi bhattāni abhuñjitvā mātāpitaro anujānāpetvā pabbajitvā chandameva avassāya lokuttaradhammaṃ nibbattesīti āha ^b^‘‘raṭṭhapālatthero viyā’’^eb^ti.<br/><br/>[03]^b^Mogharājatthero^eb^ vīmaṃsaṃ avassayīti tassa bhagavā ‘‘suññato lokaṃ avekkhassū’’ti (su. ni. 1125) suññatākathaṃ ^a^V0.0167^ea^ kathesi, paññānissitamānaniggahatthañca dvikkhattuṃ pucchito pañhaṃ na kathesi. Tattha punappunaṃ chanduppādanaṃ tosanaṃ viya hotīti chandassa upaṭṭhānasadisatā vuttā, thāmabhāvato vīriyassa sūrattasadisatā, ‘‘chadvārādhipati rājā’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.181 erakapattanāgarājavatthu) vacanato pubbaṅgamattā cittassa visiṭṭhajātisadisatā.<br/><br/>[03]^b^Abhedato^eb^ti ^a^M0.0168^ea^ chandādike tayo tayo dhamme sampiṇḍetvā, iddhīddhipāde amissetvā vā kathananti attho. Tattha chandavīriyādayo visesena ijjhanti etāyāti iddhīti vuccanti, ijjhatīti iddhīti avisesena samādhipadhānasaṅkhārāpīti.<br/><br/>[03]Chandiddhipādasamādhiddhipādādayo visiṭṭhā, pādo sabbiddhīnaṃ sādhāraṇattā avisiṭṭho, tasmā visiṭṭhesveva pavesaṃ avatvā avisiṭṭhe ca pavesaṃ vattuṃ yuttanti dassetuṃ sabbattha ^b^‘‘pāde patiṭṭhātipi vattuṃ vaṭṭatī’’^eb^ti āha. ^b^Tatthevā^eb^ti chandasamādhipadhānasaṅkhāraiddhipādesu, catūsu chandādikesvevāti attho. ‘‘Chandavato ko samādhi na ijjhissatī’’ti samādhibhāvanāmukhena bhāvitā samādhibhāvitā.<br/><br/>[03]^b^Ettha panā^eb^ti bhedakathāyaṃ abhedakathanato abhinavaṃ natthīti attho. Ye hi tayo dhammā abhedakathāyaṃ iddhīddhipādotveva vuttā, te eva bhedakathāyaṃ iddhīpi honti iddhipādāpi, sesā iddhipādā evāti evaṃ abhinavābhāvaṃ dassento ^b^‘‘chando samādhī’’^eb^tiādimāha. ^b^Ime hi tayo…pe… na vinā,^eb^ tasmā sesā sampayuttakā cattāro khandhā tesaṃ tiṇṇaṃ ijjhanena iddhi nāma bhaveyyuṃ, na attano sabhāvenāti te iddhipādā eva honti, na iddhīti evamidaṃ purimassa kāraṇabhāvena vuttanti veditabbaṃ. Atha vā tiṇṇaṃ iddhitā iddhipādatā ca vuttā, sesānañca iddhipādatāva, taṃ sabbaṃ sādhetuṃ ^b^‘‘ime hi tayo…pe… na vinā’’^eb^ti āha. Tena yasmā ijjhanti, tasmā iddhi. Ijjhamānā ca yasmā sampayuttakehi saheva ijjhanti, na vinā, tasmā sampayuttakā iddhipādā, tadantogadhattā pana te tayo dhammā iddhipādāpi hontīti dasseti. Sampayuttakānampi pana khandhānaṃ iddhibhāvapariyāyo atthīti dassetuṃ ^b^‘‘sampayuttakā panā’’^eb^tiādimāha. Catūsu khandhesu ekadesassa iddhitā, catunnampi ‘‘iddhiyā pādo iddhipādo’’ti iminā atthena iddhipādatā, punapi catunnaṃ khandhānaṃ ‘‘iddhi eva pādo iddhipādo’’ti iminā atthena iddhipādatā ca dassitā, na aññassāti katvā āha ^b^‘‘na aññassa^eb^^a^V0.0168^ea^^b^kassaci adhivacana’’^eb^nti. Iminā ‘‘iddhi nāma anipphannā’’ti idaṃ vādaṃ paṭisedheti.<br/><br/>[03]Paṭilābhapubbabhāgānaṃ paṭilābhasseva ca iddhīddhipādatāvacanaṃ apubbanti katvā pucchati ^b^‘‘kenaṭṭhena iddhi, kenaṭṭhena pādo’’^eb^ti. Paṭilābho pubbabhāgo ^a^M0.0169^ea^ cāti vacanaseso. Upāyo ca upāyabhāveneva attano phalassa patiṭṭhā hotīti āha ^b^‘‘patiṭṭhānaṭṭheneva pādo’’^eb^ti. ^b^Chandoyeva…pe… vīmaṃsāva vīmaṃsiddhipādoti kathitaṃ,^eb^ tasmā na cattāro khandhā iddhiyā samānakālikā nānākkhaṇikā vā iddhipādā, jeṭṭhakabhūtā pana chandādayo eva sabbattha iddhipādāti ayameva tesaṃ aṭṭhakathācariyānaṃ adhippāyo. Suttantabhājanīye hi abhidhammabhājanīye ca samādhivisesanavasena dassitānaṃ upāyabhūtānaṃ iddhipādānaṃ pākaṭakaraṇatthaṃ uttaracūḷabhājanīyaṃ vuttanti. ^b^Kecī^eb^ti uttaravihāravāsitherā kira.<br/><br/>[06]Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 68
title: suttantabhājanīyavaṇṇanā^abhidhammabhājanīyavaṇṇanā^^^
content:
  [03]^b^444^eb^^b^.^eb^ Abhidhammabhājanīye ‘‘iddhipādoti tathābhūtassa phasso…pe… paggāho avikkhepo’’ti (vibha. 447) iddhīddhipādatthadassanatthaṃ paggāhāvikkhepā vuttā, cittapaññā ca saṅkhipitvāti. ^b^Cattāri nayasahassāni vibhattānī^eb^ti idaṃ sādhipativārānaṃ paripuṇṇānaṃ abhāvā vicāretabbaṃ. Na hi adhipatīnaṃ adhipatayo vijjanti, ekekasmiṃ pana iddhipādaniddese ekeko adhipativāro labbhatīti soḷasa soḷasa nayasatāni labbhanti.<br/><br/>[06]Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.


volume: 125
item: 69
title: abhidhammabhājanīyavaṇṇanā^pañhapucchakavaṇṇanā^^^
content:
  [03]Nanu ^a^V0.0169^ea^ ca cattāropi adhipatayo ekakkhaṇe labbhanti, aññamaññassa pana adhipatayo na bhavanti ‘‘cattāro iddhipādā na maggādhipatino’’ti vuttattā. Rājaputtopamāpi hi etamatthaṃ dīpetīti? Na, ekakkhaṇe dutiyassa adhipatino abhāvato eva, ‘‘na maggādhipatino’’ti vuttattā rājaputtopamā adhipatiṃ na karontīti imamevatthaṃ dīpeti, na adhipatīnaṃ sahabhāvaṃ. Taṃ kathaṃ jānitabbanti? Paṭikkhittattā. Adhipatipaccayaniddese ^a^M0.0170^ea^ hi ^b^aṭṭhakathāyaṃ^eb^ (paṭṭhā. aṭṭha. 1.3) vuttā ‘‘kasmā pana yathā hetupaccayaniddese ‘hetū hetusampayuttakāna’nti vuttaṃ, evamidha ‘adhipatī adhipatisampayuttakāna’nti avatvā ‘chandādhipati chandasampayuttakāna’ntiādinā nayena desanā katāti? Ekakkhaṇe abhāvato’’ti. Sati ca catunnaṃ adhipatīnaṃ sahabhāve ‘‘ariyamaggasamaṅgissa vīmaṃsādhipateyyaṃ maggaṃ bhāventassā’’ti visesanaṃ na kattabbaṃ siyā avīmaṃsādhipatikassa maggassa abhāvā. Chandādīnaṃ aññamaññādhipatikaraṇabhāve ca ‘‘vīmaṃsaṃ ṭhapetvā taṃsampayutto’’tiādinā chandādīnaṃ vīmaṃsādhipatikattavacanaṃ na vattabbaṃ siyā. Tathā ‘‘cattāro ariyamaggā siyā maggādhipatino, siyā na vattabbā maggādhipatino’’ti (dha. sa. 1429) evamādīhipi adhipatīnaṃ sahabhāvo paṭikkhitto evāti.<br/><br/>[06]Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.<br/><br/>[06]Iddhipādavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.


